Emir Han

Emir Han, Bursa Ulu Cami'nin kuzeydoğu köşesinde, tarihi çarşının en eski katmanında duran iki katlı bir handır. Orhan Gazi'nin 1339-1340 tarihli külliyesinin bir parçası olarak, külliyeye gelir sağlaması için yaptırıldı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre han, fetihten sonra at pazarının kurulduğu bölgeye inşa edildi. Bursa 1326'da Osmanlıların eline geçtikten sonra başkent olarak hızla büyüdü ve ünlü Bursa çarşısı zamanla bu hanın çevresinde gelişti. Yapı belgelerde pek çok adla geçer. Bezzazistan, Eski Bezzazistan, Bey Hanı, Sultan Hanı ve Kervansaray bunlardan bazılarıdır. Bursa Alan Başkanlığı, Yıldırım Bayezid 14. yüzyılın sonunda yeni bedesteni yaptırdıktan sonra hanın bir süre "Eski Bedesten" diye anıldığını yazar. Kültür Portalı'na göre yapı 1522'ye kadar Bezzaziye Hanı, Eski Bezazistan ya da Bey Hanı diye bilindi ve sonunda Emir Bey Hanı adını aldı. Alan Başkanlığı onu Bursa'da inşa edilen Osmanlı hanlarının ilki olarak tanımlar. TDV İslam Ansiklopedisi ise Emir Han'ı, Anadolu Türk mimarisinde şehir hanı denen yapı tipinin ilk örneği sayar ve bu tipin Selçuklu kervansaraylarının şehir ticaretine uyarlanmasıyla doğduğunu açıklar. Han kareye yakın bir plana sahiptir. TDV'ye göre bina yaklaşık 45 metreye 45 metre boyutlarındadır ve ortasında yaklaşık 26 metreye 26 metrelik üstü açık bir avlu vardır. Avluyu iki katta da ayaklara oturan beşik tonozlu revaklar çepeçevre kuşatır ve revakların arkasında birer kapıyla onlara açılan tonozlu odalar sıralanır. Zemin kattaki 36 penceresiz birim, kervanlardan avluya indirilen malların depolanması için yapıldı. Üst kattaki 38 birimin çoğu pencereli ve ocaklıydı; tüccarlar burada işlerini yürütür, gerektiğinde konaklardı. Kültür Portalı üst kattaki oda sayısını 37 olarak verir, TDV ile Alan Başkanlığı ise toplamı 74 birim olarak yazar. İki kat arasındaki bağlantıyı, revakların kuzey kesiminde girişe göre simetrik yerleştirilmiş iki merdiven sağlar. Duvarlarda ve ayaklarda tuğla ile küfeki taşı sıralarının dönüşümlü dizildiği almaşık örgü kullanılmıştır. Dış cephelerin depolara denk gelen alt bölümleri sağırdır, üst bölümlerde ise sivri hafifletme kemerli dikdörtgen pencereler sıralanır. Avlu cepheleri ise revakların uyumlu oranlarıyla bambaşka, hareketli bir görünüm sunar. Zemin kat revaklarının güney kanadı farklıdır; burada ayaklar kesme taştan, kemerler yuvarlak ve almaşık örgülüdür. Üst katta revak tonozlarının kesiştiği dört köşenin her birinde bir kubbe bulunur. Giriş kuzeydedir; güneyde ise yapının kütlesinden taşan, uzun tonozlu ahır bölümü yer alırdı. Alan Başkanlığı'na göre bu ahır kentteki tüccarların binek hayvanlarını barındırıyordu. Ulu Cami yapılırken ahırın bir kısmı toprakla doldurularak caminin kuzeydoğu minaresinin altında kaldı; bu yüzden minare bugün hanın hemen yanı başında yükselir. Alan Başkanlığı handa ipek ve ipekli kumaş ticareti yapıldığını yazar. TDV'nin Orhan Gazi Külliyesi maddesine göre şehirde alınıp satılan her türlü mal bu handa tartılır, alınan tartı resmi de hanın gelirini oluştururdu. Kapının iki yanında, tartıcılara ayrılmış üç oturma yeri bugün de durur; avluya girerken onlara bakmayı unutmayın. Han yüzyıllar boyunca defalarca yandı ve depremlerden zarar gördü. 1544'te yandı, 1634'te onarıldı, 1674 depreminde kapısı yıkıldı, 1788'de yeniden yandı ve 1855 depreminde hasar gördü. TDV'ye göre yapı 20. yüzyıla kuzey cephesi tamamen yıkılmış ve üst kat revakları neredeyse bütünüyle kaybolmuş halde ulaştı. 1958'de bütün çarşıyı saran büyük yangında da harap oldu ve 1962-1963'te aslına uygun biçimde onarıldı. Bu onarımda plan ve dış görünüşteki özgün ayrıntılar korundu, ancak zemin kat revakları camekanla kapatıldı ve üst kat odalarındaki ocaklar iptal edildi. Bugün han, pek çok dükkan ve işyerini barındıran bakımlı bir çarşı yapısıdır. Avluya girdikten sonra önce ortada durup dört kanadı ve köşelerdeki kubbelerin yerini bir bütün olarak görmek, ardından merdivenle üst kat revaklarına çıkmak iyi bir gezi sırasıdır. Güney kanadındaki kesme taş ayaklar ve yuvarlak kemerler, diğer kanatların sivri tuğla kemerleriyle karşılaştırıldığında hemen fark edilir. Han çalışan bir çarşı olduğu için dükkanların açık olduğu saatlerde gezilir. Kültür Portalı'nın belirttiği gibi hanlar bölgesine kent merkezinden yürüyerek, Emir Han'a da Kapalı Çarşı'nın içinden geçerek ulaşılır. Birkaç adım ötedeki Koza Han, TDV'ye göre II. Bayezid döneminde Emir Han ile Ulu Cami arasına yapıldı; iki hanı art arda görmek, çarşının 14. ve 15. yüzyıllardaki büyümesini karşılaştırmayı kolaylaştırır. Emir Han'ın bulunduğu Hanlar Bölgesi, 2014'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren "Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu" alanının bir parçasıdır.