Haliç'in iç ucunda, surların dışında kalan Eyüp, İstanbul'un en eski Osmanlı semtlerinden biridir. TDV İslam Ansiklopedisi onu fetihten sonra sur dışında oluşan ilk kasaba olarak tanımlar. Çoğu ziyaretçi buraya yalnızca camiyi görmek ya da tepedeki manzaraya çıkmak için gelir; oysa semtin Sinan'ın küçük ama cesur bir külliyesi, yamaca yayılan tarihi mezarlıkları, Haliç kıyısında eski bir iskelesi ve yüzyıllarca çocukları sevindirmiş bir oyuncakçılık geleneği de vardır. Bu gezi Eyüpsultan'ı camiden tepeye kadar, bir günlük ağır bir yürüyüşle anlatıyor.

Oraya varmak

Eyüp'e gelmenin en keyifli yolu Haliç vapurudur. Şehir Hatları'na göre Eyüp İskelesi, Haliç hattının Kağıthane sayılmazsa en içerideki iskelesiydi. Ahşap kazıklar üzerindeki iskele 1989'da başlayan Haliç Yeşil Alan Düzenleme Projesi kapsamında tek katlı ve ahşap kaplamalı olarak yenilenmiş, Haliç'in dolmasıyla 1991'de bir süre seferlere kapanmış, dip temizliğinin ardından 2 Kasım 1998'de yeniden açılmıştır. Vapur saatlerini Şehir Hatları'nın sitesinden kontrol edin. Karadan gelmek isterseniz Eminönü-Alibeyköy tramvay hattının Eyüpsultan Teleferik durağında inebilirsiniz; Vikipedi'ye göre tramvay, teleferik, otobüs ve vapur burada aynı aktarma noktasında buluşur.

Semtin adı ve kuruluşu

TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre Bizans döneminde bu kıyı surların dışında, mezarlıkların bulunduğu önemsiz bir yerleşimdi. Fetihten sonra semt adını Hz. Peygamber'in sancaktarı Ebu Eyyub el-Ensari'den aldı. Ansiklopediye göre Ebu Eyyub el-Ensari, 669'daki Emevi kuşatmasına katılmış, bu sırada hastalanarak vefat etmiş ve vasiyeti üzerine ordunun ulaşabildiği en ileri noktaya defnedildiği kabul edilmiştir. Fetihten hemen sonra kabrin üzerine bir türbe, yanına da cami ve medrese yapıldı. Vikipedi, külliyenin 1458'de II. Mehmed tarafından inşa edildiğini yazar.

Ansiklopedi, Fatih Sultan Mehmed'in Bursa yöresinden getirttiği bir kısım halkı buraya yerleştirdiğini ve vakıflar yoluyla iskanın teşvik edildiğini anlatır. Tarihçi Tursun Bey, külliyenin çevresinde halkın ev ve köşkler yaptığını, buranın hoş bir gezinti kasabası olduğunu yazar. Zamanla Eyüp büyük bir kadılığın merkezi oldu ve sınırları Çatalca, Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Silivri'ye kadar uzandı.

Eyüp Sultan Camii

Bugün gördüğünüz cami, eski yerinde sonradan yeniden yapılmış bir yapıdır. Vikipedi'ye göre XVIII. yüzyılın sonunda muhtemelen bir deprem yüzünden harap olan camiyi III. Selim 1798'de minareleri dışında yıktırıp yeniden yaptırmış, inşaat 7 Temmuz 1800'de tamamlanmıştır. Doğudaki minare 1820'lerde II. Mahmud döneminde özgün üslubuyla yeniden inşa edilmiştir. Cami, geç bir tarihte yapılmasına rağmen klasik Osmanlı mimarisine sadık kalır; yarım kubbelerle çevrili merkezi kubbesiyle Sinan'ın Azapkapı'daki Sokollu Mehmed Paşa Camii ile karşılaştırılır. Süslemelerin büyük kısmı ise dönemin Osmanlı barok üslubundadır. Beyaz taştan yapılan binanın giriş kapıları, mihrabı ve minberi bu üslubun güzel örnekleri arasında sayılır.

Avluya girerken plana dikkat edin. Vikipedi'ye göre düzensiz biçimli geniş bir dış avlu, dikdörtgen bir iç avluya açılır. Dış avlunun güney kenarı boyunca uzanan yükseltilmiş, kapalı bir koridor başlangıçta padişahın camiye özel girişiydi. İç avlu bir tarafta camiye, öbür tarafta Ebu Eyyub el-Ensari'nin türbesine açılır. TDV İslam Ansiklopedisi, padişahların tahta çıktıktan sonra kılıç kuşanma törenleriyle meşruiyet kazandığını ve bu törenden sonra Eyüp'ten başlayarak atalarının türbelerini ziyaret ettiklerini yazar; bu yüzden cami, Osmanlı hanedanı için de ayrı bir önem taşıyordu.

Cami bugün de her gün yoğun biçimde ziyaret ediliyor; TDV'ye göre bu ziyaretler ramazanda, bayramlarda ve mübarek günlerde çok artar. Namaz vakitlerinin dışını seçin, omuz ve dizleri örten kıyafetle girin, kadınlar başlarını örtsün, ayakkabılarınızı girişte çıkarın ve içeride sessiz olun. Türbeye de aynı özenle girin; burası semtin en hassas noktasıdır.

Sinan'ın yamaçtaki küçük külliyesi

Eyüp meydanının güneyinde, semtin girişinde Zal Mahmud Paşa Külliyesi durur. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre külliyeyi vezir Zal Mahmud Paşa ile eşi, II. Selim'in kızı Şah Sultan Mimar Sinan'a yaptırmıştır. Caminin 1580'de tamamlandığı, medreselerin yapımının 1582'ye kadar sürdüğü düşünülür. Külliye eğimli bir arazide iki kot halinde kurulmuştur: cami ile medreselerden biri üst kotta, türbe, öbür medrese ve çeşme alt kottadır.

Ansiklopedi, Sinan'ın burada farklı bir yol seçtiğini vurgular. Eyüp'ün girişinde, Haliç kıyısındaki bir yamacın kenarında yer alan caminin ilk bakışta dikkati çekebilmesi için kübik bir kütle halinde tasarlandığını yazar. Taş ve tuğla almaşık örülen duvarlar cepheye hareket verir. İçeride mihrabın çevresi dönemin İznik çinileriyle kaplıdır ve ansiklopediye göre bu çinilerin desen ve teknik kalitesi çok yüksektir. Evliya Çelebi'nin övdüğü taş minber de görülmeye değer. 1894 depreminde caminin minaresi ve bazı tonozları yıkılmış, külliye 1955'te başlayan onarımdan sonra 1963'te yeniden ibadete açılmıştır. Alt avludaki sekizgen türbede Zal Mahmud Paşa ile Şah Sultan'ın ahşap sandukaları bulunur.

Bu çevrenin bir başka hikayesi de toprakla ilgilidir. TDV, Evliya Çelebi'ye dayanarak Zal Mahmud Paşa Camii'nin ilerisinde 250 kadar çömlekçinin çalıştığını, burada yapılan çanak çömlek için Kağıthane ve Sarıyer'den çamur getirildiğini aktarır.

Oyuncakçılar Çarşısı'nın hikayesi

Eyüp'ün en sevimli geleneği oyuncakçılıktır. TDV İslam Ansiklopedisi, erkek çocukların sünnetten önce özel giysileriyle Eyüp Sultan Türbesi'ni ziyarete götürülmesi geleneğinin burada oyuncakçılığın gelişmesini sağladığını yazar. Evliya Çelebi'ye göre XVII. yüzyıl ortasında Eyüp'te 100 oyuncakçı dükkanı ve bunlarda çalışan 105 usta vardı. Dükkanlar türbeye giden İskele Caddesi üzerindeki Oyuncakçılar Çarşısı'ndaydı; XIX. yüzyıl başlarında sayıları yirmi beş-otuza düşmüştü.

Vikipedi'deki Eyüp oyuncakçılığı maddesi bu oyuncakların nasıl yapıldığını da anlatır. Ustalar dükkanın arkasındaki atölyede üretir, önde satardı. Hammadde çevrenin artıklarıydı: Tahtakale'nin tahta parçaları, sobacıların teneke artıkları, Sütlüce mezbahasından deri ve bağırsak, Kağıthane ve Alibeyköy derelerinin getirdiği kil. Toprak boya ve sarı yaldızla kırmızı, mavi, yeşil ve beyaz gibi canlı renkler kullanılırdı. Ahşap topaçlar, kaynana zırıltıları, düdükler, darbuka ve davullar, fırıldaklar, hacıyatmazlar, ahşap araba ve sandallar, beşikler, tahta kılıçlar ve tefler bu çarşıdan çıkardı.

Çarşı bugün yok. Aynı kaynağa göre Eyüp oyuncakçıları XIX. yüzyılda Pera'daki mağazaların oyuncaklarıyla rekabet edemedi ve 1957'de Eyüp Bulvarı'nın açılmasıyla Oyuncakçılar Çarşısı ortadan kalktı. Geriye kalan 28 parça Eyüp oyuncağı İstanbul Büyükşehir Belediyesi koleksiyonundadır ve sergilenmemektedir. Gelenek 2021'de Türkiye'nin Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri'ne alınmıştır. İskeleden camiye doğru yürürken bu yolun bir zamanlar oyuncakçı dükkanlarıyla dolu olduğunu hatırlamak, yürüyüşe başka bir anlam katar. TDV ayrıca her cuma Oyuncakçılar Çarşısı'nda bir çiçek pazarı kurulduğunu ve Evliya Çelebi'nin Eyüp'ün yoğurdunu ve kaymağını övdüğünü de not eder.

Piyer Loti Tepesi ve teleferik

Caminin arkasında, yamaca yayılan mezarlıkların üstünde Piyer Loti Tepesi yükselir. TDV İslam Ansiklopedisi Eyüp'ün mezarlıklarını İslam dünyasının en büyük nekropollerinden biri olarak tanımlar; türbeler, küçük hazireler ve açık türbelerle semt adeta bir mimarlık müzesine dönüşmüştür. Tepeye mezarlığın arasından yürüyerek ya da teleferikle çıkabilirsiniz. Vikipedi'ye göre Eyüp ile Piyer Loti arasındaki teleferik hattı 1 Kasım 2005'te hizmete girmiştir; 420 metrelik güzergah, 53 metrelik kot farkını üç dakikadan kısa sürede aşar.

Tepenin adı Fransız yazar Pierre Loti'den gelir. Vikipedi'ye göre asıl adı Julien Viaud olan yazar 1876'da İstanbul'a gelmiş ve bu tepedeki bir kahvehaneye sık sık uğramıştır. TDV, Haliç'in bitimine hakim bir noktada, Karyağdı Bayırı'nın üstünde yer alan ve bütün Haliç'i, İstanbul'u ve Galata'yı gören bu kahvehaneyi 1880'lerde Pierre Loti'nin meşhur ettiğini yazar. Tepeden baktığınızda Haliç'in iki kıyısı ve köprüleri bir çizgi halinde uzanır; aşağıda yürüdüğünüz sokakları ve camiyi de bu kez yukarıdan görürsünüz.

Haliç kıyısında

Dönüşte kıyıya inin. TDV'ye göre Eyüp'ün kayık iskelesi Haliç'in en büyük iskelelerinden biriydi. XIX. yüzyılda Ayvansaray ile Bahariye arasında Yavedud, Çamur, Defterdar, Zal Mahmud Paşa, Eyüp, Bostan ve Yalıhamamı iskeleleri sıralanıyordu. 1801-1802 yılına ait bir defterde Eyüp iskelesine kayıtlı doksan üç kayık ve doksan yedi kayıkçı görünür. Aynı kaynak, XVII. yüzyılda buralarda iri tekir ve kaya balıklarının avlandığını, karides tutulduğunu da kaydeder. Bugün kıyıdaki yeşil alanlarda yürürken bu kalabalık kayık trafiğini gözünüzde canlandırabilirsiniz.

Yürüyüş önerisi

Vapurla Eyüp İskelesi'ne gelin ve önce güneye, semtin girişindeki Zal Mahmud Paşa Külliyesi'ne yürüyün. Oradan meydana dönüp Eyüp Sultan Camii'ni ve avlusunu gezin. Ardından caminin arkasındaki mezarlık yamacından yürüyerek ya da teleferikle Piyer Loti Tepesi'ne çıkın, manzarayı izledikten sonra teleferikle inin. Günü kıyıda, iskele çevresinde bitirin; dönüşte vapur ya da tramvay kullanabilirsiniz. Tempolu bir gezi yarım gün sürer, acele etmeden gezenler için bir gün ayırmak daha doğrudur.

Mevsim ve saat

Cuma öğle namazı saatlerinde, ramazanda ve bayramlarda cami ve meydan çok kalabalık olur; sakin bir ziyaret için hafta içi sabahları seçin. Piyer Loti Tepesi'ne öğleden sonra geç saatlerde çıkarsanız Haliç'in üzerindeki akşam ışığını görürsünüz. Mezarlık yokuşu yazın sıcak, yağmurda kaygan olabilir; teleferik bu durumlarda iyi bir seçenektir.

Pratik notlar

Camiyi ve türbeyi namaz vakitleri dışında, uygun kıyafetle ve sessizce ziyaret edin.
Mezarlıkta yürürken yollardan ayrılmayın, mezar taşlarına basmayın ve oturmayın.
Teleferik ve vapur saatlerini resmi sitelerinden kontrol edin.
Semtin sokakları kalabalık günlerde yoğunlaşır; değerli eşyalarınıza dikkat edin.

Kaynaklar

TDV İslam Ansiklopedisi, Eyüp maddesi, https://islamansiklopedisi.org.tr/eyup
TDV İslam Ansiklopedisi, Zal Mahmud Paşa Külliyesi maddesi, https://islamansiklopedisi.org.tr/zal-mahmud-pasa-kulliyesi
Şehir Hatları, Eyüpsultan İskelesi, https://sehirhatlari.istanbul/tr/iskeleler/eyupsultan-36
Vikipedi, Eyüp Sultan Camii, https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyüp_Sultan_Camii
Vikipedi, Eyüp oyuncakçılığı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyüp_oyuncakçılığı
Vikipedi, Pierre Loti Tepesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Loti_Tepesi
Vikipedi, TF2 (İstanbul Teleferiği), https://tr.wikipedia.org/wiki/TF2_(İstanbul_Teleferiği)
Vikipedi, Eyüpsultan Aktarma Merkezi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyüpsultan_Aktarma_Merkezi

Haliç'in Ucunda Eyüpsultan'da Bir Gün

Gezi Hakkında