Siirt'in eski mahallelerinde yürürken ilk dikkat çeken şey evlerin duruşudur. Duvarlar taştandır, yüzey ise alçı esaslı bir sıvayla kaplıdır. Pencereler küçüktür, kapılar ağırdır, çatı düz görünür. Bu yapılara yörede cas evleri denir ve adlarını, kendilerini ayakta tutan malzemeden alırlar. Cas evleri tek bir anıt değil, bir yapı geleneğidir. Bu yazı o geleneği malzemesinden iklimine, avlusundan sokak dokusuna kadar tanıtıyor ve bugün nerede, nasıl görülebileceğini anlatıyor.

Cas nedir ve nasıl yapılır

Kültür Portalı'ndaki tanıma göre cas, Siirt çevresinden sağlanan alçı taşının, yani jipsin fırınlarda yakılıp öğütülmesiyle elde edilen bir tür kaba alçıdır. Yani cas, kentin kendi toprağından çıkan bir yapı malzemesidir. Atatürk Üniversitesi araştırmacılarının makalesi süreci biraz daha ayrıntılı anlatır. Alçı taşı ve çevredeki molozlarla karışım hazırlanır, kuruması için piramit biçiminde yığılır, altı odun gibi yakacakla doldurulur ve yaklaşık üç gün boyunca fırınlanır. Kuruyan malzeme topaklaşır. Topaklar daha sonra tokmakla ufalanarak toz haline getirilir.

Hazır toz, duvar ustalarının elinde kesme taş parçaları ve molozla birleşir. Makaleye göre ustalar bu yöntemle iki ya da üç katlı, tavanı kubbeli bir evi on beş ila yirmi gün gibi kısa bir sürede yükseltebilir. Hızlı sertleşmesi cas harcının en önemli özelliğidir. Aynı özellik, evlerin zamanla yeni odalar ya da katlar eklenerek büyütülmesini de kolaylaştırmıştır.

Coğrafya ve su

Cas evlerinin neden burada ortaya çıktığını anlamak için haritaya bakmak gerekir. Makaleye göre Siirt, Güneydoğu Toroslar'ın güney eteklerinde yer alır. Hem Siirt hem Batman önemli alçıtaşı yataklarına sahiptir. Bu yatakların yanında kalker, kumtaşı ve marn gibi kayaçlar da yapı malzemesi sağlar. Yani ham madde evlerin hemen yanındadır.

İlin içinden geçen Botan Çayı, Dicle'nin en önemli kollarından biridir. Çayın vadisi genellikle dardır ve ekili arazi ile yerleşme alanı oldukça sınırlıdır. Siirt'in Dicle için önemli bir su toplama havzasında bulunması da evlerin kuruluşunu etkilemiştir. Makaleye göre cas evlerinin avlusunda genellikle bir su kuyusu bulunur ve aile bu sayede çevredeki su varlığından yararlanır. Dar vadide taş, alçı ve su aynı yerde buluşunca ortaya bu özgün yapı dili çıkmıştır.

Duvar, kubbe ve küçük pencere

Kültür Portalı, bu evlerin kırma taş, moloz taş ve kesme taştan örüldüğünü yazar. Duvarlar oldukça kalındır, üst örtü de aynı ağırlıktadır. Evler genellikle iki ya da üç katlıdır. Dışarıdan bakınca çatı düz görünür, ama içeriden bakınca odaların tavanı kubbe biçimindedir. Araştırmacılar bu tasarımı, ülkemizde yaygın olmayan bir yöntem olarak niteler ve ısıyı içeride tutmaya yarayan bir çözüm olarak değerlendirir.

Cephede küçük, üstü kemerli dikdörtgen pencereler göze çarpar. Bazı evlerde dışa çıkık bir balkon bulunur ve bu balkon, makalenin ifadesiyle, yapıya kale izlenimi verir. Taşın ve alçı sıvanın verdiği ağır, kapalı görünüm de bu izlenimi güçlendirir. Kendi gözünüzle bakarken pencerelerin boyutuna ve kemerin biçimine dikkat edin. Küçük açıklığın gerisinde bir iklim hesabı yatar.

Çatı katına açılan küçük aydınlık pencereleri de unutmayın. Makale, gün ışığından en fazla yararlanmak için çatı kesimlerine bu tür pencerelerin açıldığını yazar. Ahşap doğramalı, üst kısmı çoğunlukla yuvarlak kemerli pencereler de evlere ayrı bir güzellik katar.

İklimle birlikte düşünülmüş bir ev

Siirt'te yazlar sıcak ve kurak, kışlar serin ve yağışlıdır. Makalede verilen gözlem verilerine göre temmuz ayının ortalama en yüksek sıcaklığı 37,1 derece, aralık ayının ortalama en düşük sıcaklığı ise eksi 8,8 derecedir. Bu aralığa dayanabilecek bir ev gerekir. Kültür Portalı, duvarların yazın sıcağı, kışın soğuğu dışarıda bırakacak biçimde örüldüğünü ve piramit biçiminin iklime uygun seçildiğini belirtir.

Aynı kaynak, bu evlerin çevreye zarar vermeyen doğal malzemelerden üretildiğini de vurgular. Makaledeki anlatıya göre harcın yalıtım görevi görmesi, evleri yazın serin, kışın sıcak tutar. Piramit biçimli üst örtü ve pencere boyutu da bu denklemin parçasıdır. Yani cas evi, süs için değil, yaşamak için tasarlanmış bir yapıdır. Bugün enerji verimliliği üzerine konuşulurken bu eski evlere bakmak öğreticidir.

Kapıdan avluya, avludan odaya

Makale, evin iç düzenini de ayrıntılı tarif eder. Eve çift kanatlı, süslü bir kapıdan girilir. Kapının üzerinde iki tokmak bulunur. Yumruk biçimli olan tok, açık el biçimli olan tiz ses çıkarır. Böylece ev halkı, kapıyı çalanın tokmağın sesinden kadın mı erkek mi olduğunu anlar. Kapıda ayrıca bir gözetleme penceresi de vardır.

Kapının ardında yüksek duvarlarla çevrili bir avlu uzanır. Yöredeki adıyla havş, ailenin gündelik işlerinin döndüğü yerdir. Makaleye göre burada su kuyusu, buğday ve bulgur öğütmek için kullanılan dibek ve kış için ayrılmış bir odunluk bulunur. Pestil ve köme gibi kurutmalıkların hazırlandığı mahsara adlı oda da avludadır. Yaz aylarında avlu kalaslarla kapatılıp üzüm asmalarına yer açılabilir.

Avludan geçince misafirlerin ağırlandığı behu odasına varılır. Makaleye göre bu oda yazın serin, kışın sıcaktır. Behu'nun yanından birkaç basamakla inilen tabok, bir tür mahzendir ve peynir, et gibi çabuk bozulan kışlıkların saklanmasına yarar. Çırtak ise balkon gibi kullanılan bir bölümdür. Duvara gömülü kabbele, yorgan ve yastık için yapılmış yüklüktür, bugünkü deyişle nişe benzer. Evlerin oda sayısı, ailenin büyüklüğüne ve yapısına göre değişir.

Sokak dokusu ve abbareler

Cas evleri tek tek değil, sokak halinde bir bütün olarak yaşar. Makale, bu evlerin bazen birbirini izleyen kemerlerle bağlandığını ve kemerlerin altından yolların geçtiğini yazar. Yöredeki adı abbare olan bu geçitlerin üstündeki bölüm, evin bir parçasıdır ve yaşam alanı olarak kullanılır. Makaleye göre geçitler evleri rutubetten korur ve sokaktaki hava dolaşımına yardım eder. Geçitler genellikle üzerinde oturan ailenin soyadını ya da lakabını taşır.

Bugün nerede görülür

Makaleye göre Siirt Merkez'de cas evleri Ülkü, Tınaztepe, Conkbayırı, Sakarya ve İnönü mahallelerinde yoğunlaşır. Şehrin eski kuruluş bölgesi olan Tınaztepe ve Ülkü'de bu evlere dağınık biçimde rastlanır. Tillo'da ise ilçe merkezinin geneline yayılırlar. Makale bunu, Tillo'nun arazi yapısının Merkez ilçeye göre daha sade olmasına ve yöre halkının bu eserleri korumaya önem vermesine bağlar. Tillo, eski adıyla Aydınlar, Sönmez'in çalışmasına göre Siirt şehir merkezinin yaklaşık 7 kilometre kuzeydoğusundadır. Aynı çalışma, Tarihi Tillo cas evlerini ilçenin başlıca kültürel çekicilikleri arasında sayar.

Bu evler hala konut olarak kullanılıyor. Dolayısıyla kapı önünde sessiz davranmak, avluya izinsiz girmemek ve fotoğraf çekerken sakinlere saygı göstermek gerekir. Resmi sayfadaki konum bilgisi bir sokak adresi verir ama her ev ziyarete açık değildir. Gezi planı yaparken Siirt İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden ve Kültür Portalı'ndan güncel bilgi almak iyi olur.

Korumanın zor yanı

Cas evlerinin geleceği kolay değildir. Makale, bu evlerin sonradan eklenen harman tuğlası, briket ya da betonarme eklentilerle özgün biçimini yitirdiğini belirtir. Yazarlar, cas evi yapımının maliyetinin yüksek ve işçiliğinin zor olduğunu, çimentonun yaygınlaşmasının ve daha ucuz modern alçıların cas harcını unutturduğunu, ayrıca usta sayısının azaldığını söyler. Onarımlarda kullanılan demir profillerin evlerin tarihi ve mimari yapısına zarar verdiğini de ekler.

Bu yüzden cas evlerine bakarken yalnızca güzel bir cephe görmeyin. Her biri, yerel malzemeyle, yerel iklime ve yerel yaşama göre kurulmuş bir bilginin son örneklerinden biridir. Araştırmacılar bu evlerin kültürel miras olarak algılanması, korunması ve turizm açısından değerlendirilmesi gerektiğini savunur.

Gezerken pratik öneriler

Fotoğraf için sabah ya da öğleden sonranın geç saatlerini seçin. Yan ışıkta taşın ve sıvanın dokusu daha belirgin görünür. Kemerli pencerelerin ve kapı tokmaklarının yakın planı değerlidir ama önce izin isteyin. Sokaklar dar ve zeminler düzensiz olabilir, bu yüzden rahat ayakkabı giyin. Kötü durumdaki duvarlara, çökme riski taşıyan eklentilere ve bakımsız yapılara yaklaşmayın.

Yaz sıcağında gezecekseniz öğle saatlerinden kaçının ve yanınıza su alın. Yağışlı havada dar sokaklarda zeminin kayganlaşabileceğini unutmayın. Tillo çevresi, Sönmez'in çalışmasına göre yamaç paraşütü ve rafting için de uygun bir coğrafyaya sahiptir. Bu etkinlikler için yetkili kuruluşlardan bilgi alın.

Kaynaklar

Kültür Portalı, Cas Evleri, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/siirt/gezilecekyer/cas-evleri-
Koday, S., Koday, Z., Kızılkan, Y., Siirt İlinde Bir Mesken Kültürü Cas Evleri, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21(4), https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunisosbil/article/380931
Koday, S., Koday, Z., Kızılkan, Y., makale tam metni (PDF), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/407159
Sönmez, M., Tillo (Siirt) İlçesinin kültürel turizm potansiyeli, Türk Coğrafya Dergisi 59, https://dergipark.org.tr/tr/pub/tcd/article/227762
Vikipedi, Cas evleri, https://tr.wikipedia.org/wiki/Cas_evleri

Cas Evleri, Siirt'in Kendine Özgü Yapı Dili