Boğaz'ın Rumeli yakasında İstinye koyunu geçince kıyı kuzeye doğru açılır ve Karadeniz'in serinliği hissedilmeye başlar. Yeniköy ile Tarabya bu kıyının iki eski sayfiyesidir. TDV İslam Ansiklopedisi'nin yalı maddesine göre Yeniköy, Tarabya ve Büyükdere'de çoğunlukla yabancı uyrukluların ve elçiliklerin yazlık konutları bulunurdu. Bugün kıyı yolu boyunca yürüyen biri, bu geçmişi yalıların cephelerinde, çeşmelerde ve Tarabya koyunun kıyısındaki büyük bahçeli binalarda okuyabilir. Bu gezi Yeniköy'ün güney ucundan Tarabya koyuna uzanan kısa bir sahil yürüyüşü öneriyor.

Oraya varmak

Yenikapı-Hacıosman metro hattının son durağı olan Hacıosman istasyonu Tarabya mahallesinin sınırları içindedir, ama Vikipedi'ye göre mahallenin sahil kesimine yaklaşık üç kilometre uzaklıktadır; kıyıya otobüs ya da taksiyle inmeniz gerekir. Beşiktaş ile Sarıyer arasında sahil yolunu izleyen otobüs hatları iki semtten de geçer. Vapurla gelmek isterseniz bu kıyıya en yakın Şehir Hatları iskeleleri İstinye ve Sarıyer'dir; sefer saatlerini Şehir Hatları'nın sitesinden kontrol edin.

İki adın hikayesi

Yeniköy'ün adı sade görünür ama arkasında birkaç katman vardır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre Bizanslılar burayı çileğiyle meşhur olduğu için Komarodes, denizinin sakinliği yüzünden de Eudios Kalos diye anarlardı. Köy Kanuni Sultan Süleyman döneminde gelişip şenlenmiş ve Yeniköy adını almıştır. Vikipedi, Rumca adın Neohorion, yani "yeni köy" olduğunu yazar. Ansiklopediye göre XVII. yüzyıl ortasında Yeniköy bağlı bahçeli, 3000 evli bir yerleşimdi, halkının çoğunluğu Karadenizlilerden oluşuyordu ve köyde Güzelce Ali Paşa ile Zenbillizade Molla Çelebi'nin camileri vardı. XIX. yüzyılda varlıklı Rum aileler burada zarif, süslü yalılar yaptırdı.

Tarabya'nın adı daha eskiye gider. TDV İslam Ansiklopedisi, İstinye gibi doğal bir liman olan Tarabya'nın adının eski çağlarda Pharmacias olduğunu, havasının güzelliği nedeniyle sonradan Therapia, yani tedavi adını aldığını ve bugünkü adın buradan geldiğini yazar. Vikipedi, eski adın zehir anlamına gelen "farmakon" sözcüğüyle ve Medea efsanesiyle ilişkilendirildiğini, geleneğe göre Patrik Attikos'un bu çağrışımdan rahatsız olup adı Terapeia'ya çevirdiğini ekler. Ansiklopediye göre II. Selim, musahipleri Şemsi Paşa, Celal Bey ve şair Baki ile sık sık buraya gelir, ziyafetler verirdi; o sırada yalnızca balıkçı kulübelerinin bulunduğu Tarabya'da bir kasaba kurulmasını emretmiş, kendine de bir köşk yaptırmıştı. Vikipedi'nin aktardığına göre Evliya Çelebi, Tarabya'da yaklaşık 800 ev bulunduğunu yazar.

Yeniköy'ün güney ucu

Yürüyüşe Yeniköy'ün İstinye'ye bakan güney ucundan başlayın. Burada kıyıda dört katlı, simetrik, bembeyaz ahşap bir yalı dikkati çeker. Vikipedi'ye göre Ahmed Afif Paşa Yalısı yaklaşık 1900 ile 1910 arasında Mimar Alexandre Vallaury tarafından tasarlanmış, köşe kuleleriyle klasik Boğaz yalısı geleneğinden ayrılan eklektik bir yapıdır. Hemen yakınındaki Osman Reis Camii, bu yalıyla aynı hikayenin parçasıdır. Vikipedi'ye göre cami 1645'te derya reislerinden El-Hac Osman bin Abdullah tarafından yaptırılmış, 1903-1904'te Ahmed Afif Paşa tarafından yine Vallaury'ye eklektik üslupta yeniden inşa ettirilmiştir. Aynı mimarın aynı patron için tasarladığı yalı ile camiyi birkaç adım arayla görmek, yüzyıl başının Boğaz zevkini anlamanın iyi bir yoludur. Camiyi içeriden görmek isterseniz namaz vakitleri dışında, omuz ve dizleri örten kıyafetle girin, kadınlar başlarını örtsün, ayakkabıları girişte çıkarın ve sessiz olun.

Köybaşı yalıları ve Aslanlı Yalı

Kuzeye yürüdükçe Köybaşı'na varırsınız. TDV'nin yalı maddesi burada XIX. yüzyılın ikinci yarısına ait bir sıra yalıyı adlarıyla anar. Şehzade Burhaneddin ya da Ahmed Münir Paşa Yalısı, bugünkü adıyla Erbilgin Yalısı, ile Cezayirliyan, Kuyumcuyan, Allahverdi, Selim Melhame ve Evyenidis yalıları bunlardandır.

Bu kıyının en tanınmış yapısı Said Halim Paşa Yalısı'dır. Sarıyer Kaymakamlığı'nın tanıtım sayfasına göre yalı XIX. yüzyılın son çeyreğinde Petraki Adamantini adlı bir mimara yaptırılmıştır. Rıhtımdan selamlık bahçesine açılan kapının önündeki iki aslan heykeli yüzünden Aslanlı Yalı diye de anılır. Kaymakamlığın aktardığına göre yalıyı çevredeki başka yalı ve köşklere bağlayan köprüler 1958'deki yol çalışmalarında yıkılmıştır. Vikipedi, neoklasik üsluptaki yapının 1995'te büyük bir yangın geçirdiğini ve ardından kapsamlı bir restorasyonla yeniden ayağa kaldırıldığını yazar. Yalı bugün etkinlik mekanı olarak işletiliyor; en iyi görüntüsü karşı kaldırımdan ya da denizden alınır.

Kıyıdaki küçük parkta Mihrişah Valide Sultan Çeşmesi durur. Kaymakamlığa göre çeşme 1805'te III. Selim'in annesi Mihrişah Sultan tarafından yaptırılmıştır. Tamamen mermerdir, tek cephelidir ve cephesi üç bölümden oluşur; kitabesinin altında at nalı kemerli bir bölüm ve bunu taşıyan iki mermer sütun vardır. Aynı kaynak, Yeniköy'deki Avusturya elçiliği yazlığının 1898'de II. Abdülhamid tarafından Avusturya-Macaristan imparatoruna hediye edildiğini ve bugün konsolosluk olarak kullanıldığını not eder.

Kalender'den geçerken

Yeniköy'ün kuzey ucunu geçince Kalender'e varılır. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Boğaziçi maddesine göre köyün ilerisinde bir tabya, daha ileride Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın yaptırdığı Kalender Köşkü vardı ve burası o zamandan beri Boğaziçi'nin en güzel mesire yerlerinden biri sayıldı. Aynı madde, Boğaziçi şarkılarında adı geçen yerler arasında Kalender'i de sayar ve Bebek, Kalender ve Kanlıca kıyılarındaki mehtap sefalarını anar.

Yalı maddesine göre Köybaşı yalılarının önünden geçen dar yol bir patika gibi Kalender'e uzanırdı. Burada Sultanahmet Camii'nin müteahhidi Kalender Çavuş'un yaptırdığı yalının yerinde, 1870'lerde Sultan Abdülaziz'in emriyle Mimar Sarkis Balyan'a yaptırılan taş Kalender Yalısı durur; bugün askeri dinlenme tesisi olarak kullanıldığı için ziyarete açık değildir. Kaymakamlık sitesi, II. Mahmud'un 1828-1829 Rus Harbi sırasında Tarabya Kasrı'nda kaldığını ve hemen yakındaki Kalender Kasrı'nı karargah olarak kullandığını yazar. Kalender mesire yeri kaymakamlığın mesire listesinde hala yer alır.

Tarabya koyu ve yazlık elçilikler

Kalender'den sonra kıyı içeri kıvrılır ve Tarabya koyu açılır. TDV İslam Ansiklopedisi, Tarabya'da ünlü Rum ailelerinden İpsilantilerin sahilhanelerine III. Selim tarafından el konulduğunu ve bunların Fransa elçiliğine yazlık olarak verildiğini yazar. Aynı kaynağa göre daha önce burada İsveç ve Napoli elçilerine ait yalılar vardı; sonradan İngiltere, Almanya, Romanya ve Danimarka elçiliklerinin yazlıkları da bunlara eklendi. Kaymakamlık sitesine göre II. Mahmud'un kullandığı Tarabya Kasrı'nın arazisi, yıkıldıktan sonra II. Abdülhamid döneminde Alman elçiliğine verildi. Vikipedi, Alman elçiliği yazlığının 1887-1900 arasında yapıldığını, İtalyan elçiliği yazlığının ise 1905-1906'da Mimar Raimondo D'Aronco tarafından inşa edildiğini kaydeder. Bu binalar resmi yapılardır ve ancak dışarıdan görülebilir; kıyıdan geçerken geniş bahçelerini ve cephelerini izlemek yeterlidir.

Ansiklopedi, Tarabya'da Elhac Osman Ağa'nın bir camisi ile II. Mahmud'un ve Bezmialem Valide Sultan'ın çeşmelerinin bulunduğunu da yazar. Vikipedi'ye göre semt, meydandaki dev çınarı ve tekne dolu marinasıyla tanınır; kuzeyden esen rüzgarlar sayesinde havası çevresine göre daha serindir. Tarabya kıyıdaki balık lokantalarıyla da bilinir. Koyun kıyısında durup Kalender'e doğru geri baktığınızda, yürüdüğünüz yolun kıyıyı nasıl yumuşak bir yay halinde izlediğini görürsünüz.

Yürüyüş önerisi

Yürüyüşe Ahmed Afif Paşa Yalısı ile Osman Reis Camii'nin bulunduğu güney uçtan başlayın. Kıyı yolunu izleyerek Köybaşı yalılarının önünden geçin, Mihrişah Valide Sultan Çeşmesi'nin bulunduğu parkta mola verin ve Said Halim Paşa Yalısı'nın aslanlarına dışarıdan bakın. Ardından Kalender'i geçip Tarabya koyuna varın; meydandaki çınarın çevresinde ve marinanın kıyısında dolaşın. Dönüşte sahil yolundan geçen otobüslerden birine binebilir ya da kuzeye, Kireçburnu ve Sarıyer yönüne devam edebilirsiniz. Tempolu yürürseniz bu güzergah bir sabahı rahatça doldurur.

Mevsim ve saat

Rumeli kıyısı doğuya, Anadolu yakasına bakar; sabah güneşi karşı kıyının üzerinden doğar ve suyun yüzeyini aydınlatır. Yaz aylarında Tarabya'nın serin havası buranın yüzyıllarca sayfiye olarak seçilmesinin nedenini hemen anlatır. İlkbahar ve sonbahar yürüyüş için en uygun dönemlerdir; hafta sonları kıyı yolunda trafik yoğunlaşabilir, sakin bir yürüyüş için hafta içi sabahları tercih edin.

Pratik notlar

Yalıların hepsi özel mülktür, yalnızca dışarıdan bakılır.
Elçilik yazlıkları, konsolosluklar ve askeri tesisler ziyarete kapalıdır; bu binaların çevresinde fotoğraf kısıtlaması olabilir.
Kıyı yolu trafiğe açıktır, kaldırımı izleyin ve karşıya geçerken dikkatli olun.
Osman Reis Camii'ni namaz vakitleri dışında ve uygun kıyafetle ziyaret edin.

Kaynaklar

TDV İslam Ansiklopedisi, Boğaziçi maddesi, https://islamansiklopedisi.org.tr/bogazici
TDV İslam Ansiklopedisi, Yalı maddesi, https://islamansiklopedisi.org.tr/yali
T.C. Sarıyer Kaymakamlığı, Tarihi ve Turistik Yerler, https://www.sariyer.gov.tr/tarihi-ve-turistik-yerler
Vikipedi, Yeniköy, Sarıyer, https://tr.wikipedia.org/wiki/Yeniköy,_Sarıyer
Vikipedi, Tarabya, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tarabya,_Sarıyer
Vikipedi, Ahmed Afif Paşa Yalısı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Afif_Paşa_Yalısı
Vikipedi, Osman Reis Camii, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osman_Reis_Camii
Vikipedi, Said Halim Paşa Yalısı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Said_Halim_Paşa_Yalısı

Yeniköy'den Tarabya'ya Boğaz'ın Yazlık Kıyısı

Gezi Hakkında