Sart Yolunda Antik Bir Başkent

Sardes antik kentinin kalıntıları, Manisa'nın Salihli ilçesine bağlı Sart beldesinde yer alır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı, burasının Lidya Devleti'nin başkenti olduğunu ve yöredeki yerleşimlerin beş bin yılı aşkın bir süredir sürdüğünü kazı çalışmalarının gösterdiğini yazar. Müze sayfasındaki tarihçeye göre kent, Hermos yani Gediz havzasında, Paktalos yani Sartçayı kıyısında ve Tmolos yani Bozdağ'ın batısındaki tepelerin kuzey yamaçlarında Meles adlı bir kral tarafından kurulmuştur. Lidya Krallığı'nı MÖ 6. yüzyılda sona erdiren Persler kenti bir satraplık merkezi yapmış, Helenistik ve Roma dönemlerinde de önemini koruyan Sardes, Bizans döneminde de yaşamayı sürdürmüştür. Kültür Portalı kentin MÖ 7. yüzyıldan MS 7. yüzyıla kadar, yani on dört yüzyıl boyunca ulaşım, yönetim ve ticaret bakımından önemli kaldığını belirtir.

Bu uzun yaşam, gezide size bir avantaj sağlar. Tek bir yürüyüşte Lidya dönemi sur kalıntısından Roma dönemi hamam ve gymnasium kompleksine uzanan bir zaman çizgisini görebilirsiniz. Antik kentte bugün surlar, tapınak, gymnasium ve hamam, dükkanlar, tiyatro ve stadion kalıntıları bulunur. Kalıntılar tek bir çitin içine toplanmış bir ören yeri gibi değil, bir köyün içinden geçen yolun iki yanına yayılmış halde durur. Bu yazı, Sardes'e gitmeden önce hangi sırayla neye bakacağınızı, kazıların hikayesini ve ziyaret öncesi nelere dikkat edeceğinizi bir arada anlatıyor.

Lidya Krallığı ve Paktolos Çayı

Sardes'in zenginliği, Kültür Portalı'na göre tarım, hayvancılık, ticaret ve Paktolos yani Sart Çayı'nda yapılan altın madenciliğine dayanır. Kentin bir çay kıyısında kurulması bu yüzden tesadüf değildir. Verimli Gediz havzası gıda üretimini, çay altın kaynağını, havzanın yolları ise ticareti besleyen üç damar olmuştur. Bugün ören yerinde dolaşırken çayın akışını ve yamaçların eğimini gözünüzün önünde tutarsanız kentin neden burada büyüdüğünü daha kolay anlarsınız.

Lidya dönemine ait en çarpıcı kalıntılardan biri kentin sur ve kapı sistemidir. Sardis Expedition'ın kazı heyeti sayfasına göre Lidya dönemi sur duvarı ve kapısı 1976'da Andrew Ramage tarafından keşfedilmiştir. Kazı heyetinin uzun süre yöneticisi olan Crawford Greenewalt, çalışmalarını özellikle Lidya dönemindeki kente, surlara ve kapıya yöneltmiştir. Aynı sayfa, kentin çekirdeğini büyük olasılıkla oluşturan anıtsal teraslardan söz eder. Bunlar ByzFort ve Field 49 adlı kazı alanlarında incelenir. Kazı heyeti, 2023'te Lidya surunun üzerine koruyucu bir çatı yapıldığını da bildirir. Yani yapı bugün ziyaretçi için hem korunmuş hem de çalışılmakta olan bir alandır.

Altın, Gümüş ve İlk Sikkeler

Kültür Portalı, Sardes'i tarihte devlet güvencesinde paranın ilk basıldığı yer olarak bilinen kent diye tanıtır. Müze sayfası da Lidya Devleti'nin başkenti olan Sardes'in paranın ilk basıldığı yer olduğunu söyler. Bu bilgiyi gezinin ana fikri olarak düşünebilirsiniz. Gördüğünüz taşların çoğu Roma dönemine aittir, ama kentin dünya tarihindeki yeri Lidya çağındaki ticaret ve para ekonomisinden gelir.

Sardis Expedition sayfası bu konuda sahadan somut bir örnek verir. Heyetin 1958'de başlayan çalışmaları arasında, PN yani Pactolus North adlı sektörde bir Lidya altın arıtım alanının kazısı vardır. Heyet, bu kazıda erken ve teknik olarak gelişmiş bir kimyasal işlemenin ortaya çıktığını yazar. Bu da Paktolos'taki altının kentte yalnızca toplanmadığını, işlendiğini gösterir. Metalin arıtılması, sikkenin basılması ve ticaret, aynı hikayenin üç halkasıdır.

Bu kazı alanı genel ziyaretçi rotasının bir parçası olmayabilir. Gezide bunu zihninize bir harita gibi yerleştirin ve ören yerindeki bilgi levhalarını okurken Lidya dönemi sayfasına bu zenginliğin nereden geldiğini hatırlatın. Sikkelerin kendisini görmek isterseniz ilgili müzelerin güncel sergi bilgisini resmi sayfalardan kontrol edin.

Hamam ve Gymnasium Kompleksi

Kültür Portalı, kentte günümüze kadar korunmuş Roma yapıları arasında anıtsal hamam ve gymnasium kompleksini öne çıkarır. Müze sayfasının tarifine göre kompleksin doğu yarısını kaplayan, sütunlarla çevrili kare avlu yani palaestra spor etkinlikleri için kullanılmıştır. Bu avlunun batısındaki tonozlu salonlar ise hamam olarak işlev görmüştür. Palaestradan hamam bölümüne geçişi sağlayan iki katlı ve sütunlu mekana mermer avlu denir.

Antik kentte ilk durak olarak burayı seçmek iyi bir fikirdir. Çünkü yapı hem büyük hem de plan olarak okunaklıdır. Önce açık havadaki palaestranın genişliğini kavrayın. Sonra batıdaki tonozlu hamam salonlarına yönelin. En sonda mermer avluya bakın ve iki katın düzenini sütunlar üzerinden izleyin. Bu sıra, antik bir gymnasiumun gündelik yaşamını, yani önce spor, sonra yıkanma düzenini, yürüyerek yaşamanıza yardım eder.

Sardis Expedition'a göre kompleksin kazısı ve restorasyonu, Hanfmann döneminin başlıca sonuçları arasındadır. Aynı sayfa, kentin kuzeybatı bölümünde Bizans dükkanlarının da kazıldığını bildirir. Yani kompleksin çevresinde farklı çağlara ait yapı katmanları yan yana durur. Fotoğraf çekecekseniz, sütunlu avluyu sabah ya da öğleden sonra alçak ışıkta çekmenizi öneririm.

Artemis Tapınağı ve Roma Dönemi Yeniden İnşası

Artemis Tapınağı, Sardes'in mimari açıdan en çok anılan yapısıdır. Kültür Portalı onu dünyanın görkemli İon düzeni tapınaklarından biri olarak anar. Müze sayfasına göre tapınağın yapımına Helenistik dönemde başlanmış, yapı başlangıçta Artemis adına yapılmıştır. Daha sonraki dönemlerde tapınağın cellası, yani heykellerin bulunduğu bölüm, dört bölmeye ayrılmıştır. Bu bölmelerde Artemis, Zeus Polieus, İmparator Antoninus Pius ve eşi Faustina'ya ait heykel başları bulunmuştur.

Yapının tarihindeki dönüm noktası MS 17 yılındaki depremdir. Müze sayfası, depremde yıkılan tapınağın İmparator Tiberius zamanında eski plana göre yeniden inşa edildiğini yazar. Yani karşınızdaki sütunlar, Roma döneminin eski planı korumaya çalışan bir onarımını gösterir. Sütun gövdelerine ve başlıklara yakından bakın ve yapının ölçeğini kendi boyunuzla kıyaslayın.

Sardis Expedition'a göre tapınağı, çevresindeki alanla birlikte ilk büyük bilimsel kazıyla gün ışığına çıkaran isim Howard Crosby Butler'dır. Heyet bugün de Artemis Alanı'nda kazı ve koruma çalışması sürdürür. Kültür Portalı'nın yol tarifine göre Salihli'den gelirken tapınak yolun sol tarafında kalır, antik kent ise sağ tarafta bulunur. İzmir'den gelirken bu düzen tersine döner. Tapınağın kuzeybatıdan görünüşü, bu yazının kapak fotoğrafında da görülür.

Bin Tepeler Tümülüsleri

Kültür Portalı, kentin nekropol alanı olan ve bugün Bin Tepeler diye anılan Lidya kral mezarlığında yüzü aşkın tümülüs belirlendiğini yazar. Tümülüs, ölünün üzerine toprak yığılarak yapılan yapay tepedir. Bu tepeler Sardes'in kent kalıntılarından ayrı bir alanda yer alır ve ayrı bir gezi planı gerektirir. Sardis Expedition'a göre Hanfmann döneminde Bin Tepe'deki tümülüslerde kazılar yapılmış, bunlar arasında Karnıyarık Tepe adlı kocaman höyük de bulunmuştur.

Butler'ın 1910-1914 ve 1922 kazıları sırasında Sardes Nekropolü'nde 1100'den fazla mezar ortaya çıkarılmıştır. Greenewalt ise Lidya çağına olan ilgisi nedeniyle Bin Tepe tümülüslerine de eğilmiştir. Bu bilgiler bize alanın yalnızca bir manzara olmadığını, yüz yılı aşkın süredir çalışılan bir arkeolojik alan olduğunu gösterir.

Bin Tepeler'e gitmeden önce, ulaşım ve erişim koşullarını resmi sayfalardan öğrenin. Alanın düz bir ovada alçak ve geniş tepeler halinde uzandığını akılda tutup rüzgara ve güneşe karşı hazırlıklı gidin.

Kazıların Hikayesi Butler'dan Bugüne

Sardes'te ilk büyük ölçekli bilimsel kazıları, Princeton Üniversitesi'nden Howard Crosby Butler yapmıştır. Sardis Expedition sayfasına göre Butler, Müze-i Hümayun müdürü Osman Hamdi Bey'in daveti üzerine gelmiştir. 1910 ile 1914 arasında ve 1922'deki son sezonda Butler, Artemis Tapınağı'nı ve çevresindeki alanın büyük bölümünü açmıştır. Butler'ın beklenmedik ölümü ve dönemin karışık siyasi koşulları yüzünden kazılar sona ermiştir.

Yeni bir heyet 1958'de kurulmuştur. Harvard Üniversitesi'nden George Hanfmann ve Cornell Üniversitesi'nden Henry Detweiler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün izin ve desteğiyle Archaeological Exploration of Sardis heyetini kurmuştur. Hanfmann döneminde hamam ve gymnasium kompleksi, Bizans dükkanları, Lidya altın arıtım alanı, Akropol, Bin Tepe tümülüsleri ve Gyges Gölü kıyısındaki tarih öncesi yerleşimler kazılmıştır. Crawford Greenewalt heyeti 1976'dan 2007'ye kadar otuz yılı aşkın süre yönetmiş, 2008'den bu yana ise Wisconsin-Madison Üniversitesi'nden Nicholas Cahill yönetmektedir.

Heyet bugün F49 ve ByzFort alanlarındaki Lidya saray benzeri yapı topluluğunu, Artemis Alanı'ndaki kazı ve korumayı, kentin batı kapısını ve Artemis Tapınağı'nın batısındaki Lidya yerleşim alanını çalışmaktadır. Yani Sardes bitmiş bir kazı değil, yaşayan bir araştırma alanıdır.

Nasıl Gezilir ve Nasıl Gidilir

Kültür Portalı'nın tarifine göre Salihli'den Sart'a giden asfalt yol, ören yerinin ana omurgasıdır. Yolun bir yanında antik kent, öbür yanında Artemis Tapınağı vardır. İzmir yönünden gelenler Turgutlu ve Ahmetli üzerinden Sart'a ulaşır. Müze sayfası, tuvalet ve mağaza olanaklarının bulunduğunu bildirir.

Çalışma düzeni yaz ve kış dönemleri için ayrı yayımlanır. Açılış ve kapanış saatleri ile bilet bilgisi değiştiği için güncel bilgiyi Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın müze sayfasından kontrol edin. Alan açık havadadır. Rahat ayakkabı, şapka ve su yanınıza alın. Mümkünse sabahın erken saatlerinde gelin. Önce hamam ve gymnasium kompleksini, sonra yolun karşısındaki Artemis Tapınağı'nı gezmek, yürüyüşü mantıklı bir sıraya oturtur. Alan Kula-Salihli UNESCO Küresel Jeoparkı sınırları içinde de yer alır.

UNESCO Listesi ve Koruma Çalışmaları

Kültür Portalı'na göre Sardes Antik Kenti ve Bin Tepeler Lidya Tümülüsleri 2025 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Bu kayıt, alanı tek bir antik yerleşim olarak değil, kent ve nekropolünden oluşan bir bütün olarak değerlendirir. Kazı heyeti, Lidya suru üzerindeki koruyucu çatının 2023'te yapıldığını bildirir ve alanın başka bölümleri için de koruma projeleri geliştirdiğini yazar.

Bu yüzden Sardes'e giderken bir müze gezmeye değil, sürmekte olan bir kazı ve koruma sahasında dolaşmaya hazırlanın. Bilgi levhalarını okuyun, işaretli yollardan ayrılmayın ve kalıntılara dokunmadan ilerleyin.

Kaynaklar

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Manisa Sardes Örenyeri, https://turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr/museum/detail/2147-manisa-sardes-orenyeri/2147/1
Kültür Portalı, Sardes Antik Kenti, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/manisa/gezilecekyer/sart
Sardis Expedition, The Archaeological Exploration of Sardis, https://sardisexpedition.org/en/essays/about-sardis-expedition
Vikipedi, Sardis, https://en.wikipedia.org/wiki/Sardis
Kapak görseli, Mark Landon, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Sardes Lidya Başkentinde Bir Gezi Rehberi