Karaburun, İstanbul'un Avrupa Yakası'nda Karadeniz'e açılan bir kıyı mahallesi. Arnavutköy'e bağlı, ilçe merkezine 25 kilometre kadar uzaklıkta; denizden ölçüldüğünde İstanbul Boğazı'nın Karadeniz girişine 29 kilometre. Uzun ve geniş kumsalıyla Avrupa Yakası'nda Kilyos'tan sonra şehre en yakın ikinci Karadeniz plajı sayılıyor. Radar Türkiye'deki Kilyos ve Rumeli Feneri gezileri Boğaz'ın ağzına yakın kıyıyı anlatıyor; Karaburun aynı kıyının daha batısında kalıyor. Hürriyet'te gezisini anlatan yazarlar Karaburun, Yeniköy ve Durusu'yu tek günlük bir rota olarak dolaşmıştı; bu gezi de o üçlünün kıyıdaki ucuna odaklanıyor. Ama Karaburun'u bir plajdan fazlası yapan, burnun ucundaki eski fener, balıkçı teknelerinin doldurduğu liman ve yokuşa kurulmuş küçük köy dokusu. 2024 sayımına göre nüfusu 1.903. Yazın kumsal kalabalıklaşır, mevsim dışında köy kendi sakin ritmine döner.

Oraya varmak

Toplu taşımayla İETT'nin 336K kodlu Yeniköy / Karaburun - Mescid-i Selam hattı mahalleye kadar gidiyor; sefer saatlerini yola çıkmadan kontrol edin, çünkü kıyı köylerine giden hatların seferi seyrek olabilir. Araçla Arnavutköy yönünden köy yollarını izleyerek ya da otoyolu kullanarak gelinir. Yol, Terkos olarak bilinen Durusu Gölü'nün yanından geçerek Karaburun'a girer. Durusu lagün kökenli, az tuzlu bir göl; denizden iki kilometre genişliğindeki kum tepeleriyle ayrılıyor ve İstanbul çevresindeki tatlı su rezervlerinin önemli bir bölümünü tutuyor. Gölden söz eden ilk kaynak, MÖ 3. yüzyılda Athenaios'un yazdığı ve gölü Delkos adıyla anan eser. Göl ve çevresine ayrı bir gün ayırmak isterseniz Radar Türkiye'deki Terkos gezisine göz atın; bu yazı kıyıda, fenerde ve köyde kalıyor.

Burnun ucundaki fener

Karaburun kelime anlamıyla kara burun demek ve bu burnun ucunda Rumeli Karaburun Feneri durur. Adındaki Rumeli sözcüğü onu, fener listelerinde Beykoz'da görünen Anadolu Karaburun Feneri'nden ayırıyor. Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü'nün sayfasına göre fener, Karaburun'daki eski kalenin ucunda yer alıyor ve Rumeli Karaburun Tahlisiye İstasyonu'nun hizmet verdiği bir seyir yardımcısı. Hürriyet'te yayımlanan bir gezi yazısı, fenerin 1860'ta Fransızlar tarafından yapıldığını, ardından İngilizlerin burada bir gemi kurtarma, yani tahlisiye teşkilatı kurduğunu, fenerin bulunduğu alanın eski bir Ceneviz kalesi olduğunu ama kaleden iz kalmadığını aktarıyor. Aynı yazı burnun bir korsan yatağı olarak da anıldığını, bölgede anlatılan efsanelerin çok olduğunu not ediyor.

Bu tarih, Türkiye'deki fener ve tahlisiye örgütlenmesinin geçmişiyle de örtüşüyor. Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü'nün kurum tarihine göre Türkiye kıyılarında ilk fenerler 1856 dolaylarında, Osmanlı Devleti ile Fransızlar arasında imzalanan bir imtiyaz sözleşmesiyle kuruldu ve bu işletme 1938'de satın alınarak devlete geçti. Tahlisiye hizmeti ise 1869'da Tahlisiye İdaresi adıyla kuruldu; 1883'ten sonra bir süre, Avrupa devletlerinin seçtiği ve İstanbul'daki İngiliz konsolosunun üstlendiği bir delegenin yönetiminde yürütüldü. Karaburun'da Fransız yapımı bir fener ile İngiliz eliyle kurulmuş bir tahlisiyenin yan yana durması bu dönemin izi. Mahalle muhtarlığının adresinin bile Tahlisiye Caddesi olması, bu geçmişin köyün gündelik hayatına ne kadar işlediğini gösteriyor.

Kıyı Emniyeti'nin verdiği bilgiler fenerin ne kadar güçlü olduğunu anlatıyor. Işık, tavanda ve yan cephelerde bulunan 24 kristal aynanın yansımalarının ortadaki mercekte toplanmasıyla elde ediliyor; mercekler gündüz güneşten zarar görmesin diye örtüyle kapatılıyor. Kurum, feneri ışık gücü bakımından dünyanın üçüncü güçlü feneri, Şile Feneri'nden sonra da Türkiye'nin ışığı en uzağa ulaşan feneri olarak tanımlıyor. Fener denizden 54 metre yüksekte, kulesi 12 metre; beş saniyede bir çakan beyaz ışığı 15 mil uzaktan görülüyor.

Yakından bakınca küçük ayrıntılar dikkat çekiyor. Orijinal bakır kubbenin yanlarındaki yağmur suyu saçakları aslan başlarıyla süslü; yağmurlu havada saçaklarda biriken su aslanların açık ağızlarından akıyor. Bahçedeki direk ve ona gerili uzun halat, kötü havada sığlığa oturan bir geminin yolcularını kurtarmak için kullanılmış: roket gibi atılan bir ip geminin üzerinden aşırılıp bağlanıyor, yolcular bu teleferik düzeneğiyle karaya alınıyormuş. Burun eskiden daha ileriye uzanıyordu; liman yapımında kullanılan kayalar dinamitle buradan koparıldı ve bu törpülenmiş kesimler kıyıdan hala görülüyor. Fenerin denize bakan eteğinde, denizden çıkan ve kimliği bilinmeyen kişilerin gömüldüğü, tel örgüyle çevrili Kimsesizler Mezarlığı var; bu köşeden sessizce geçin. Fener, Kıyı Emniyeti tarafından ulusal miras olarak koruma altına alınmış durumda.

Fener binası ziyarete kapalı. Hürriyet'teki yazının anlattığına göre binanın yanından geçip önündeki yarın kenarından denizi izlemek mümkün; fenerle yar arasındaki küçük yeşil alan kısa bir mola için de kullanılıyor. Yarın kenarında dikkatli olun, çocukları yanınızdan ayırmayın.

Kumsal ve kıyı

Fenerin bulunduğu tepeden bakınca solda dik kayalıkların dibine sıkışmış küçük kumsallar, sağda Yeniköy'e kadar uzanan düz, uzun bir plaj görülür. Radar Türkiye'de ayrı ayrı yer alan Karaburun ve Yeniköy plajları bu şeridin iki ucunu oluşturuyor. Belediye kumsal boyunca sık aralıklarla mendirekler yapmış. Sahil boyunca yürümek, bisiklet sürmek mümkün. 2021 tarihli yazıya göre kumsalın ucunda bir kömür limanı var ve bu bölge uzun yıllar maden sahası olarak kullanıldı. Hürriyet'in yazısı köylülerin geçimini de bu iki uğraşa bağlıyor: ya madencilik ya balıkçılık.

Karadeniz kıyısında deniz çabuk değişir; aynı yazı buradaki denizin yazın bile hırçın olabildiğini not ediyor. Yalnızca cankurtaranın bulunduğu, yüzmeye izin verilen alanlarda denize girin, bayrak ve uyarı levhalarına uyun, dalgalı ve rüzgarlı günlerde kıyıda kalın.

Liman ve köy

Karaburun limanı balıkçı tekneleriyle dolu. Bu gezinin kapak fotoğrafı da limanın yukarıdan, gün doğumunda çekilmiş hali; yokuşun üst kısmından limana ve mendireklere tepeden bakabilirsiniz. Limanın kenarında bir süre oturup teknelerin gidip gelişini izlemek, köyü tanımanın en kolay yolu. Hürriyet'teki yazı, köy meydanındaki kahvenin soluklanmak ve çevreyi Karaburunlulara sormak için iyi bir ilk durak olduğunu söylüyor. Sahile inip sola dönünce köyün içinden fenere tırmanılır; yokuş, geleneksel mimariyi yansıtan sokakların arasından geçer. Arnavutköy Belediyesi'nin mahalle sayfası yaklaşık 7,5 kilometrekarelik mahallede Karaburun, Nevbahar ve Erguvan parklarının bulunduğunu belirtiyor; çocuklarla gelenler için kumsaldan sonra bir mola yeri.

Mevsim ve saat

Yaz, kumsalın en kalabalık olduğu dönem. Fener, liman ve köy için ilkbahar ve sonbahar daha keyifli; hava açıksa gün batımına doğru yarın kenarından Karadeniz'i izlemek günün en güzel anı olur. Baharda gökyüzüne de bakın: Hürriyet'teki yazıya göre bölge leyleklerin bahar göçü rotasında ve yazarlar Durusu Gölü üzerinde binlerce leylekten oluşan bir sürü görmüş. Kışın rüzgar ve dalga sert olabilir; o günlerde kıyıya fazla yaklaşmayın.

Yürüyüş önerisi

Güne limanda başlayın, tekneleri izledikten sonra yokuşu tırmanıp fenere çıkın. Fenerin çevresinde ve yarın kenarında vakit geçirin, sonra aşağı inip kumsal boyunca Yeniköy yönüne yürüyün. Dönüşte Durusu Gölü'nün kıyısından geçerken göle bir göz atın. Karaburun ile Yeniköy arası kuş uçuşu dört kilometre kadar; kumsal boyunca sonuna kadar yürümek isterseniz dönüş yolunu da hesaba katın ya da yürüyüşü Yeniköy'de bitirip oradan dönün. Bu plan yarım günü rahatça doldurur; aracınız yoksa dönüş otobüsünün saatini sabahtan öğrenin.

Pratik notlar

Fenere giriş yok; yalnızca dışarıdan, çevresindeki açık alandan görülüyor.
Yarın kenarında korkuluk olmayan yerlerde uzak durun.
Denize yalnızca izin verilen, cankurtaranlı alanlarda girin.
Kıyıda ateş yakmayın, çöpünüzü geri götürün.
Karadeniz kıyısında rüzgar serin olur; yazın bile yanınıza bir üst alın.
Hürriyet'teki 2021 tarihli yazıya göre köy meydanında fırın ve market gibi temel ihtiyaçlar için dükkanlar var.

Kaynaklar

Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, Rumeli Karaburun Feneri, https://www.kiyiemniyeti.gov.tr/yer-detay/106/RUMELI-KARABURUN-FENERI
Hürriyet Seyahat, Şehrin en ucundaki fener (28 Mart 2021), https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/sehrin-en-ucundaki-fener-41772330
Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, Tarihçe, https://www.kiyiemniyeti.gov.tr/tarihce
Arnavutköy Belediyesi, Karaburun Mahallesi, https://www.arnavutkoy.bel.tr/arnavutkoy-mahalle/karaburun-mahallesi
İETT, 336K Yeniköy / Karaburun - Mescid-i Selam hattı, https://iett.istanbul/RouteDetail?hkod=336K
Vikipedi, Karaburun, Arnavutköy, https://tr.wikipedia.org/wiki/Karaburun,_Arnavutk%C3%B6y
Vikipedi, Durusu Gölü, https://tr.wikipedia.org/wiki/Durusu_G%C3%B6l%C3%BC
Vikipedi, Türkiye'deki deniz fenerleri listesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_deniz_fenerleri_listesi
Wikipedia, Karaburun, Arnavutköy, https://en.wikipedia.org/wiki/Karaburun,_Arnavutk%C3%B6y

Karadeniz Kıyısında Karaburun'un Feneri ve Kumsalı

Gezi Hakkında