Bursa Bedesteni

Bursa Bedesteni, Yıldırım Bayezid Bedesteni adıyla da anılır ve Ulu Cami'nin kuzeyindeki tarihi çarşının tam ortasında durur. Kültür Portalı'nın tarifiyle Ulu Cami'den Kapalı Çarşı'ya giden yolun hemen sağındadır. Yapıyı 14. yüzyılın sonunda Sultan I. Bayezid, yani Yıldırım Bayezid yaptırdı. TDV İslam Ansiklopedisi, vakıf kayıtlarına dayanarak bedestenin 1400 yılında Yıldırım'ın hayır eserlerine gelir sağlamak için inşa edildiğini yazar ve onu Türk sanatının en büyük bedestenlerinden biri sayar. Kültür Portalı onu Osmanlı döneminde yapılan ilk bedesten olarak tanıtır. Öte yandan Bursa Alan Başkanlığı'nın envanteri, Orhan Gazi döneminden kalan Emir Han'ın bu yeni yapıdan sonra bir süre "Eski Bedesten" diye anıldığını not eder; yani çarşının merkezi Yıldırım döneminde bu yapıya kaymıştır. Bedesten, çarşının en değerli mallarının alınıp satıldığı ve kıymetli eşyanın saklandığı binaydı. Alan Başkanlığı onu dönemin bankacılık ve borsacılığının çekirdeği olarak tanımlar; paranın ve değerli eşyanın güvenle korunması bugün bankaların üstlendiği bir işti. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre bedestenler, ahşap dükkanları yok eden yangınlara karşı değerli malları korumak için kagir ve sağlam yapılırdı. İçlerinde tüccarların kasaları, defterleri ve esnaf loncalarının belgeleri de saklanırdı. Bu yüzden bedesten çarşının bir tür iç kalesiydi ve alışveriş onun çevresinde şekillenirdi. Ansiklopedi, bu yapı türünü çok kubbeli ulu cami planının ticari bir işe uyarlanmış hali olarak açıklar. Bursa'daki yapı doğudan batıya uzanan dikdörtgen bir plana sahiptir. İç mekan altı kalın ayakla on dört bölüme ayrılır ve her bölüm bir kubbeyle örtülüdür. Dört cephenin her birinin ortasında bir kapı bulunur. İç duvarlara bitişik dükkanlar vardır; Kültür Portalı bugün içeride 32, dışarıda 68 dükkan olduğunu yazar. Giriş kapısının üstünde kufi ve nesih karışık yazıyla kabartma bir kitabe, batı kapısının üstünde de "Bazestan" yazısı yer alır. TDV'ye göre 1417-1418 yıllarına doğru yapılan Edirne Bedesteni de aynı altı ayak ve on dört kubbe düzeniyle Bursa'dakine çok benzer. Yapının son yüzyılı kolay geçmedi. Kapalı Çarşı'yı saran büyük yangında bedesten de yandı ve kullanılamaz hale geldi; kaynakların çoğu yangını 1958'e tarihler, Kültür Portalı'nın bedesten sayfası ise 1956 yılını verir. Bedesten 1960'ta onarıldı. TDV İslam Ansiklopedisi, bu onarımda dış dükkanların betonla tamamlandığını ve çevredeki çarşıların dükkan dizilerinin eski düzeni sürdürmek için betonarme olarak yeniden kurulduğunu belirtir. Vikipedi'ye göre eskiden merkezde değerli mallar, çevredeki dükkanlarda daha sıradan mallar satılırdı. Bu düzen bugün de sürer: iç bedesten kuyumcular çarşısıdır, dış bedestende ise ayakkabı ve giyim satılır. Kubbeli iç koridorlarda yürürken tavana bakmayı unutmayın; ayakların ve kemerlerin ritmi yapının asıl gösterisidir. Bedestenin kuzeyindeki Sipahi Çarşısı 1420'lerde Dayı Karacabey tarafından yaptırıldı ve Alan Başkanlığı'na göre 1958 yangınından özgün haliyle kurtulabilen ender bölümlerden biridir. Yine kuzeyde, bugün ağırlıklı olarak mobilya ve tekstil satılan İvaz Paşa Çarşısı bulunur. Bedestenin doğu kapısının karşısında, Yorgancılar Çarşısı sokağındaki Geyve Hanı durur; Alan Başkanlığı çevredeki han ve çarşıların bedesten çekirdek alınarak planlandığını vurgular. TDV'ye göre bedesten çevresinde gelişen çarşı, Ulu Cami ile bedesten arasındaki alanı kaplar ve Koza, Emir, Fidan, Geyve ve Pirinç gibi hanlarla Gelincik, Sipahi ve Okçular gibi çarşıları içine alır. Aradaki sokakların bir kısmının üstü sonradan örtüldüğü için Bursa'da da bir Kapalı Çarşı oluştu. Bedestenin bulunduğu Hanlar Bölgesi, 2014'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren "Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu" alanının bileşenlerinden biridir. Bursa'nın ipek ticaretindeki ünü öyle yayılmıştı ki Saraybosna'daki bir bedesten, oraya getirilip satılan Bursa ipeklerinden ötürü bugün hala Bursa Bedesteni adını taşır. Bedesten bir müze değil, hala işleyen bir çarşıdır ve dükkanların açık olduğu saatlerde gezilir. Kalabalıktan uzak, rahat bir gezinti için hafta içi sabah saatlerini seçmek iyi olur. Heykel Meydanı'ndan Atatürk Caddesi boyunca batıya yürüyerek Ulu Cami'ye, oradan caminin alt tarafındaki çarşı girişlerine birkaç dakikada ulaşılır. Bedesteni gördükten sonra Koza Han'a ve Orhan Gazi döneminden kalan Emir Han'a yürümek, çarşının 14. ve 15. yüzyıllardaki büyüme hikayesini yerinde tamamlar.