Adanalıların yazın kaçtığı kıyı kasabası Yumurtalık, ilk bakışta sakin bir sayfiye yeridir: kısa bir sahil, balıkçı tekneleri, deniz kıyısında yükselen yaşlı taş duvarlar. Oysa İskenderun Körfezi'nin bu köşesi Orta Çağ'da Doğu ile Batı arasındaki ticaretin kapılarından biriydi ve Marco Polo Çin yolculuğuna buradan başladı. Kasabanın batısında ise Seyhan ve Ceyhan'ın taşıdığı alüvyonların kurduğu geniş bir delta, kumullar ve lagünler uzanır. Bu gezi o iki yüzü bir araya getiriyor: sabah Ayas'ın kalıntıları arasında kıyı boyunca yürümek, öğleden sonra kuşların ve deniz kaplumbağalarının lagününe doğru yol almak.

Aegeae'den Ayas'a

Yumurtalık'ın tarihi limanından ayrılmaz. İngilizce ve Türkçe Vikipedi limanın tarihinin en az MÖ 2000'e uzandığını, yakındaki Zeytinbeli Höyük'te MÖ on yedinci yüzyıla ait Hitit çanak çömleği bulunduğunu aktarıyor. Antik çağda kentin adı Aegeae'ydi; Pausanias bu adı anıyor, ad kentin sikkelerinde de görülüyor. Strabon döneminde küçük bir liman kenti olan Aegeae, Roma yönetiminde önem kazandı ve Kilikya eyaletinin parçası oldu. Tyanalı Apollonius ilk eğitimini kent kültürel olarak en parlak dönemindeyken burada aldı.

Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Antik Kilikya'nın bu önemli liman kentinin en parlak dönemini MÖ birinci yüzyılda yaşadığını yazıyor. Müdürlüğe göre kent, Asklepieion adı verilen Helenistik döneme ait hastane ve tapınak kalıntılarıyla da tanınıyor; belediyenin "Adana'da Gezilecek 100 Yer" rehberi buradaki Asklepios Tapınağı'nın dünyadaki en büyük örneklerden biri olduğunu ekliyor.

Marco Polo'nun limanı

Orta Çağ'da, özellikle on üçüncü yüzyılda, kent Kilikya Ermeni Krallığı'nın en önemli Akdeniz limanına dönüştü ve yerel olarak Ayas adıyla anıldı; Venedik ve diğer Avrupa dillerinde bu ad Aiazzo ya da Laiazzo oldu. İngilizce Vikipedi, Akka'nın düşmesi ve Tarsus limanının alüvyonla dolmasıyla, doğuya uzanan iyi yolların da avantajıyla, Ayas'ın kısa bir süre için Doğu ile Batı arasındaki ticaretin başlıca merkezi olduğunu anlatıyor. Ermeni kralları İtalyan şehir devletlerine ticaret ayrıcalıkları tanıyan çok sayıda antlaşma yaptı; kentte Pisa'ya ait bir mahalle ve ticaret merkezi bile kuruldu.

Marco Polo 1271'de Çin yolculuğuna başlamak için bu limana çıktı ve kaynaklara göre burayı ticaret için elverişli bir kent olarak tanımladı; içerideki baharatın, ipeğin, altının ve yünün buraya taşındığını yazdı. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Marco Polo'nun kenti doğuya yaptığı yolculuklar sırasında iki kez ziyaret ettiğini belirtiyor. 1294'te Ceneviz donanmasının Venedik donanmasını yendiği Laiazzo Savaşı da bu sularda yaşandı. Kent sonraki on yıllarda Memluklerin baskısı altına girdi, 1347'de kesin olarak onların eline geçti; Avrupa'nın Doğu ticareti Akdeniz'den uzaklaşınca liman önemini yitirdi. Ramazanoğulları döneminin ardından on altıncı yüzyılda Osmanlı'ya katıldı. Türkçe Vikipedi Ayas'ın 1959'a kadar Ceyhan'a bağlı bir bucak olduğunu ve o yıl ilçe yapıldığını yazıyor.

Oraya varmak

Türkçe Vikipedi Yumurtalık'ın Adana merkezine 80, komşu ilçe Ceyhan'a 30 kilometre uzaklıkta olduğunu belirtiyor; belediyenin rehberi de kasabadaki kalıntıları 80 kilometre öteye koyuyor. Yol bir saati biraz aşar. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Ayas Antik Kenti'ne Adana merkezden Yumurtalık'a giden araçlarla ulaşılabildiğini yazıyor. Kasabanın içindeki duraklar birbirine yürüme mesafesinde, ama lagün kasabadan oldukça uzakta kaldığı için gezinin ikinci yarısı için özel araç gerekiyor. Sefer saatlerini yola çıkmadan Adana otogarındaki firmalardan öğrenin.

Kıyıda bir yürüyüş

Yürüyüşe kasabanın batı ucundaki Süleyman Kulesi'nden başlayın. Türkçe Vikipedi kulenin kent merkezine yaklaşık iki kilometre uzaklıkta, Akdeniz kıyısında durduğunu yazıyor. Belediyenin rehberine göre kule, 1536'da Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapıldığı için bu adla anılan bir gözetleme ve savunma yapısı; Adana Sancak Defteri'ndeki adı Silahlı Ayas Kalesi. Türkçe Vikipedi beşgen planlı yapının dar gözetleme pencereleri olduğunu, limana baskın yapacak korsanlara karşı erken uyarı amacıyla inşa edildiğini aktarıyor. Rehber, kulenin İstanbul'dan güneye giden kervanları korumak ve Akdeniz'i gözlemek gibi görevleri olduğunu, Piri Reis'in haritalarında bu kuleyi ve yerini işaretlediğini ve yapının Osmanlı'nın son dönemlerine kadar askeri amaçla kullanıldığını yazıyor.

Kuleden kasabaya doğru kıyıyı izleyince Ayas'ın kalıntılarına varırsınız. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kentten ayakta kalan eserleri Ayas Kalesi, Süleyman Kulesi ve Marco Polo İskelesi olarak sayıyor. Belediyenin rehberi, Orta Çağ'da biri karada, biri limandaki küçük adada olmak üzere iki kale yapıldığını yazıyor; adadakine Kız Kalesi ya da Deniz Kalesi deniyor. Rehbere göre kalenin içindeki salon ve odalar üzerine yapılan araştırmalar buranın bir gümrük kontrol merkezi, zahire deposu ve su sarnıcı olarak kullanıldığını düşündürüyor. Deniz Kalesi'ne kıyıdan bakarken Ayas'ın ticaret limanı olduğu günlerde gemilerin hangi yoldan yanaştığını gözünüzde canlandırmak zor değil.

Karadaki kalenin duvarlarına yakından bakın. Taşların bir kısmı açık renkli kesme blok, bir kısmı koyu renkli moloz taştır ve aralarına sütun parçaları yerleştirilmiştir; kale, eski kentin malzemesiyle yeniden kurulmuş bir yapıdır. Rehber kentte ara sokaklar, işlemeli taşlar ve mermer sütunlar bulunduğunu, arkeolojik buluntuların sergilendiği bir alan da olduğunu belirtiyor. Kalıntıların bir bölümü denize iner; dalgaların vurduğu taşlar kaygandır, kayalara çıkarken dikkatli olun.

Lagüne doğru

Öğleden sonra kasabanın batısındaki deltaya yönelin. Ramsar Sözleşmesi'nin kayıtlarına göre Yumurtalık Lagünleri 21 Temmuz 2005'te Ramsar alanı ilan edildi ve 19.853 hektarlık bir alanı kapsıyor. Alan, Doğu Akdeniz'de birkaç akarsuyun oluşturduğu alüvyon deltasının tamamını içine alıyor; kumul bitki örtüsü, tuzcul bataklıklar, dere kenarı bitkileri gibi tatlı su ve kıyı yaşam alanlarını bir arada barındırıyor. Kayıt, alanın Palearktik-Afrika göç yolundaki kuşların hem mola hem kışlama yeri olarak buluştuğu kilit noktalardan biri olduğunu ve balık üremesi için önem taşıdığını da yazıyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın tanıtım sayfası ise alanı 16.430 hektar olarak veriyor ve göçmen kuşların sayısının en yüksek olduğu dönemin kış olduğunu, kuzeydeki göller donduğunda lagünlerin kuşlara sığınak olduğunu anlatıyor. İki rakam arasındaki fark sınırların farklı dönemlerde farklı çizilmesinden kaynaklanıyor olabilir. Ramsar kaydı, nesli tehlike altındaki iki deniz kaplumbağasının, Caretta caretta ile Chelonia mydas'ın bu kıyıda yaşadığını belirtiyor; İngilizce Vikipedi lagünün Akdeniz'de yeşil deniz kaplumbağasının bilinen tek kışlama yeri olduğunu ekliyor. Türkçe Vikipedi alanın Halep çamı gibi doğal yayılışı sınırlı bitkiler için de korunan bir ortam olduğunu yazıyor. Belediyenin rehberi Adana'daki lagünlerin birlikte çok sayıda flamingoya ev sahipliği yaptığını vurguluyor.

Alanın koruma statüsü yıllar içinde birkaç kez değişti. İngilizce Vikipedi 1993'te birinci derece doğal sit, 1994'te tabiatı koruma alanı ilan edildiğini, Türkçe Vikipedi ise 2008'de milli park yapıldığını ve 2023'te yeniden tabiatı koruma alanı olarak tescil edildiğini aktarıyor. Statü ne olursa olsun bu, kurallarla korunan hassas bir alan; yerdeki uyarı levhalarına uyun.

Türkçe Vikipedi lagüne Adana-Karataş-Yumurtalık yolundan ya da Adana-Ceyhan-Yumurtalık yolundan ulaşıldığını, Bakanlığın sayfası ise koruma alanının Yumurtalık'ın yaklaşık 30 kilometre güneybatısında kaldığını yazıyor. Kasabadan bu yöne giderken yolun iki yanında tarlaların yavaş yavaş tuzcul düzlüklere, sazlıklara ve kumullara dönüştüğünü göreceksiniz.

Mevsim ve saat

Kıyı ile lagünün en iyi mevsimleri farklı. Kasabadaki kalıntılar yılın her döneminde gezilebilir, ama yaz öğlenleri kıyıda gölge azdır ve kasaba kalabalıklaşır; İngilizce Vikipedi kasabanın yerleşik nüfusunun yazın, yazlıkları burada olan Adanalılarla birlikte kırk bine çıktığını yazıyor. Kuş gözlemi için ise kış ve göç dönemleri öne çıkar. Bu yüzden gezinin en dengeli zamanı sonbaharın sonu ve kış ile ilkbaharın başı. Kuşları görmek için sabahın erken saatleri ya da akşamüstü daha uygun; öğle ışığında hem kuşlar dağılır hem de suyun parıltısı gözlemi zorlaştırır.

Pratik notlar

Lagüne dürbün ve uzun objektifli bir fotoğraf makinesi götürün; kuşlara yaklaşmak yerine uzaktan izleyin. Kumullara ve kuluçka alanlarına araçla girmeyin, işaretli yolların dışına çıkmayın. Deniz kaplumbağalarının yuvalama döneminde kumsalda ışık yakmak ve kum kazmak yuvalara zarar verir. Lagün çevresinde hizmet bulmak zor olabilir; su, yiyecek ve güneş korumasını yanınızda götürün.

Kasabadaki kalıntıları ve lagün çevresini ziyaret koşulları zaman zaman değişebilir; güncel bilgiyi Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sitesinden ve alanı yöneten Doğa Koruma ve Milli Parklar birimlerinden kontrol edin. Akşamı yine kasabada bitirip güneşin Deniz Kalesi'nin arkasında batışını izlemek, günü kapatmanın en güzel yolu.

Kaynaklar

Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Ayas Antik Kenti, https://adana.ktb.gov.tr/TR-231519/ayas-antik-kenti.html
Ramsar Sites Information Service, Yumurtalik Lagoons, https://rsis.ramsar.org/ris/1619
Kültür ve Turizm Bakanlığı, Adana Yumurtalık Nature Reserve, https://amasya.ktb.gov.tr/EN-99885/adana---yumurtalik-nature-reserve.html
Adana Büyükşehir Belediyesi, Adana'da Gezilecek 100 Yer (2023), s. 152, 216-220, https://www.adana.bel.tr/panel/uploads/adanadagez_v/Adana-da-Gez-2023.pdf
Vikipedi, Yumurtalık, https://tr.wikipedia.org/wiki/Yumurtal%C4%B1k,_Adana
Wikipedia, Yumurtalık, https://en.wikipedia.org/wiki/Yumurtal%C4%B1k
Vikipedi, Süleyman Kulesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCleyman_Kulesi
Vikipedi, Yumurtalık Lagünü, https://tr.wikipedia.org/wiki/Yumurtal%C4%B1k_Lag%C3%BCn%C3%BC
Wikipedia, Yumurtalık Lagoon, https://en.wikipedia.org/wiki/Yumurtal%C4%B1k_Lagoon

Yumurtalık Kıyısı, Ayas'tan Lagüne

Gezi Hakkında