Amorium Antik Kenti

Amorium, Afyonkarahisar'ın Emirdağ ilçesinde, bugünkü Hisarköy'ün altında ve çevresinde uzanan antik bir kenttir. Kültür Portalı kentin Ankara'nın yaklaşık 170 kilometre güneybatısında, Afyonkarahisar'ın yaklaşık 70 kilometre kuzeydoğusunda ve Emirdağ'ın yaklaşık 12 kilometre doğusunda olduğunu belirtir. Adı Yunanca kaynaklarda Amorion, Arap ve İslam kaynaklarında Ammuriye olarak geçer. Osmanlı döneminde ise yer halk arasında Hergen Kale ya da Hergan Kale diye anılmıştır. Kent, İstanbul'dan Çukurova'ya uzanan eski Bizans askeri yolunun üzerindeydi. Yerleşimin geçmişi Erken Tunç Çağı'na kadar iner. Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, kentin Hititler döneminde Aura diye adlandırıldığını, Amorium adının ise Klasik çağa ait olduğunu yazar. Kültür Portalı yerleşimin Hitit, Frig, Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kesintisiz sürdüğünü belirtir. Masallarıyla tanınan Ezop'un bir rivayete göre Amoriumlu olduğu da anlatılır, ancak doğum yeri tartışmalıdır. Kentin MÖ 1. yüzyıl civarından MS 3. yüzyıla dek kendi sikkelerini basması, o dönemde gelişmiş ve önemli bir yer olduğunu gösterir. Kültür Portalı, Roma Senatosu'nun bölgede kendi parasını basma izni verdiği ilk kentler arasında Amorium'un da bulunduğunu yazar. Kent asıl önemini Bizans döneminde kazandı. Sur duvarları İmparator Zenon döneminde, 5. yüzyılın sonlarında yapıldı. 640'lardan itibaren Amorium Bizans ordusunun Anadolu'daki karargahlarından biri, ardından Anatolikon temasının, yani eyaletinin başkenti oldu. 7. yüzyılın ortasından 9. yüzyılın ortasına uzanan dönemde Arap akınlarına karşı Bizans topraklarını koruyan güçlü bir kale işlevi gördü. 820'de tahta çıkan II. Mihail Amoriumlu olduğu için onun kurduğu hanedan Amorion Hanedanı adıyla anılır. 838'de Abbasi Halifesi Mutasım'ın ordusu kenti kuşatıp ele geçirdi ve büyük ölçüde yıktı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre kent yeniden kurulduysa da 931'de Tarsus emiri tarafından bir kez daha tahrip edildi. Kazı bulguları kentin 10. ve 11. yüzyıllarda askeri önemini yeniden kazandığını gösterir. 1116'da Amorium'un Selçukluların elinde olduğu bilinir. Osmanlı kayıtlarında yer 1516'dan itibaren Hisarcık adıyla geçer ve bugünkü Hisarköy 1892'de kurulmuştur. Kentin yeri uzun süre bilinmedi; İngiliz jeolog William Hamilton 1836'da Hisarcık höyüğünü ziyaret ederek kalıntıları tanımladı. Bilimsel çalışmalar 1987'de Oxford Üniversitesi'nden R. Martin Harrison'un yüzey araştırmasıyla başladı ve 1988'de kazıya dönüştü. Kazılar 1993'ten 2009'a kadar Chris Lightfoot başkanlığında sürdü. 2013'ten itibaren çalışmalar Afyonkarahisar Müzesi Başkanlığı'nda, 2014'ten bu yana da Anadolu Üniversitesi'nden Zeliha Demirel Gökalp başkanlığında yürütülmektedir. Kent iki bölümden oluşur. Yukarı Şehir, en erken yerleşimin merkezi olan höyüktür ve kenarlarında Bizans dönemi sur duvarlarının izleri hala görülür. Aşağı Şehir ise bütün kenti kuşatan ikinci bir sur duvarıyla çevrilidir. Kazılarda Aşağı Şehir'de büyük bir bazilika ve çevresindeki yapılar, kentin güneyinde Büyük Bina adı verilen Geç Roma ve Erken Bizans dönemine ait bir yapı ortaya çıkarıldı. 2001'de sitin ortasındaki Büyük Mekan alanında 6. ile 9. yüzyıllar arasına tarihlenen bir Bizans hamamı ve bir sokak bulundu. Vikipedi, alan koruma altına alınmadan önceki yıllarda definecilerin kazılarıyla ciddi zarar gördüğünü de not eder. Ziyarete höyükten başlayın; Yukarı Şehir'in tepesinden düz ovaya ve Aşağı Şehir'in yayıldığı alana bakmak, kentin ölçeğini anlamanın en kolay yoludur. Ardından kazılmış Aşağı Şehir yapılarına inip duvar dizilerini, sütun parçalarını ve sur hattını izleyin. Kalıntıların bir kısmı köy evlerinin altında ve çevresinde kaldığı için kazı alanının sınırlarına ve uyarı levhalarına dikkat edin. Ova açık ve gölgesiz olduğundan şapka, su ve sağlam ayakkabı işinizi kolaylaştırır. Kazı dönemlerinde ve sonrasında ziyaret koşulları değişebildiği için gitmeden önce Afyonkarahisar Müzesi'nden ya da İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden güncel bilgi alın.