Çatalca Mübadele Müzesi

Çatalca Mübadele Müzesi, Çatalca'nın eski çekirdeği olan Kaleiçi Mahallesi'nde, ilçe meydanına çok yakın bir sokakta duran küçük ama yoğun bir müzedir. Türkiye'nin göç temalı ilk müzesi olarak tanıtılır ve 20 Aralık 2010'da ziyarete açılmıştır. Müzenin konusu, 1923'te Lozan Barış Antlaşması'na ek olarak imzalanan sözleşmeyle Türkiye ile Yunanistan arasında yapılan zorunlu nüfus değişimidir. Bu değişime tabi tutulan insanlara mübadil denir ve müzedeki eşyaların büyük kısmı onların ailelerinden gelir. Kaynaklara göre değişimin çok büyük bölümü 1923 ile 1924 yılları arasında yaşanmıştır. Çatalca bu hikayenin tam ortasında duran bir kasabadır. Çatalca Kaymakamlığı'nın ilçe tarihi sayfasına göre mübadeleden sonra Çatalca'daki Rum nüfus Yunanistan'a gitmiş ve orada Nea, yani Yeni Çatalca adını verdikleri bir yerleşim kurmuştur. Yunanistan'dan gelen çok sayıda aile ise Çatalca merkezine ve boşalan köylere yerleşmiştir. Aynı sayfa, ilçe halkının büyük bölümünün Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve mübadele dönemlerinde gelen insanlardan oluştuğunu da belirtir. Müze bu yüzden uzak bir tarihten çok, ilçenin bugünkü nüfusunun köklerinden söz eder. Müze fikri, 2001'de kurulan Lozan Mübadilleri Vakfı'nın en baştaki hedefleri arasındaydı. Vakıf, kuruluşundan sonraki yıllarda Çatalca Kaleiçi'ni bu iş için en uygun yer olarak gördü ve Çatalca Belediyesi ile ortak çalışma protokolü imzaladı. Proje Aralık 2008'de İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı'na sunuldu ve uzun bir değerlendirmeden sonra Haziran 2010'da kabul edildi. Rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini vakfın üyesi olan iki yüksek mimar hazırladı. Vakfın anlatımına göre inşaat, dekorasyon ve sergi düzeni için dört aya yakın bir süre kalmıştı ve çalışmalar 18 Aralık 2010'da tamamlandı. Kültür Portalı da müzenin Avrupa Kültür Başkenti çalışmaları kapsamında, vakıf ile belediyenin işbirliğiyle açıldığını yazar. Müze ana bina, mübadele meydanı ve kültür evi olmak üzere üç bölümden oluşur. Ana bina, kırmızı tuğla duvarları ve taş çerçeveli yüksek kemerli pencereleriyle sokaktan kolayca seçilen tek katlı bir yapıdır. Vakfa göre yapı mübadeleden önce bir Rum işletmecinin elindeydi ve 1913 ile 1923 arasında bir işletme olarak kullanılıyordu. Mübadeleden sonra hazineye geçen bina bir dönem banka şubesi olarak hizmet verdi, 1961'de satıldı ve o yıllarda içinde biçki dikiş kursu açıldı. Yapı 1967'den beri aynı ailenin mülkündedir ve aile binayı müze olarak kullanılmak üzere vakfa tahsis etmiştir. Kültür Envanteri kaydı da binayı 20. yüzyıla ait, dükkan türünde bir yapı olarak sınıflar. Vitrinlerde en geniş yeri çeyizlikler tutar. El dokuması çarşaflar, kanaviçe işli perdelik kumaşlar, yastık kılıfları, masa örtüleri ve nakışlı süslemeler, ailelerin yanlarında getirebildiği en kıymetli eşyaların neler olduğunu gösterir. Müzik bölümünde Selanik doğumlu besteci Faiz Kapancı'nın udu ile bir mandolin, bir darbuka ve bir nota defteri sergilenir. Mutfak ve ev eşyaları arasında sedef saplı kaşıklar, bakır sahan ve tepsiler, ibrikler, porselen çay takımı, toprak küpler, demir ütüler ve gaz lambaları yer alır. Fotoğraf ve belge bölümünde Girit'in ilk fotoğrafçılarından sayılan Hamza Rüstem Bey'in adada kullandığı fotoğraf makinesi ve negatif baskı camları görülür. Aynı bölümde mübadele dönemine ait belgeler, mübadillerin mal tasfiye talepnameleri, Osmanlı dönemi haritaları, eski pullar ve 19. yüzyılın sonunda yayımlanmış bir gazetenin nüshaları bulunur. Kültür Envanteri, Çatalca'dan giden Rumlardan kalan etnografik eserlerin de mübadillerin getirdiği eşyalarla birlikte sergilendiğini not eder. Böylece müze, değişimin iki yönünü aynı küçük mekanda yan yana koyar. Bu müzeyi gezmenin en iyi yolu, eşyaların yanındaki açıklamaları acele etmeden okumak ve belgelerin tarihlerine tek tek bakmaktır. Sergi alanı küçük olduğu için tur kısa sürer, ama aile fotoğrafları ve talepnameler dikkatle incelendiğinde zaman kendiliğinden uzar. Vakfın sayfasına göre müze pazartesi günleri kapalıdır; güncel ziyaret saatlerini ve giriş koşullarını gitmeden önce vakfın sitesinden kontrol edin. Kültür Portalı, Çatalca'ya Yenibosna'dan kalkan otobüslerle ulaşılabileceğini belirtir; hat ve sefer bilgisini İETT'nin güncel kaynaklarından teyit etmek gerekir. Müzeden çıkınca Kaleiçi'nin dar sokaklarında ve ilçe meydanında kısa bir yürüyüş yapmak, mübadillerin yerleştiği kasabayı yerinde görmenin en kolay yoludur. Kaymakamlığın verdiği bilgiye göre Çatalca, yüzölçümü bakımından İstanbul'un en büyük ilçesidir ve il merkezine 56 kilometre uzaklıktadır. Gün planına ilçenin kuzeyindeki Anastasius Suru kalıntılarını ya da Karadeniz kıyısındaki Çilingoz Tabiat Parkı'nı eklemek, aynı gezide tarih ile doğayı birleştirir.