Aziziye Tabyası

Aziziye Tabyası, Erzurum'un doğusunda, Top Dağı'nın yamaçlarında kurulmuş Osmanlı dönemi savunma yapılarından biridir ve şehrin en bilinen tabyasıdır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün turizm rehberine göre ana tabya Top Dağı'nın güney ucunda, yaklaşık 2068 metre yükseklikte yer alır. Yapı 1867 ile 1872 arasında Sultan Abdülaziz'in emriyle, Fosfor Mustafa Paşa'nın projesine göre inşa edilmiştir. Amaç, şehre doğudan ulaşan Erzurum-Kars yolunu denetlemekti. Tabya bugün komşusu Mecidiye Tabyası ile birlikte Nene Hatun Tarihi Milli Parkı'nın sınırları içindedir. Erzurum'u çevreleyen tabya hattı tek bir yapıdan çok daha geniştir. Kültür Portalı şehrin çevresinde, görüş açısı yüksek tepelere kurulmuş 21 tabya sayar ve ilk tabyaların 18. yüzyıldaki Osmanlı-İran savaşlarına uzandığını yazar. Gazi Üniversitesi'nden Erman Aksoy'un makalesi ise 18. ve 19. yüzyıllarda var olan 44 tabyanın tespit edildiğini aktarır. TDV İslam Ansiklopedisi, Aziziye ve Mecidiye ile birkaç tabyanın 1877'den önce, şehrin kuzey, güney ve doğusundaki diğerlerinin ise daha sonra yapıldığını belirtir. Turizm rehberine göre bu yapımda, yer yer yıkılmış olan Erzurum Kalesi'nin taşları da kullanılmıştır. Aziziye adı aslında birbirine yakın üç yapıyı kapsar. Birinci tabya U biçimli bir plana sahiptir; batı kısmında komuta birimleri bulunur, diğer bölümler yuvarlak kemerli kapılardan geçilen tonozlu odalardan oluşur. Doğu ve kuzey duvarları düzgün kesme taşla, diğer duvarlar moloz taşla örülmüştür. İkinci tabya birincinin yaklaşık 200 metre kuzeyindedir, yarım ay biçiminde bir toprak yığını ve iki ucundaki taş yapılardan oluşur. Üçüncü tabya düzenli altıgen planlıdır ve Pasinler Ovası'ndan gelen Vank Deresi yolunu tutmak için yapılmıştır. Avlusunda kar kuyuları bulunan bu yapının kapı ve pencere kemerlerinde bazalt, duvarlarında koyu kahverengi taş, örtüsünde tuğla kullanılmıştır. Kültür Portalı tabyaların genel yapısını da anlatır. Yan yana dizilmiş odaların üzeri kalın bir toprak tabakasıyla örtülmüş, düşmanın geleceği yönün öbür tarafına toplanma avluları, depolar ve revir gibi bölümler yerleştirilmiştir. Kışla odalarının genişliği 3 ile 4 metre, derinliği 6 ile 14,5 metre arasındadır. Bazı odaların içi ahşap kalaslarla ikiye bölünerek iki katlı hale getirilmiştir. Mimari süsten çok sağlamlık ve kullanışın öne çıktığı bu yapılarda bazalt taşın koyu rengi, çevredeki kuru ot örtüsüyle belirgin bir karşıtlık kurar. Tabyanın adı en çok 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ile anılır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre 8 ile 9 Kasım 1877 gecesi Aziziye ve Mecidiye tabyalarında, başta Nene Hatun olmak üzere Erzurum halkının büyük desteğiyle önemli bir savunma başarısı kazanılmıştır. Ansiklopediye göre bu gecenin öncesinde ordusuyla Erzurum'a çekilen Gazi Ahmed Muhtar Paşa, 5 Kasım 1877'de yapılan teslim teklifini kabul etmemişti. Turizm rehberi, ikinci Aziziye tabyasının o baskında ilk ele geçirilen ve geri alınan tabya olduğunu kaydeder. Aksoy'un makalesi, tabyanın ele geçirildiği haberi üzerine şehirden koşan halkın taş ve sopalarla mücadeleye katıldığını aktarır. Turizm rehberine göre tabyanın önünde 1953 yılında yaptırılan Aziziye Anıtı ve savunmanın simgesi haline gelen Nene Hatun'un mezarı bulunur. Nene Hatun 1955'te ilk kez verilen Yılın Annesi unvanını almış, aynı yıl Erzurum'da hayatını kaybetmiştir. Savaşla alınamayan şehir, TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre 1878 başındaki mütareke ile teslim edilmiş, 13 Temmuz 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması ile yeniden boşaltılmıştır. Uzun yıllar askeri güvenlik bölgesi içinde kalan alan, 18 Mayıs 2009 tarihli kararla 387 hektarlık bir tarihi milli park ilan edilmiştir. Her yıl kasım ayında Aziziye ve Mecidiye tabyalarına bir anma yürüyüşü düzenlenir. Kültür Portalı'na göre tabyalar şehir merkezine yaklaşık üç kilometre uzaklıkta, şehrin doğusunda, Kars yolu üzerindeki askeri kışlanın kuzeyindedir ve ulaşım özel ya da ticari araçlarla sağlanır. Tepe açık bir alan olduğu için yazın şapka, kışın kalın giysi almanız iyi olur. Anıtın çevresinden batıya bakınca şehrin tamamı, güneyde Palandöken'in yamaçları geniş bir panorama halinde görülür.