İzmir'in doğusunda, Bornova'nın arkasında yükselen yeşil dağ kütlesi şehirden her gün görülür ama pek az kişi üstüne çıkar. Nif Dağı, Türkçe Vikipedi'nin tarifiyle Bozdağlar silsilesinin en batı ucunu oluşturan, bin beş yüz on metre yüksekliğinde tektonik bir dağdır ve antik çağda Olympos adını taşıyan on dokuz dağdan biridir. Dağın doğu yamacını Karabel Geçidi keser; geçidin kayalarında Ege'nin en eski tarihi izlerinden biri olan bir kaya kabartması durur. Bu yazı ikisini tek günde birleştiriyor: sabah geçitte üç bin yıllık bir kralın izini sürmek, öğleden sonra Vişneli tarafından dağın yamaçlarında yürümek, mevsimi tutturursanız da günü Kemalpaşa'nın kirazıyla bitirmek.

Geçit ve dağ

Karabel Geçidi, Vikipedi'ye göre Kemalpaşa ile Torbalı arasındaki yol üzerinde, Nif Dağı ile Bozdağların doğuda kalan kısmı arasında yer alır ve İzmir'e yaklaşık yirmi kilometre uzaklıktadır. Nif Dağı ise İstanbul Üniversitesi'nden Prof. Dr. Elif Tül Tulunay'ın kazı raporunda anlatıldığı gibi Kemalpaşa, Buca ve Torbalı ilçelerinin ortak sınırları çevresinde konumlanır; kuzeyinde Kemalpaşa Ovası ve Spil Dağı, doğusunda Karabel Geçidi, güneyinde Torbalı Ovası vardır. Rapor dağın su kaynaklarını, verimli topraklarını ve madenlerini, hem denize hem iç kesime bağlanan yollarını vurgular; yani bu dağ her dönemde insanı kendine çekmiştir. Vikipedi de dağın denize yakınlığı yüzünden nemli bir iklime sahip olduğunu, bol yağış aldığını ve sonbahar ile kışta zirvelerinin karla kaplandığını yazıyor.

Kemalpaşa'nın kendisi de bu hikayenin parçası. Vikipedi'ye göre kentin antik ve Orta Çağ'daki adı Nymphaion'du; 13. yüzyılda İznik imparatorlarının gözde kışlık ikametgahı oldu ve burada kalıntıları bugüne ulaşan bir saray yaptırıldı. Kemalpaşa'nın kendi turizm sayfasını da barındıran Visit İzmir, Laskaris Sarayı olarak da anılan bu yapıyı ilçenin simgesi sayıyor; sarayı hangi imparatorun yaptırdığı konusunda kaynaklar farklı adlar veriyor. İlçe 1923'te bugünkü adını aldı; Vikipedi bunu Mustafa Kemal Paşa'nın 9 Eylül 1922'de Nif'e gelip ordunun İzmir'e girişini buradan izlemesine bağlıyor.

Karabel kabartması

Kabartma, Kültür Envanteri'nin tarifiyle Kemalpaşa-Torbalı yolundaki geçitte, bir tepenin güneye bakan yamacındadır. Yaklaşık iki buçuk metreye bir buçuk metrelik bir nişin içine bir erkek figürü işlenmiştir; figür sağa doğru yürür, bir elinde yay, öbüründe mızrak tutar. Başı ile mızrağı arasında oldukça aşınmış, üç satırlık Luvice bir yazıt vardır. İngiliz bilim insanı J. David Hawkins 1998'de bu yazıtı okudu: figür, MÖ 13. yüzyılda Hitit İmparatorluğu'na bağlı Mira Ülkesi'nin kralı Tarkasnawa'dır ve yazıt onu Mira kralı Alantalli'nin oğlu olarak tanıtır. Kültür Envanteri dedenin adının okunamadığını, Kupanta-Kuruntiya olabileceğinin düşünüldüğünü ekliyor.

Kabartmanın uzun bir okuma tarihi var. MÖ 5. yüzyılda Herodotos, İyonya'daki kayalara oyulmuş iki tasvirden söz eder ve onları Mısır kralı Sesostris'e bağlar; Kültür Envanteri bu anlatıdaki anıtlardan birinin Karabel olabileceğini, ancak Herodotos'un yolu tarif ederken yanılmış olabileceğini belirtiyor. Herodotos'un tarifinde mızrak sağ elde, yay sol eldedir; kayadaki figürde ise tam tersi. Kabartmayı 1839'da Fransız gezgin Charles Texier gördü, İngilizce Vikipedi'ye göre ardından Karl Richard Lepsius geldi ve ikisi de onu Mısır işi saydı. 1843'te Heinrich Kiepert kabartmayı Boğazköy'deki Yazılıkaya kabartmalarıyla karşılaştırarak Hitit kültürüne bağladı. İngilizce Vikipedi kabartmanın daha geniş bir önemini de anlatıyor: Mira'nın yerini kesinleştirmesi, Hitit belgelerindeki Wilusa'nın kuzeyde, Troas'ta aranması gerektiğini gösteriyor ve bu da Wilusa'nın İlion, yani Truva ile eşleştirilmesine destek veriyor.

Geçitteki tek anıt bu değildi. Kültür Envanteri'ne göre kabartmanın yaklaşık yüz metre kuzeyinde ikinci bir figür ve iki ayrı Luvi yazıtı bulunuyordu; üçü de 1977 ile 1982 arasındaki yol çalışmaları sırasında tamamen yok oldu. Türkçe Vikipedi, 1926-1935 arasında İzmir valisi olan Kazım Dirik'in kabartmanın yerini göstermek için yol üzerine çini süslemeli bir tak yaptırdığını, bu takın da yol genişletmesinde yıkıldığını yazıyor. Bugün yoldan yalnızca anıta çıkan merdivenler görülür.

Kabartmanın son on yılı acı. Hürriyet'in haberine göre arkeolog Nezih Başgelen 2016'da kabartmanın üzerine asit döküldüğünü fotoğraflarla belgeledi; ardından defineciler delme aletleriyle kabartmayı parçaladı. Kültür Envanteri 2017 ve 2019'daki saldırılarla kabartmanın alt yarısının neredeyse tamamen yok edildiğini kaydediyor. Kapak fotoğrafı 2019 sonbaharında çekildi; nişin içindeki figürün ancak üst kısmı seçiliyor. Kabartmanın önünde biraz durun, merdivenden yukarı bakın ve bu kaybın büyüklüğünü düşünün. Kayaya dokunmayın, nişe tırmanmayın.

Karabel mesire alanı

Kabartmanın hemen yakınında çam ağaçlarının gölgesinde bir mesire alanı var; bir gezi rehberi burada piknik masaları ve temel tuvalet imkanları bulunduğunu yazıyor. Sabah kabartmadan sonra burada mola verip günün yürüyüş kısmına hazırlanabilirsiniz. Ateş yakmadan önce o günkü orman yangını uyarılarını kontrol edin.

Vişneli'den dağa

Geçitten Kemalpaşa-Torbalı yolu boyunca kısa bir mesafe gidince Vişneli'ye sapılır. Vikipedi'ye göre Vişneli, İzmir'e otuz, Kemalpaşa merkezine on altı kilometre uzaklıktaki bir kırsal mahalledir ve Kemalpaşa-Torbalı il yoluna iki kilometreyi biraz aşan bir köy yoluyla bağlanır. Mahallenin adı 1890 kayıtlarında Fetrek olarak geçer; 1933'e kadar Torbalı'ya bağlıydı. Nif Dağı'nın Türkçe Vikipedi maddesi dağı doğrudan Vişneli köyünde yer alan bir dağ olarak tanımlıyor.

Dağın bu yüzü aynı zamanda bir kazı alanıdır. Tulunay'ın raporuna göre 1999-2001'deki ön gezilerde dağdaki kalıntıların kaçak kazılarla dağıtıldığı görüldü, 2004-2005'te yüzey araştırması yapıldı ve 2006'da Kültür ve Turizm Bakanlığı ile İstanbul Üniversitesi adına kazılar başladı. Kazı alanlarının ikisi, Karamattepe ve Ballıcaoluk, Vişneli Mahallesi sınırlarındadır ve 2007'de birinci derece arkeolojik sit olarak tescil edildi. Karamattepe'de MÖ 8. yüzyılın son çeyreğinden MÖ 6. yüzyıl ortalarına uzanan bir yerleşim ortaya çıktı; alan daha sonra bir süre Hellenistik dönem mezarlığı olarak kullanıldı. Vikipedi, buradaki işliklerde bronz dökümden demir dövmeye kadar metal üretiminin izlerinin bulunduğunu aktarıyor. Ballıcaoluk'ta ise doğu yüzünde üç metrelik büyük taş bloklarla örülmüş bir kalenin savunma duvarları ve güneyde Hellenistik döneme ait bağımsız bir kule yapısı var. Kazı alanları koruma altındadır; çit ya da işaret gördüğünüz yerde içeri girmeyin, yerde gördüğünüz parçaları almayın.

Yürüyüş önerisi

Nif Dağı'nda resmi olarak işaretlenmiş, bir kurumun yayımladığı bir zirve parkuru kaynaklarda bulamadım; dağdaki yürüyüş rotaları çoğunlukla doğa yürüyüşü gruplarının paylaştığı kayıtlara dayanıyor. Bu yüzden dağa ilk kez çıkacaksanız bir doğa yürüyüşü grubuyla gitmeniz en doğrusu. Kendi başınıza yürüyecekseniz Vişneli'den çıkan orman yollarını tercih edin, yanınızda çevrimdışı çalışan bir harita ve konum kaydı bulunsun, dönüş saatinizi birine haber verin. Bir gezi rehberi dağın zirveye yakın kesiminde Bizans dönemine ait bir kalenin kalıntılarının bulunduğunu ve oradan Kemalpaşa Ovası ile İzmir'in uzak siluetinin görüldüğünü yazıyor; bu kesim efor ister ve tesis yoktur. Dağın hava koşulları hızlı değişir; yüksek kesimlerde sis ve soğuk rüzgar beklenmedik değildir. Kış aylarında zirve karla kaplanabilir.

Kemalpaşa'nın kirazı

Nif Dağı'nın eteği kiraz bahçeleriyle doludur. Kemalpaşa Kirazı 24 Mart 2021'de menşe adı olarak coğrafi işaret tescili aldı. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun belgesine göre ilçe, Spil Dağı ile Nif Dağı arasındaki verimli bir havzadadır ve İzmir Körfezi'nden başlayıp iki dağ arasındaki boğazdan gelen sürekli esinti kirazların ihtiyaç duyduğu soğuklamayı sağlar, olgunlaşma döneminde de meyveyi aşırı ısınmadan korur. Belgeye göre Kemalpaşa kirazları kuzey yarım kürede ilk hasat edilen kirazlardandır: hasat nisan ayının son haftasında ovada başlar, Nif Dağı eteklerindeki yayla kirazlarının toplanmasıyla temmuz sonuna kadar sürer. Belge, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde Kemalpaşa kirazından söz edildiğini de not ediyor. Visit İzmir'e göre Kemalpaşa Altın Kiraz Kültür ve Sanat Festivali 1936'dan beri mayısın son ya da haziranın ilk haftasında düzenleniyor; bir günlük bir etkinlik olarak başlayan festival 2010'dan beri dokuz gün sürüyor. Festival tarihlerini her yıl Kemalpaşa Belediyesi'nin duyurularından kontrol edin.

Oraya varmak

Kemalpaşa'ya İzmir'den Bornova üzerinden Ankara yönüne giden karayoluyla ulaşılır. Toplu taşımayla gelmek isterseniz bir gezi rehberinin önerisi metroyla Evka-3 durağına gidip oradan Kemalpaşa'ya giden otobüslere aktarma yapmak; hat numaralarını ve sefer saatlerini ESHOT'un güncel bilgilerinden kontrol edin. Ancak Karabel Geçidi ile Vişneli arasında dolaşmak ve dağ yollarına ulaşmak için kendi aracınız çok daha pratik. Kabartma yol kenarında olduğu için ziyaret tesisi yoktur; aracı yol üzerinde güvenli bir yere bırakın, ana yolda yürürken trafiğe dikkat edin.

Mevsim ve saat

İlkbahar bu gezi için en güzel dönem: dağ yeşil, yollar serin, nisan sonundan itibaren de kiraz mevsimi başlıyor. Kabartmanın önü güneye bakar; sabahın yan ışığı nişteki aşınmış kabartmayı en iyi gösteren ışıktır, öğle ışığı ise kabartmayı neredeyse düzleştirir. Yaz ortasında dağda yürüyüşü sabah erken bitirin; sonbaharda ise kısa gün ışığını hesaba katın.

Pratik notlar

Kabartmaya ve kazı alanlarına dokunmayın, tırmanmayın; şüpheli bir kazı izi görürseniz jandarmaya ya da müze müdürlüğüne bildirin.
Dağda içme suyu kaynağına güvenmeyin, suyunuzu yanınızda taşıyın.
Kiraz bahçeleri özel mülktür; bahçeye girmeden ve meyve toplamadan önce sahibinden izin alın.
Orman yangını döneminde ateş yakmayın; mesire alanlarında da o günkü yasakları kontrol edin.

Kaynaklar

Kültür Envanteri, Karabel Anıtı, https://kulturenvanteri.com/en/yer/karabel-aniti/
Elif Tül Tulunay, Nif Dağı Kazısı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, https://bingol.ktb.gov.tr/Eklenti/9477,nif-dagi-kazisipdf.pdf
Türk Patent ve Marka Kurumu, Kemalpaşa Kirazı coğrafi işaret belgesi, https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/49a89368-577d-4230-b394-94d2dd1d0257.pdf
Visit İzmir, Kemalpaşa, https://www.visitizmir.org/en/Content/132
Hürriyet, Defineciler Karabel kabartmasını parçaladı, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/defineciler-karabel-kabartmasini-parcaladi-41141840
Yolcu360, Kemalpaşa gezilecek yerler, https://yolcu360.com/blog/kemalpasa-gezilecek-yerler/
Vikipedi, Nif Dağı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Nif_Dağı
Vikipedi, Karabel Geçidi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Karabel_Geçidi
Vikipedi, Kemalpaşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kemalpaşa,_İzmir
Vikipedi, Vişneli, https://tr.wikipedia.org/wiki/Vişneli,_Kemalpaşa
Wikipedia, Karabel relief, https://en.wikipedia.org/wiki/Karabel_relief

Kemalpaşa'da Karabel Geçidi ve Nif Dağı Yürüyüşü

Gezi Hakkında