Çatalhöyük

Çatalhöyük, Konya'nın 52 kilometre güneydoğusunda, Çumra ilçe merkezinin yaklaşık 10 kilometre uzağında, Konya Ovası'nın buğday tarlaları arasında yükselen bir Neolitik yerleşimdir. Yaklaşık 14 hektarlık bir alana yayılan kent, MÖ 7400 ile 6200 arasına tarihlenen 18 yerleşim katmanından oluşur. Yerleşik hayata geçişe, tarımın başlangıcına ve köyden kentsel yaşama geçişe tanıklık ettiği için 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Adı, yan yana duran iki tepeden gelir. Höyükte farklı yükseklikte iki tepe düzü olduğu için çatal sıfatını almıştır. Doğudaki ana höyük Neolitik Çağ'da iskan görmüş, yaklaşık 12,5 hektarlık alanı ve ovadan 20 metreye ulaşan yüksekliğiyle yerleşimin kalbini oluşturur. Batıdaki daha alçak höyük ise Erken Kalkolitik Çağ'da, MÖ 5600 dolaylarından itibaren kullanılmıştır. Bir zamanlar iki höyüğün arasından Çarşamba Çayı'nın bir kolu akıyordu. Yerleşimi 1958'de bölgede yüzey araştırması yapan İngiliz arkeolog James Mellaart keşfetmiştir. Mellaart'ın ekibi 1961 ile 1965 arasında dört kazı sezonu yürütmüş ve Anadolu'nun Neolitik Çağ'da gelişkin bir kültür merkezi olduğunu ortaya koymuştur. Kazılar 1993'te Cambridge Üniversitesi'nden Ian Hodder'ın yönetiminde yeniden başlamış ve uluslararası bir ekiple 2018'e kadar sürmüştür. Hodder'ın projesi sona erdikten sonra kazıların Türk üniversitelerinden ekiplerle sürdürüldüğü kazı projesinin resmi sitesinde duyurulmuştur. Çatalhöyük'ü benzersiz kılan şey kent dokusudur. Evler birbirine bitişik yapılmıştır ve aralarında sokak bulunmaz. İnsanlar düz damların üzerinde yürür, evlere damda açılan bir delikten tahta bir merdivenle inerdi. Evler taş temel kullanılmadan kerpiçten yapılmış, ahşap dikmelerin taşıdığı kirişler kamış üzerine sıkıştırılmış kilden düz bir dam taşımıştır. Her ev genellikle bir ana oda ile bir depodan oluşur; ana odada ocak, fırın ve yükseltilmiş sekiler bulunur. Evlerin içi beyaz bir sıvayla kat kat sıvanmıştır ve yaklaşık 3 santimetrelik bir sıvada 160 kat sayılmıştır. Bir ev yaklaşık 80 yıl kullanıldıktan sonra temizlenip doldurulmuş ve üzerine aynı planla yenisi yapılmıştır. Höyüğün yükselmesinin sebebi tam olarak bu yenileme döngüsüdür. Kazılarda evlerin içinin çok temiz tutulduğu, çöp ve külün ise evlerin dışında yığınlar halinde biriktiği görülmüştür. Duvar resimleri ve kabartmalar Çatalhöyük'ün en tanınan buluntularıdır. Beyaz sıvanın üzerine sarı, kırmızı ve siyah tonlarda av sahneleri, yaban sığırları, geyikler ve geometrik desenler çizilmiştir. Duvarlara kille kaplanmış boğa boynuzları yerleştirilmiştir. 1963 kazılarında bulunan ve yerleşimin evlerini, arkada da iki tepeli bir dağı gösterdiği düşünülen resim, sık sık dünyanın bilinen en eski haritası olarak anılır; bazı araştırmacılar bu yorumu tartışır. Küçük buluntular da bu toplumun becerisini gösterir. Obsidyenden yapılmış aynalar, ok ve mızrak uçları, kemik aletler, taş boncuklar ve pişmiş kilden damga mühürler ele geçmiştir. Pişmiş topraktan yapılmış ve bolluğu simgelediği düşünülen kadın heykelcikleri, Neolitik sanatın en tanınmış örnekleri arasındadır. Kazı buluntuları Konya Arkeoloji Müzesi'ndedir; bir bölümü sergilenir, diğerleri depolarda korunur. Ünlü harita resmi ise Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenmektedir. Ören yerinde kazı alanları büyük koruma çatılarının altındadır ve ziyaretçiler açılmış evleri bu çatıların altından izler. Doğu höyük Neolitik Çağ'dan sonra terk edilmiş, çok sonra Frig, Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde yeniden kullanılmıştır. Bakanlığın müze sayfasında kuzey koruma çatısının geçici olarak ziyarete kapalı olduğu belirtilir, bu durumun değişip değişmediğini gitmeden önce kontrol edin. Ören yeri Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından işletilir ve T.C. vatandaşları için MüzeKart geçerlidir; güncel ziyaret saatlerini muze.gov.tr üzerinden öğrenin. Çatalhöyük'e Konya'dan Çumra yönüne giden yoldan özel araçla ulaşmak en pratik yoldur. Önce Konya Arkeoloji Müzesi'ndeki buluntuları görüp sonra ören yerine gelmek, kazı çukurlarında gördüğünüz boşlukları zihninizde doldurmanızı kolaylaştırır. Ovada gölge yoktur; yaz aylarında sabah erken gelmek ve yanınıza su almak gerekir.