Erythrai Antik Kenti

Çeşme'nin Ildırı Mahallesi'ndeki Erythrai, İyon Birliği'ni oluşturan on iki kentten biridir ve İzmir'in en az bilinen antik kentlerindendir. Kent Çeşme merkezinin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusunda, İzmir'e ise 60 kilometre uzaklıkta, Sakız Adası'nın tam karşısındaki küçük bir yarımadanın üzerindedir. Adı Yunanca kırmızı anlamındaki erythros sözcüğünden gelir ve bölgenin kızıl toprağına gönderme yapar. Pausanias'a göre kurucu, Giritli Rhadamanthys'in oğlu Erythros'tu; daha sonra Atina kral soyundan Knopos buraya İyon göçmenlerini getirdi. Yerleşim Erken Tunç Çağı'na uzanır, ancak kent asıl önemini İyon göçleri ve birliğiyle kazandı. MÖ 6. yüzyılın ortasından sonra Pers egemenliğine girdi; Lade Deniz Savaşı'na yalnızca sekiz gemi gönderebildi. Attika-Delos Deniz Birliği'nde İyon kentleri arasında en yüksek vergiyi ödeyen kentti; MÖ 453 ve 412'de birliğe karşı ayaklandı. Tiran Pythagoras döneminde değirmen taşı üretimi ve ihracatıyla zenginleşti. Büyük İskender MÖ 334'te kente özgürlük tanıdı; yazıtlara göre tiyatro ve dört kilometreyi aşan surlar onun döneminde ve maddi desteğiyle yapıldı. İskender'in Erythrai yarımadasını kesip Teos körfezini İzmir körfezine bağlayacak bir kanal planladığı da aktarılır. Bergama Krallığı'nın ardından MÖ 133'te Roma'nın Asya eyaletine bağlı özgür kent oldu; keçileri, kerestesi ve değirmen taşlarıyla ünlüydü. Roma çağında kent, Batı mitolojisindeki ünlü kahin kadın Sibylla Herophile'nin doğduğu yer olarak saygı gördü. MS 1. yüzyıldaki depremler, savaşlar ve yağmalar kenti yıprattı; Bizans döneminde küçülen yerleşim 1366'da Türk egemenliğine girdi. Akropolde kentin baş tanrıçası Athena Polias'ın tapınağı durur. Ankara Üniversitesi'nin kazı sayfasına göre tapınak poligonal duvar örgüsüyle MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısında yapıldı, 7. ve 6. yüzyıllarda eklerle genişledi. Tapınakta bulunan pişmiş toprak tanrıça figürinleri ve MÖ 6. yüzyıla ait kore heykeli İzmir Fuar Arkeoloji Müzesi'ndedir. Akropolün kuzey yamacındaki tiyatro MÖ 3. yüzyılın ilk yarısına tarihlenir; çift diazomalıdır ve Hadrianus döneminde onarım görmüştür. Sahne binasının yalnızca temelleri ayaktadır; cavea basamaklarının bir bölümü kazıyla açığa çıkarılmıştır. Tiyatroya giden yolun başında, kentin önemli bir kişisi için yapılmış anıt mezar Heroon yer alır; o da Hadrianus döneminde onarıldı. Kenti çevreleyen surlar dört-beş kilometre uzunluğundadır; andezit ve kireç taşından örülü duvarlar kare planlı kulelerle desteklenir ve esas bölümleri MÖ 3-2. yüzyıllara aittir. 2009 kazılarında Herakleion adı verilen yeni bir alan bulundu; Geç Klasik ve Erken Helenistik döneme ait kabartmalı pişmiş toprak sima parçaları buradan çıktı. Köy girişinde, deniz kenarındaki Cennettepe'de Roma döneminin yöneticilerinin ve seçkinlerinin oturduğu villalar ve mozaikler ortaya çıkarıldı. Akropolün doğusunda Bizans dönemine ait çok sayıda yapı kalıntısı görülür. İlk kazılar 1963-1964'te Hakkı Gültekin'le başladı; 1964-1982 arasında Ankara Üniversitesi adına Ekrem Akurgal ve Cevdet Bayburtluoğlu çalıştı. İkinci nesil kazılar 2007'den beri Ayşe Gül Akalın Orbay'ın başkanlığında sürüyor; ekip Urla'daki ANKÜSAM merkezinden çalışıyor. Buluntuların bir bölümü Çeşme Müzesi'nde sergilenir; müzede Erythrai'nin yanı sıra Bağlararası Tunç Çağı yerleşiminin eserleri ve denizden çıkarılan amforalar vardır. Kalıntılar bugünkü Ildırı köyünün içine yayılmıştır; Vikipedi'ye göre köyün 2022 nüfusu 758'dir ve yerleşim Çeşme'nin turizm hareketinden uzak, sakin bir yerdir. Gezi akropolden başlar; tepeye çıkan patika Athena Tapınağı'nın kalıntılarına ulaşır ve körfezle Sakız Adası'nı gören en iyi noktadır. Adacıklarla dolu körfeze yukarıdan bakınca kentin neden burada kurulduğu anlaşılır; korunaklı liman ve Sakız'a en kısa yol buradadır. Oradan kuzey yamaçtaki tiyatroya inin, sonra Heroon ve sur kalıntılarını izleyerek köyün kıyısındaki Roma villalarına yürüyün. Alan Çeşme Müze Müdürlüğü'ne bağlı bir ören yeridir; giriş düzeni ve saatler için güncel bilgiyi muze.gov.tr'den kontrol edin. Yolların bir kısmı toprak ve dikenli otlarla kaplıdır; kapalı ayakkabı, şapka ve su şart. Sabah erken ya da gün batımına yakın gelin; öğle sıcağında tepe gölgesizdir. Çeşme'den Ildırı'ya karayoluyla ulaşılır; toplu taşıma seferlerini Çeşme Belediyesi'nden öğrenin. Erythrai'yi Klazomenai ve Teos'la birleştiren bir günlük İyon kentleri turu, yarımadanın antik haritasını tamamlar.