Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye
Çatalhöyük'te Bir Gün, Dokuz Bin Yıllık Kent
Tarihi Mekanlar

Çatalhöyük'te Bir Gün, Dokuz Bin Yıllık Kent

Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Konya'dan güneydoğuya inen yol bir süre sonra kusursuz bir düzlüğe çıkar. Buğday tarlaları, sulama kanalları ve seyrek kavak sıraları ufka kadar uzanır; dağlar uzaklarda soluk bir çizgi olarak kalır.

Çumra, Konya
Tarihi Mekanlar
Radar Editör
19 Ekim 2026

Gezi Hakkında

Konya'dan güneydoğuya inen yol bir süre sonra kusursuz bir düzlüğe çıkar. Buğday tarlaları, sulama kanalları ve seyrek kavak sıraları ufka kadar uzanır; dağlar uzaklarda soluk bir çizgi olarak kalır. Bu ovanın ortasında, Çumra'nın birkaç kilometre kuzeyinde, ilk bakışta tarlalardan biraz yüksek iki tepecikten başka bir şey görünmez. Oysa o iki tepe, insanların on sekiz kat üst üste ev kurduğu, bugün dünyanın en çok tartışılan Neolitik yerleşmelerinden biri olan Çatalhöyük'tür. Bu gezi bir günü o iki tepeye ve onları çevreleyen ovaya ayırıyor; amaç yalnızca kazı alanına bakmak değil, bu yerin neden burada kurulduğunu, nasıl bulunduğunu ve buluntularının bugün nerede durduğunu da anlamak.

Ovada iki tepe

Çumra, Konya Ovası'nın kalbinde, deniz seviyesinden bin metreyi biraz aşan bir yükseklikte kurulmuş bir ilçe. İngilizce Vikipedi, kasabanın 1912'de kurulan geniş Çumra sulama alanının merkezinde durduğunu ve tarihi İstanbul-Bağdat demiryolu üzerinde önemli bir istasyon olduğunu yazıyor. Bugün gördüğünüz düzenli tarla dokusu büyük ölçüde o sulama düzeninin eseri. Dokuz bin yıl önceki manzara ise çok farklıydı. Çatalhöyük Araştırma Projesi'nin sitesine göre ilk yerleşimciler buraya yerleştiğinde alan nemli ve yağışlı bir iklimde, bir sulak alanın içinde kalıyordu; balık, su kuşları ve yumurtaları kolayca bulunuyor, daha kuru zeminde tarlalar uzanıyor, ovada yabani hayvan sürüleri dolaşıyordu.

Yerleşmenin adı da bu görünüşten geliyor. Müzeler sitesindeki tanıtım, höyüğün farklı yükseklikte iki tepe düzü taşıdığını ve "çatal" sıfatını bu yüzden aldığını anlatıyor. Kültür Portalı'na göre doğudaki büyük höyük MÖ 7400 ile 6200 arasına tarihlenen on sekiz Neolitik yerleşim katmanından oluşuyor; batıdaki daha alçak höyük ise Kalkolitik Çağ'ın izlerini taşıyor. Proje sitesi, iki höyüğün arasında bugün tarlaların kapladığı alandan bir zamanlar Çarşamba Çayı'nın geçtiğinin düşünüldüğünü, ırmağın yatak değiştirmesinin insanları batı höyüğe taşımış olabileceğini yazıyor. Türkçe Vikipedi, doğu höyüğün en son evresinde ovadan yirmi metre kadar yükseldiğini aktarıyor; yani gördüğünüz tepenin neredeyse tamamı, yıkılıp yeniden yapılan evlerin birikmiş kalıntısı.

Çumra çevresi yalnızca Çatalhöyük'ten ibaret değil. Türkçe Vikipedi ilçede Sırçalıhöyük, Seyithan Höyüğü, Karahöyük, Dedemoğlu Höyüğü gibi onlarca tepe sayıyor. İngilizce Vikipedi ise 2019'da Türkmen-Karahöyük yakınında bir çiftçinin sulama kanalında Luvi hiyeroglifleriyle yazılmış bir taş dikilitaş bulduğunu ve yazıtın Büyük Kral Hartapu'nun Frigya'ya karşı kazandığı bir zaferi anlattığını yazıyor. Ova bu bakımdan binlerce yıllık bir yerleşim takvimi gibi okunabilir.

Oraya varmak

Kültür Portalı Çatalhöyük'ü Konya'nın 52 kilometre güneydoğusuna, Çumra'nın 11 kilometre kuzeyine yerleştiriyor; müze tanıtımı ise ilçeye uzaklığı 10 kilometre olarak veriyor. Konya'dan özel araçla yaklaşık bir saatlik, düz ve kolay bir yolculuk söz konusu. Çumra'ya Konya'dan şehirlerarası otobüs ve demiryolu ile ulaşmak mümkün, ancak ilçe merkeziyle kazı alanı arasındaki son kilometreler için araç ya da taksi gerekiyor. Toplu taşıma bağlantısı değişebildiği için yola çıkmadan önce güncel bilgiyi ilgili kurumların sitelerinden kontrol edin. Türkçe Vikipedi alanın Küçükköy yakınında olduğunu belirtiyor; yol tabelaları da bu köyü işaret eder.

Kazının yarım asırlık hikayesi

Çatalhöyük Araştırma Projesi'nin anlattığına göre yeri 1958'de David French, Alan Hall ve James Mellaart'tan oluşan bir İngiliz ekibi tesadüfen fark etti. Mellaart, eşi Arlette'in desteğiyle kazıyı planladı. İlk sezon 1961'de otuz dokuz gün sürdü ve ekip kırk ev ile birlikte heykelcikler, çanak çömlek ve duvar resimleri buldu. Çalışmalar 1965'e kadar her yaz sürdü, sonra alan yaklaşık otuz yıl sessiz kaldı. İngilizce Vikipedi, Mellaart'ın dört sezonda iki yüze yakın bina kazdığını, oysa yıllar sonra kazıyı yeniden açan öğrencisi Ian Hodder'ın tek bir binaya bütün bir sezon ayırdığını hatırlatıyor; bu karşılaştırma iki dönemin yöntem farkını iyi anlatıyor.

Hodder'ın ekibi 1990'ların ortasında yüzey araştırmalarıyla başladı; kaynaklar kazının asıl başlangıcını 1995 ya da 1996 olarak veriyor. Proje sitesine göre o tarihten sonra her yaz Türk ve uluslararası ekipler birlikte çalıştı. Batı höyükte daha kapsamlı bir çalışma 1990'ların sonunda başladı ve 2006'dan sonra iki yeni ekip tarafından sürdürüldü. Kazı alanları sert hava koşullarına açık olduğu için güneyde 2002-2003'te, kuzeyde 2007-2008'de iki büyük koruma çatısı kuruldu; bugün ziyaretçinin gördüğü yapılar bunlar. Hodder yönetimindeki proje 2018'de sona erdi. Proje sitesi, kazıların artık Pamukkale Üniversitesi'nden Ali Ozan yönetiminde sürdüğünü ve yirmi beş yıllık projenin fiziksel arşivinin Stanford Üniversitesi Kütüphanesi'nde saklandığını yazıyor. Alan 2009'da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne girdi, 2012'de asıl listeye alındı.

Alanda ne görülür

Gezinin merkezi koruma çatılarının altındaki kerpiç duvarlar. Proje sitesinin mimari anlatımı, evlerin aralarında sokak bırakılmadan bitişik yapıldığını, insanların damların üzerinde dolaştığını ve evlerine tavandaki bir açıklıktan ahşap merdivenle indiğini anlatıyor. Ana odada merdivenin altında bir fırın, uyumak ve gündelik işler için yükseltilmiş sekiler, yanlarda da depo odaları bulunuyordu. Duvarlar beyaz sıvalıydı ve üzerlerine av sahneleri ile geometrik desenler çizilmişti. Türkçe Vikipedi yaklaşık üç santimetrelik bir sıvada yüz altmış kat sayıldığını, bir evin aşağı yukarı seksen yıl kullanıldıktan sonra doldurulup üstüne aynı planla yenisinin yapıldığını aktarıyor. Çatının altında durduğunuzda duvarların üst üste binen bu katmanlarını, kesitlerde açıkça seçebilirsiniz.

Bir ayrıntıya özellikle bakın. Türkçe Vikipedi, alt katmanlarda sıva için kireç kullanıldığını, üst katmanlarda ise kile geçildiğini yazıyor; kazı ekibinin görüşüne göre kireç yakmak çok fazla odun gerektirdiği için zamanla bırakılmış. Sıradan görünen bir malzeme değişikliği, dokuz bin yıl önce bir topluluğun çevresini nasıl tükettiğine dair ipucu veriyor. Proje sitesi ayrıca MÖ 6500 dolaylarında daha verimli pişirme kaplarının ortaya çıktığını, evcil sığır ve sütün yaygınlaştığını, nüfus ve konut yoğunluğunun arttığını anlatıyor. Kaç kişinin yaşadığı ise tartışmalı: proje sitesi en kalabalık döneminde 3.500 ile 8.000 arasında bir nüfustan söz ederken, İngilizce Vikipedi daha yeni hesapların orta evrede tek bir yılda 600 ile 800 kişiye işaret ettiğini aktarıyor.

Kazı ekipleri yıllar içinde alanda deneysel olarak yeniden kurulmuş bir ev de yaptı; proje sitesindeki fotoğraflar bu evde fırın denemelerini ve sergi hazırlıklarını gösteriyor. Ziyaretiniz sırasında bu yapının açık olup olmadığını girişte sorun. Ardından batı höyüğe doğru yürüyün: proje sitesine göre burada ev altı gömüler, duvar resimleri ve terk edilen evlerin doldurulması görülmüyor, buna karşılık özenle boyanmış servis kapları ortaya çıkıyor. İki tepe arasındaki bu geçiş, Neolitik'ten Kalkolitik'e uzanan değişimi aynı manzarada görmenizi sağlıyor.

Ziyaret binası

Türkçe Vikipedi, Konya Büyükşehir Belediyesi'nin Kültür ve Turizm Bakanlığı desteğiyle yaptırdığı tanıtım ve karşılama merkezinin 2023'te açıldığını, iki höyük arasındaki alana yerleştirildiğini ve ahşap taşıyıcı sistemle inşa edildiğini yazıyor. İngilizce Vikipedi'ye göre sergi salonlarında yerleşmenin çevresi, mimarisi ve gündelik hayatı Türkçe ve İngilizce etkileşimli anlatımlarla tanıtılıyor. Kazı alanına çıkmadan önce bu merkezde vakit geçirmek, çatıların altında göreceğiniz yarık duvarları anlamlandırmanın en kolay yolu.

Buluntuların peşinde Konya ve Ankara

Çatalhöyük'te gördükleriniz duvarlar ve kesitlerden ibaret; taşınabilir buluntular başka yerde. Müzeler sitesi, kazı buluntularının Konya Arkeoloji Müzesi'nde bulunduğunu, bir kısmının sergilendiğini, öbürlerinin depolarda korunduğunu belirtiyor. Konya Valiliği'nin tanıtımına göre 1962'de açılan müzede Çatalhöyük'ün yanında Canhasan, Erbaba, Sızma ve Karahöyük kazılarının eserleri de yer alıyor. Türkçe Vikipedi ise 1963 kazılarında bir duvarda bulunan, yaklaşık üç metre uzunluğundaki ve yerleşmenin planı olarak yorumlanan resmin Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilendiğini yazıyor. Bu yorum tartışmasız değil; İngilizce Vikipedi, bazı arkeologların resmi harita yerine bir leopar postu ve geometrik bir desen olarak okuduğunu aktarıyor. Çatalhöyük gününüzü Konya'ya dönüşte Arkeoloji Müzesi ile bitirirseniz, sabah gördüğünüz evlerin içini dolduran eşyaları akşam aynı gün görmüş olursunuz.

Buluntular uzak bir ticaret ağını da anlatıyor. Proje sitesine göre obsidiyen Kapadokya'dan ve Doğu Anadolu'dan geliyordu, bazı insanlar sepet ve deniz kabuğu için Kızıldeniz'e kadar uzanan bağlantılara sahipti. Türkçe Vikipedi, kemer kopçalarından obsidiyen aynalara, pişmiş kilden damga mühürlerine kadar uzanan geniş bir küçük buluntu listesi veriyor. Vitrinlerde bunları ararken her nesnenin hangi katmandan geldiğini gösteren etiketlere bakın.

Mevsim ve saat

Ova yazın sıcak ve kuru, kışın soğuk ve sıklıkla karlı. Koruma çatıları gölge sağlasa da kazı alanının kendisi açık bir düzlükte; ilkbahar ve sonbahar, hem ova manzarası hem yürüyüş için en rahat dönem. Sabah erken saatlerde ova ışığı tepeleri yumuşak gösterir ve karşılama merkeziyle iki çatıyı acele etmeden gezmeye zaman kalır.

Pratik notlar

Müzeler sitesi alanda Müzekart'ın geçerli olduğunu, kuzey koruma çatısı bölümünün ise geçici olarak ziyarete kapalı olduğunu duyuruyor. Bu tür kısıtlamalar ve açılış saatleri değişebildiği için yola çıkmadan önce güncel bilgiyi müzeler sitesinden kontrol edin. Kesitlerin kenarındaki bariyerlerin dışına çıkmayın; kerpiç duvarlar kırılgan. Ovada gölge az, şapka ve su yanınızda olsun. Konya Arkeoloji Müzesi'nin kapalı olduğu günü de dönüş planına eklemeyi unutmayın; Valilik sitesi müzenin pazartesi dışında açık olduğunu yazıyor, yine de güncel bilgiyi kontrol edin.

Kaynaklar

Konum - Çatalhöyük'te Bir Gün, Dokuz Bin Yıllık Kent

Gezi Bilgisi
ŞehirÇumra, Konya
TürTarihi Mekanlar
Tarih19 Ekim 2026
KaynakRadar Editör
Radar TürkiyeYazarRadar TürkiyeKaynağı Ziyaret EtYol Tarifi Al