Denizli'nin kuzeyinde, Pamukkale yoluna çok yakın bir yerde, günümüzde hala kazılan büyük bir antik kent uzanır. Laodikeia, kalabalık travertenlerin gölgesinde kalmış gibi görünse de kendi başına bir gün ayırmaya değer bir ören yeridir. Bu yazı, kenti bir yürüyüş hattı olarak okumayı, yapıları sırasıyla tanımayı ve kazının hala sürdüğünü akılda tutarak gezmeyi anlatıyor.

Lykos Vadisi'nde bir kentin konumu

Kültür Portalı'na göre Laodikeia Antik Kenti, Denizli'nin Merkezefendi ve Pamukkale ilçelerinde, Eskihisar, Bozburun ve Goncalı köyleri sınırları içinde yer alır. Antik coğrafyada kent, Frigya, Lidya ve Karya bölgelerinin ortak sınırını oluşturan Lykos (Çürüksu) Vadisi'nin ortasında bulunuyordu. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sayfası kentin Denizli il merkezinin yaklaşık 6 kilometre kuzeyinde olduğunu yazar. Yakın komşusu Hierapolis'tir; ama bu yazının konusu o değil, Laodikeia'nın kendi sokakları.

Ulaşım için Kültür Portalı şu tarifi verir. Denizli-Pamukkale yolunda yaklaşık 6 kilometre gidilir, sonra Korucuk Mahallesi'nden batıya ayrılan yol yaklaşık 500 metre izlenir ve ören yerine varılır. Denizli Otogarı'ndan Pamukkale'ye giden minibüsler ya da Korucuk minibüsleri bu yolda kullanılabilir. Araçsız gelenler için bu, kentin en pratik ulaşım seçeneğidir.

Adın hikayesi

Kentin ilk adı Rhoas, sonraki adı Diospolis, yani Zeus Kenti olmuştur. Pamukkale Üniversitesi kazı heyetinin sitesi, Plinius'a dayanarak Hellenistik kentin kutsal köy yerleşimlerinin üzerinde kurulduğunu ve Rhoas'ın eski bir Anadolu adı olduğunu aktarır. Helenistik dönemde, M.Ö. 3. yüzyılın ortalarından itibaren kent, Seleukos Kralı II. Antiokhos'un eşi Laodike'nin adıyla anılmaya başladı. Antik kaynaklarda ad çoğunlukla Lykos Nehri kıyısındaki Laodikeia biçiminde geçer.

Bölge 13. yüzyılın başında tamamen Türklerin denetimine girdi ve kent Ladik olarak anıldı. Kültür Portalı'na göre ovanın ortasındaki göl ve su kaynaklarının zenginliği yüzünden Ladik adı zamanla Denizli'ye dönüştü. Bugünkü şehrin adının bu antik kente uzanan bir kökü olması, ören yerini gezerken hatırlanmaya değer bir ayrıntıdır.

Beş bin yıllık yerleşim

Kültür Portalı yerleşimin M.Ö. 5500'den itibaren başladığını ve M.S. 7. yüzyılın başındaki büyük depreme kadar sürdüğünü yazar. Kazı heyeti sitesi, Batı Nekropolü alanında ele geçirilen kapların Erken Kalkolitik Döneme ait olduğunu ve Lykos Vadisi'nde bugüne kadar saptanan en erken buluntular olduğunu belirtir. Geç Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı seramikleri ise erken yerleşimin Asopos (Gümüşçay-Goncalı Deresi) çevresinde toplandığını gösterir.

Roma dönemine gelindiğinde kentin ağırlığı çok artar. Kültür Portalı, Romalıların Laodikeia'ya özel önem verdiğini ve onu Kibyra Conventusu'nun merkezi yaptığını yazar. İmparator Caracalla zamanında kentte kaliteli bir sikke serisi basılmıştır. Kentin en parlak zamanı M.S. 1-3. yüzyıllar, ikinci parlak dönemi M.S. 4-6. yüzyıllar olarak tanımlanır.

Ticaret yolu üzerinde zengin bir kent

Aynı madde, büyük para işlemlerinin ve siyah yün ticaretinin bu kentte yürütüldüğünü, antik yazar Strabon'un kentin ününü toprağın verimliliğine ve bazı sakinlerinin servetine bağladığını aktarır. Kentin kendi sikkelerini bastığı da aynı kaynakta anılır.

Aynı kaynağa göre Laodikeia Roma döneminde, kendisi dışında 24 kenti kapsayan bir bölgesel yargı biriminin merkeziydi. Aynı maddede M.S. 60 dolaylarında Nero döneminde yaşanan büyük depremde kentin tamamen yıkıldığı, ancak sakinlerin imparatorluk yardımını geri çevirip kenti kendi imkanlarıyla yeniden kurduğu da yazılıdır. Ören yerinde gördüğünüz anıtsal yapıların büyük bölümünün bu zenginlikle ve sonraki onarımlarla ilişkili olduğunu düşünmek, yürüyüşe bir bağlam kazandırır.

Sütunlu caddeler ve meydanlar

Kazı heyetinin yıllara göre tuttuğu çalışma sayfaları, ören yerinin gezi dokusunu gösterir. Suriye Caddesi, Stadyum Caddesi, Traian Nymphaeumu Meydanı, Kuzey Agora ve Güney Agora bu sayfalarda ayrı ayrı anılan alanlardır. Kültür Portalı ana caddenin sütunlu olduğunu, Zeus Tapınağı'nın bu sütunlu caddenin doğu kesiminde, Küçük Tiyatro ile nymphaeum arasında bulunduğunu yazar.

Anıtsal çeşme, kentin ana caddesi ile ara caddesinin köşesindedir. İki cepheli havuzu ve nişleri vardır; Roma dönemi yapısıdır ve Bizans zamanında onarım görmüştür. Çeşmeleri ve meydanları görmek, kentin su düzenini ve kamusal yaşamını anlamanın en kolay yoludur. Ören yerinde dolaşırken bir caddeden diğerine geçerken yapıların birbirine nasıl bağlandığına dikkat edin.

Tiyatrolar, stadyum ve gimnazyum

Kültür Portalı'na göre Büyük Tiyatro kentin kuzeydoğusundadır. Roma inşa tarzında, Grek tiyatrosu tipinde ve araziye uygun yapılmıştır; sahne binası tamamen yıkılmış, cavea ve orkestra ise oldukça sağlam durumdadır. Yaklaşık 20 bin kişilik olduğu yazılır. Küçük Tiyatro, Büyük Tiyatro'nun yaklaşık 300 metre kuzeybatısındadır ve yaklaşık 15 bin kişi alabilecek büyüklüktedir.

Stadyum ve gimnazyum kentin güneybatısında, doğu-batı doğrultusunda uzanır ve bir bütün olarak tasarlanmıştır. Stadyum M.S. 79 dolaylarında yapılmıştır. Gimnazyumun M.S. 2. yüzyılda yapıldığını ve İmparator Hadrianus ile eşi Sabina'ya ithaf edildiğini bir yazıt gösterir. Meclis binası da güneybatıdadır; dikdörtgen planlıdır ve ana girişi doğu cephesindedir. Kazı heyeti ayrıca Prytaneion olarak adlandırdığı yuvarlak planlı bir yapıyı çalışma programında anar.

Kazı hala sürüyor

Kazı heyetinin sitesi ve Kültür Portalı, kazının 2008'den itibaren hiç kapanmadan on iki ay boyunca sürdüğünü, bunun da ülkedeki önemli bir sistematik kazı alanı olduğunu belirtir. Bu yüzden ziyaret ettiğiniz gün bazı bölümler çalışma alanı olabilir, koruma çatıları ya da yönlendirme şeritleri görebilirsiniz.

Bu bir sorun değil, ören yerinin canlı olduğunun işaretidir. Şeritlerin ve işaretlerin gösterdiği yolu izleyin, kazı alanına girmeyin, taşlara tırmanmayın. Heyetin 2019 çalışmalarında anılan Traian Nymphaeumu Meydanı ya da Kuzey Agora gibi alanların durumu her yıl değişebilir. Güncel durum için il kültür ve turizm müdürlüğünün sayfasına bakmak iyi bir alışkanlıktır.

UNESCO Geçici Listesi ve koruma

Kültür Portalı, Laodikeia'nın 2013 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alındığını bildirir. Bu, kentin kalıcı listeye aday olarak gösterildiği anlamına gelir; yani koruma ve belgeleme çalışmaları uluslararası bir çerçevede izlenir. Aynı sayfa ören yerinin Pamukkale yolu üzerinde olması nedeniyle aktif bir turizm kenti olduğunu da vurgular. Hierapolis ile aynı bölgede olması, iki alanın birbirini tamamladığını gösterir.

Kentin yaklaşık 5 kilometrekarelik bir alana yayıldığını ve dört yanının nekropol alanlarıyla çevrili olduğunu unutmayın. Bu ölçek, aceleyle gezilemeyecek bir yer olduğunu söyler. Stadyum, iki tiyatro, dört hamam kompleksi, beş agora, beş nymphaeum ve iki anıtsal kapı bir arada düşünüldüğünde, yavaş yürümek ve her durakta oturup etrafı okumak daha çok şey kazandırır.

Gezi planı ve pratik bilgiler

Bir yürüyüş sırası önerisi şöyle olabilir. Önce sütunlu caddeye ve çeşmeye bakın, sonra kentin kuzeydoğusundaki Büyük Tiyatro'ya geçin, ardından güneybatıdaki stadyum, gimnazyum ve meclis binası bölümüne yönelin. Kazı heyetinin sitesinde bir gezi güzergahı bölümü de bulunur; gitmeden önce onu incelemek faydalıdır.

Açılış saatleri, bilet bilgileri ve alanın hangi bölümlerinin gezilebildiği değişebilir. Güncel bilgi için Denizli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile muze.gov.tr sayfalarına bakın. Yazın güneşten korunmak için şapka, bol su ve rahat, kaymayan bir ayakkabı alın; alanda gölge sınırlı olabilir. Ağaçsız bir ören yerinde sabahın erken ya da akşamüstü saatleri, hem ışık hem sıcaklık bakımından daha rahat olabilir.

Kaynaklar

Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Laodikeia Antik Kenti, https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-51372/laodikeia-antik-kenti-denizli.html
Kültür Portalı, Laodikeia Antik Kenti, https://kulturportali.gov.tr/turkiye/denizli/gezilecekyer/laodikya-antik-kenti
Pamukkale Üniversitesi Laodikeia Kazısı, https://laodikeia.pau.edu.tr/
Vikipedi, Laodicea on the Lycus, https://en.wikipedia.org/wiki/Laodicea_on_the_Lycus
Denizli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, https://denizli.ktb.gov.tr/

Laodikeia Antik Kentinde Sütunlu Cadde Boyunca Bir Yürüyüş