Nişantaşı bugün vitrinleri, bakımlı caddeleri ve kafe masalarıyla bilinir. Semte adını veren taşlar ise çoğu yürüyüşçünün önünden geçip fark etmediği ayrıntılardır. Bu gezi semtin merkezindeki kavşaktan ve Teşvikiye Camii'nin avlusundan başlıyor, apartman cephelerine bakarak ilerliyor ve Maçka Parkı'nın ağaçları altında bitiyor. Alışverişi bir kenara bırakıp semtin nasıl kurulduğunu okumak için iki üç saat yeter.

Nişantaşı ile Teşvikiye kuruluşları, tarihleri ve sınırlarıyla birbirine geçmiş iki addır. Teşvikiye bugün Şişli'ye bağlı resmi bir mahalledir; Nişantaşı ise Vali Konağı Caddesi ile Teşvikiye ve Rumeli caddelerinin kesiştiği kavşağın çevresindeki semtin genel adıdır.

Bir Atış Alanından Doğan Semt

18. yüzyılın sonuna kadar bu tepeler ıssız, ağaçlık bir araziydi. III. Selim av ve atış talimi için buraya geldiği yıllarda, 1790-91'de ilk nişan taşını diktirdi; semtin adı bu taşlardan gelir. Nişan taşları Osmanlı'da önce okçuluk rekorlarını belgelemek için dikilen yazıtlı taşlardı, zamanla tüfek atışları için de dikildi. Buradakiler atış rekorlarını anar. Kaynaklar, III. Selim'in taşında padişahın yaklaşık 1.260 gez, yani 765 metre kadar uzaktaki bir su testisini vurduğunun yazdığını aktarır. Avludaki ikinci taş II. Mahmud'a aittir ve 1811 tarihini taşır. Aynı yıla ait bir başka taş bugün Topağacı'nda, Nişantaşı-Ihlamur yolu üzerindeki bir apartmanın ön bahçesinde kalmıştır.

Padişah ve beraberindekiler için 1794-95'te bugünkü Teşvikiye Camii'nin yerine bir mescit yapıldı. Bu mescit, kalabalık atış talimlerinin yapıldığı günlerde namaz kılmak için kullanılıyordu.

Oraya Varmak

M2 metrosunun Osmanbey istasyonunda inip Rumeli çıkışını kullanın; kısa bir yürüyüşle Rumeli Caddesi üzerinden Nişantaşı'na varırsınız. Beşiktaş ve Eminönü yönlerinden gelen otobüsler de semtin içinden geçer. Gezinin sonunda Maçka Parkı'ndan Dolmabahçe'ye yürüyüp Beşiktaş'a inebilir ya da parkın üstündeki teleferikle Taşkışla'ya çıkıp Taksim'e yürüyebilirsiniz.

Teşvikiye Camii ve Avludaki Taşlar

Teşvikiye Caddesi üzerindeki Teşvikiye Camii bugünkü haliyle Sultan Abdülmecid'in eseridir. III. Selim'in mescidi 1854'te yeniden yapıldı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre ilk yapının mimarının Krikor Amira Balyan olduğu tahmin ediliyor; Abdülmecid döneminde ise Garabet Balyan ile oğlu Nikoğos Bey birlikte çalıştı. Yapı II. Abdülhamid döneminde 1877'de ve 1891-92'de iki kez onarıldı.

Dışarıdan bakınca caminin İstanbul'un klasik camilerinden ne kadar farklı olduğunu hemen görürsünüz. Girişte Avrupa neoklasisizminin etkisini taşıyan dört sütunlu bir revak vardır. Harim 13'e 12 metre kadar bir dikdörtgendir, kubbesi ahşaptır, yapının büyük kısmı kesme taştandır. Tek şerefeli minarenin gövdesi yivlidir. Hünkar mahfilinin pek çok camide olduğu gibi yanda değil, arkada ve geniş tutulması da dikkat çeker.

Avluya girdiğinizde nişan taşlarını arayın. İkisi de yekpare mermerden sütun biçimindedir; II. Mahmud'un taşı avlunun ortasında altı metre kadar yükselir. Avluda 1854-55 tarihli bir çeşme, yakınında da bir muvakkithane bulunur. Cami 2018'de restorasyona girdi ve Nisan 2021'de yeniden ibadete açıldı. Tanınmış isimlerin cenaze törenleri sık sık burada yapılır; böyle günlerde avlu kalabalık olur.

Ziyaret için namaz vakitlerinin dışını seçin. Ayakkabılarınızı girişte çıkarın, omuz ve dizleri kapatan kıyafet giyin, kadınlar başlarını örtsün ve içeride sessiz kalın. Cenaze töreni olan saatlerde avluda fotoğraf çekmeyin.

Abdülmecid'in Yeni Mahallesi

Nişantaşı'nı atış alanından mahalleye çeviren Abdülmecid'dir. Padişah, camiyi yenilettiği 1853-54'te burada yeni bir mahalle kurulmasını istediğini iki taşa kazıttırdı. Taşlardaki yazı bugünün Türkçesiyle "Abdülmecid'in karşılıksız iyilikseverliğinin eseri olan yeni Teşvikiye Mahallesi" demektir. Teşvikiye adı da buradan, yerleşimin padişahça teşvik edilmesinden gelir. Taşlardan biri Teşvikiye Caddesi'nde karakolun yanındaki küçük boşlukta, diğeri Rumeli Caddesi ile Vali Konağı Caddesi'nin kesiştiği kavşaktadır. İkincisi bugün semtin merkezi sayılan noktadır. Mahalle 1883 nüfus sayımında resmen kayda geçti.

Abdülmecid'in Dolmabahçe Sarayı'na taşınmasıyla semte ilgi daha da arttı. 1857'de şehzadelerin sünnet düğünü Nişantaşı Sahrası'nda on iki gün sürdü, ertesi yıl da Cemile ve Münire sultanların düğünleri burada yapıldı. 1860-70'lerden itibaren konaklar yükselmeye başladı. Sarayın önce Dolmabahçe'ye, sonra Yıldız'a taşınması hanedan mensuplarını ve yüksek memurları bu tepelere çekti; Pera'ya yakınlık da Batılı yaşam tarzına açık aileler için bir çekim sebebiydi.

Cephelere Bakarak Yürümek

Nişantaşı önce bir konaklar ve saraylar semti olarak gelişti, 1910'lardan sonra buna apartmanlar eklendi. 1930'lardan sonra İstanbul'un en hızlı apartmanlaşan semtlerinden biri oldu, ama bu yapılaşma seçkin bir çizgide kaldı. Sokakların çoğunda 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başından kalma apartman blokları hala duruyor. Yürürken zemin kattaki vitrinlerden gözünüzü kaldırın; cephelerin asıl hikayesi üst katlardadır.

Vali Konağı Caddesi'nde özellikle bakmanız gereken bir ev var: mimar Vedat Tek'in 1913-14'te kendisi için tasarlayıp yaptırdığı ev. Birinci Ulusal Mimarlık akımıyla özdeşleşen Tek'in bu evinde akımın tanıdık işaretleri bir arada durur; sivri kemerli kalın pencereler, çini panolar ve cepheden taşan Selçuklu tarzı taş madalyonlar. Kadıköy'de Moda İskelesi'ni gördüyseniz aynı elin izini tanıyacaksınız.

Maçka'ya doğru inerken Maçka Palas'ın önünden geçersiniz. Giulio Mongeri'nin 1922'de apartman olarak tasarladığı yapı bugün bir otel olarak kullanılıyor. Yakınındaki Maçka Teknik Lisesi binası da Mongeri'nin eseridir; İtalya'nın elçiliği olarak tasarlanmış, başkent Ankara'ya taşınınca Türkiye'ye bağışlanmış ve ancak 1970'te tamamlanıp okul olmuştur.

Nobel ödüllü Orhan Pamuk uzun yıllar bu semtte yaşadı ve pek çok romanında Nişantaşı'nı fon olarak kullandı; anılarında Teşvikiye Camii'nden de söz eder. Bu sokakları onun kitaplarından tanıyorsanız, yürüyüş başka bir anlam kazanır.

Maçka Parkı'na İniş

Teşvikiye'den güneye, Maçka'ya doğru yürüdüğünüzde yol Dolmabahçe vadisine iner ve sizi Maçka Demokrasi Parkı'na getirir. 19. yüzyılın ortasında içinden dere akan, ağaçlık bir mesire vadisi olarak anlatılan alan bugün Dolmabahçe, Maçka, Nişantaşı ve Harbiye arasında uzanan geniş bir yeşil koridordur. Ihlamur, çınar, kestane, meşe ve ceviz ağaçlarının gölgesinde yürüyüş yolları, sıralı havuzlar ve çocuk oyun alanları var. Kenarlarında Cemal Reşit Rey Konser Salonu ile Harbiye Cemil Topuzlu Açık Hava Tiyatrosu yer alır; akşam için bir konser biletiniz varsa geziyi burada bitirmek iyi bir fikir.

Parkın üstünden geçen teleferik, 11 Nisan 1993'te açılan Maçka-Taşkışla hattıdır. İki istasyon arasındaki 300 metrelik yolu birkaç dakikada alır ve vadiye yukarıdan bakmanın en kolay yoludur. Parkın kenarındaki İTÜ Maçka yerleşkesi ise Balyan ailesinden mimarların tasarladığı eski Maçka Kışlası'dır.

Yürüyüş Önerisi

Osmanbey'de metrodan çıkıp Rumeli Caddesi boyunca Nişantaşı kavşağına yürüyün ve Abdülmecid'in Teşvikiye taşını bulun. Buradan Vali Konağı Caddesi'ne kısa bir sapma yapıp Vedat Tek'in evine bakın. Kavşağa dönüp Teşvikiye Caddesi'ne girin; karakolun yanındaki ikinci taşı ve Teşvikiye Camii'ni görün, avludaki nişan taşlarının önünde biraz durun. Ardından Maçka yönüne inin, Maçka Palas'ın önünden geçerek parka girin ve vadinin içinde aşağı doğru yürüyün. İsterseniz teleferikle Taşkışla'ya çıkıp Taksim'e yürüyebilirsiniz. Cami ziyareti ve parkta kısa bir molayla iki buçuk üç saat yeter.

Mevsim ve Saat

Nişantaşı her mevsim gezilir, ama cephelerin ayrıntılarını görmek için hafta içi sabahlar idealdir; kaldırımlar boştur. Hafta sonu öğleden sonraları caddeler kalabalık olur. Yılbaşı öncesinde sokakların ışıklarla süslendiği dönem semtin en canlı zamanıdır. Maçka Parkı sonbaharda yaprak renkleriyle, gün batımında ve karlı günlerde de fotoğrafçıların uğrak yeridir.

Pratik Notlar

Avludaki nişan taşları ile kavşaktaki Teşvikiye taşı birbirine birkaç dakikalık mesafededir; ikisini aynı turda görün.
Topağacı'ndaki taş bir apartmanın ön bahçesindedir, özel mülke girmeden kaldırımdan bakın.
Rumeli ve Teşvikiye caddelerinde trafik yoğundur; karşıya yalnızca yaya geçitlerinden geçin.
Teleferiğin çalışma saatleri mevsime göre değişir; güncel bilgiyi Metro İstanbul'dan kontrol edin.

Kaynaklar

TDV İslam Ansiklopedisi, Teşvikiye Camii maddesi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tesvikiye-camii
İstanbul'daki Camiler, Teşvikiye Camii, https://istanbuldakicamiler.com/camiler/sisli/tesvikiye-camii/
Metro İstanbul, TF1 Maçka-Taşkışla Teleferik Hattı, https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/HatDetay?hat=TF1
Vikipedi, Nişantaşı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ni%C5%9Fanta%C5%9F%C4%B1
Vikipedi, Teşvikiye, https://tr.wikipedia.org/wiki/Te%C5%9Fvikiye
Vikipedi, Teşvikiye Camii, https://tr.wikipedia.org/wiki/Te%C5%9Fvikiye_Camii
Vikipedi, Nişan taşı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ni%C5%9Fan_ta%C5%9F%C4%B1
Vikipedi, Maçka Demokrasi Parkı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ma%C3%A7ka_Demokrasi_Park%C4%B1
Wikipedia, Nişantaşı, https://en.wikipedia.org/wiki/Ni%C5%9Fanta%C5%9F%C4%B1
Fahri Sarrafoğlu, Teşvikiye Camii ve avlusundaki nişan taşının hikayesi, https://www.sarrafoglu.com/tesvikiye-camii-ve-avlusundaki-nisantasinin-hikayesi/

Nişan Taşlarından Apartman Cephelerine Nişantaşı ve Teşvikiye

Gezi Hakkında