Açıksaray Ören Yeri

Açıksaray, Kapadokya'nın kalabalık vadilerinden uzakta kalmış ama kayaya oyulmuş sivil yaşamı en açık biçimde gösteren ören yerlerinden biridir. Alan, Nevşehir'den Gülşehir'e giden yolun üzerinde, Gülşehir'e yaklaşık üç kilometre uzaklıktadır. Gülşehir'in antik çağdaki adı kaynaklarda Zoropassos olarak geçer. Ören yeri, yumuşak tüf kayalara oyulmuş çok sayıda mekandan, Roma dönemine ait kaya mezarlarından ve çok katlı yerleşim gruplarından oluşur. Yapıların büyük bölümünün Bizans döneminde, 10. ve 11. yüzyıllarda oyulduğu tahmin edilir. Yerleşim, ortasından küçük bir dere geçen iki ayrı bölümden meydana gelir. Yolun kenarındaki birinci bölümde daha çok hayvan ahırları bulunur. Araştırmacılar bu bölümün 964 ile 965 yıllarında bölgede konaklayan Bizans İmparatoru Nikephoros Phokas'ın ordusu tarafından kullanıldığını düşünür. Derenin karşısındaki ikinci bölümün ise 10. yüzyılın ortasında ya da ikinci yarısında çok katlı bir yerleşim olarak oyulduğu kabul edilir. Kaynaklar, burada çok sayıda insan ve hayvanın barınabildiğini, bu yüzden yerin sonraki dönemlerde bir ticaret ve konaklama noktasına dönüşmüş olabileceğini yazan bilim insanları olduğunu da aktarır. Açıksaray'ı ünlü yapan şey cepheleridir. Kaya yüzlerine sahte kemerler, nişler ve katlar halinde dizilmiş açıklıklar oyulmuştur; bu cepheler bir taş binanın yüzünü taklit eder. Cephelerin ardında geniş salonlar, avlular ve at ahırları açılır. Alan yaklaşık bir kilometrekareye yayılır ve yapılar alçak bir tepenin çevresinde birbirine geçen sekiz ayrı grup halinde dizilir. Yerel kaynaklar öne çıkan yapıları Tavla ya da At Damı, Küçük Saray, Beşik Tonozlu Yapı ve Merdivenli Mesken gibi adlarla anar. Küçük Saray adıyla bilinen grup, çok katlı yerleşim düzenini en iyi gösteren örneklerden biri olarak tanıtılır. Alandaki kaya oyma yapıların bir bölümü ibadet amaçlıdır, ancak Açıksaray'ı ayrıcalıklı kılan sivil yaşamın izleridir. Yer altına doğru genişleyen bölümlerde savunma için yapılmış sürgü taşları görülür. Bu yuvarlak taşların ağırlığı 200 ile 500 kilogram arasında değişir ve yalnızca içeriden açılabilir. Taşın ortasındaki delik hem kapıyı çevirmeye hem de dışarıyı gözetlemeye yarar. Katlar arasında çapı 5 ile 10 santimetreyi geçmeyen haberleşme delikleri bulunur. Kaynaklara göre üst katlarda mutfaklar ve üzüm işlenen şırahaneler, alt katlarda ise hayvan barınakları yer alır. Ören yerinin simgesi, mantar biçimli peribacasıdır. İnce bir gövdenin üstünde geniş bir başlık taşıyan bu kaya, Gülşehir'in de simgesi sayılır ve kaynaklarda bu biçimin bölgede başka bir yerde görülmediği yazılır. Mantar kaya, sert bir başlığın altındaki yumuşak tüfün rüzgar ve yağmurla aşınmasının en çarpıcı örneklerinden biridir. Gezmeye yolun kenarındaki ahır grubundan başlayıp dereyi geçerek karşı yamaçtaki çok katlı yapılara ilerlemek mantıklıdır. Patikalar düzensiz ve yer yer kayalık olduğundan sağlam ayakkabı giyin. Kaynaklar ziyaret için en iyi zamanın sabah saatleri olduğunu, o saatlerde güneşin kaya yüzeyinin dokusunu belirginleştirdiğini belirtir. Ören yeri bugün yürüyüş severlerin de tercih ettiği bir alandır; Gülşehir Kaymakamlığı, Çat Vadisi'ni de içine alan yaklaşık yedi kilometrelik bir yürüyüş parkurundan söz eder. Gölge az olduğu için yaz aylarında su ve şapka bulundurun. Güncel ziyaret koşullarını Nevşehir Müze Müdürlüğü ve Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarından kontrol edin. Alana Nevşehir'den Gülşehir yönüne giden araçla ulaşılır; ören yeri yolun hemen kenarında olduğu için kolay bulunur. Açıksaray'ı Gülşehir ilçe merkezi ve Kızılırmak kıyısındaki yerleşimlerle aynı gün içinde gezmek mümkündür.