Akçaabat, Trabzon'a çok yakın olduğu için çoğu ziyaretçinin köfte yemek için uğrayıp geçtiği bir sahil kasabası olarak bilinir. Oysa sahilin hemen arkasındaki dik yamaçta, denize bakan bahçelerin içinde, Doğu Karadeniz'in en iyi korunmuş geleneksel ev dokularından biri durur. Bu gezi Akçaabat'ı o yamaçtan okumayı öneriyor: sabah Ortamahalle'nin merdivenli sokaklarında evlerin cephelerine bakmak, öğleden sonra kıyının hemen gerisindeki Sera Gölü'ne kısa bir uzanış yapmak, akşamı da sahilde bitirmek.

Platana'dan Akçaabat'a

Kentin bilinen en eski adı Platana. Türkçe Vikipedi ve Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bu adın Yunanca "çınar ağacı" anlamına geldiğini, sonraki yüzyıllarda Pulathane ve Polathane biçimlerine dönüştüğünü yazıyor. Akçaabat adının nereden geldiği ise kesin değil; il müdürlüğü bir rivayete göre "akçeden abat olmuş yer, zengin yer" anlamında verildiğini, başka açıklamaların da ileri sürüldüğünü aktarıyor. İngilizce Vikipedi kasabanın Miletos'un bir ticaret kolonisi olarak kurulduğunu ve Trabzon için doğal bir liman işlevi gördüğünü belirtiyor. Vikipedi 1640'ta Akçaabat'a gelen Evliya Çelebi'nin haftada bir kurulan Platana pazarında on bin kişinin toplandığını yazdığını aktarıyor. Bugün de belediyenin tanıtım haritasına göre çevrenin en büyük pazarı Akçaabat'ta kurulur.

İl müdürlüğü Akçaabat'ın Osmanlı döneminde bucak olduğunu ve 1897'de ilçe teşkilatının kurulduğunu yazıyor. Kent 1916 baharında Rus işgaline uğradı ve 1918 Şubat'ında kurtuldu; kurtuluşun gününü il müdürlüğü ve Vikipedi farklı veriyor. Belediyenin haritası ilçenin ikliminin Karadeniz ile Akdeniz arasında bir karışım olduğunu, zeytin, çilek ve narenciyenin yetiştiğini yazıyor. Vikipedi 1886 tarihli bir kayıtta Akçaabat sahillerinde 120 bin zeytin ağacından söz edildiğini ve tütünün ilçede doksanlı yılların sonuna kadar önemli bir yer tuttuğunu aktarıyor.

Oraya varmak

Emine Saka Akın, Sevinç Ertürk ve Hamiyet Özen'in geleneksel Akçaabat evleri üzerine yayımladıkları çalışma ilçeyi Trabzon il merkezinin 13 kilometre batısına koyuyor; belediyenin haritası Trabzon havalimanı ve limanına uzaklığı 15 kilometre veriyor. Trabzon merkezden sahil yolu boyunca gelen minibüs ve otobüslerle ulaşmak kolaydır. Aynı harita Ortamahalle'yi ilçe merkezine, Sera Gölü'nü de sahile 1 kilometre uzaklıkta gösteriyor. Yani bu gezinin tamamı yürüyerek ve kısa bir araç aktarmasıyla yapılabilir. Ortamahalle'nin sokakları dik ve merdivenlidir; düz tabanlı değil, kaymayan ayakkabı giyin.

Dereler arasında dört mahalle

Akın, Ertürk ve Özen'in çalışması kentin tarihi merkezinin derelerle birbirinden ayrılan dört mahalleden oluştuğunu yazıyor: Dürbinar, Ortamahalle, Nefsipulathane ve Çolaklı. Bu mahalleleri Kireçhane, Akçaabat, Hamam ve Çolaklı dereleri böler. Eski konutlar bugünkü kent merkezinin aksine sahilde değil, merkezin güneyindeki tepelerdedir ve deniz seviyesinden 50-60 metreden başlayıp 110-120 metreye kadar çıkar; araştırmacılar bu tepelerde eğimin yüzde otuzu aştığını belirtiyor. Mahalleler birbirine güneyde, aşağı yukarı 100-110 metre yükseklikte, eş yükselti çizgilerini izleyen bir patika yolla bağlanır. Çalışmaya göre geleneksel evlerin en yoğun olduğu yer Ortamahalle'dir ve ilçedeki evlerden 53'ü tescillidir.

Akçaabat Belediyesi'nin tanıtım haritası Ortamahalle'yi on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı sivil mimarlık örneklerinin, sokakları, merdivenleri, duvarları ve çeşmeleriyle birlikte günümüze ulaştığı nadir yerleşimlerden biri olarak tanımlıyor ve dokunun tek tek evlerde değil, sokak ve mahalle ölçeğinde bir bütünlük gösterdiğini vurguluyor. Bir habere göre alan 1988'de sit alanı ilan edildi; aynı haberde mahallede yüze yakın tescilli ev bulunduğu söyleniyor. İl müdürlüğü de Akçaabat'ın Orta Mahalle evlerini Karadeniz bölgesindeki örnek yerleşmelerin en önde gelenleri arasında sayıyor.

Bir evi nasıl okumalı

Ortamahalle'de bir evin önünde durduğunuzda, ilk dikkatinizi çekecek şey evin sokağa sırtını dönmesidir. Araştırmacılara göre bu evlerin hepsi bahçe içindedir; sokağın sınırını evler değil bahçe duvarları çizer, ana giriş çoğunlukla bahçeden yapılır ve evler eğime ve manzaraya paralel yerleşir. Ön cepheler kuzeye ve doğuya, yani denize döner. Evler birbirinden ayrık durur ve birbirinin manzarasını kesmez; çalışma bitişik tek bir örneğe rastlanmadığını yazıyor. Bahçe duvarları yol tarafında zemin katı göstermeyecek kadar yüksek, manzara tarafında alçak tutulmuştur.

Sonra cepheye bakın. Çalışmaya göre ön cephe sıvalı ve boyalıdır, simetriktir ve ortadaki sofa üst katta girişin üzerine açık ya da kapalı bir çıkma yapar. Bu çıkma çoğu zaman üçgen bir alınlıkla tamamlanır ve alınlığın ortasında yuvarlak ya da çapraz desenli bir rozet bulunur. Katlar arasında ve köşelerde ahşap bantlar dolaşır. Pencerelerin kenarında taş ya da ahşap söveler vardır; zemin katta taş, üst katta ahşap olur ve üst kısımları çoğunlukla kilit taşlıdır. Çıkmanın altında, birkaç basamakla çıkılan yükseltilmiş bir giriş önü mekanı oluşur; araştırmacılar bunu Akçaabat evlerinin en karakteristik özelliklerinden biri sayıyor. 1994'te yörede yaşayan elli kişiyle yapılan bir soruşturmada katılımcıların Akçaabat evlerini en çok üçgen alınlıklarından tanıdıkları görülmüş.

Evlerin içine girilemiyorsa da çalışmanın verdiği bilgi cepheyi okumaya yardım ediyor. Plan çoğunlukla iç sofalıdır: incelenen 53 evin 48'inde sofa evin ortasındadır ve odalar onun iki yanına simetrik dizilir. Hiçbir evin zemin ya da bodrum katında ahır ve samanlık yoktur; bodrumlar depo, kiler ve ambar olarak kullanılmıştır. İç süsleme de çok sadedir; çalışmaya göre tavanlar ahşap tekne tavandır, ocaklar, gömme dolaplar ve nişler çoğunlukla süslemesizdir ve incelenen evler arasında yalnızca birinde, üst kat sofasının ucunda süslemeli bir kahvelik nişi bulunmuştur. Bodrumu olmayan evlerde zemin kat 50 santimetre ile bir buçuk metre arasında yükseltilmiştir; bu yüzden pek çok eve sokaktan değil, giriş önündeki birkaç basamaklı merdivenden girilir. Araştırmacılar evler arasında büyüklük ve süsleme bakımından büyük farklar bulunmamasını, tarımla değil ticaretle geçinen bu toplulukta gelir düzeylerinin birbirine yakın olmasıyla açıklıyor.

Yürüyüş önerisi

Ortamahalle'ye ilçe merkezinden yukarı doğru, merdivenli sokaklardan birini seçerek çıkın. Acele etmeyin; her bahçe duvarının üzerinden bir alınlık, bir rozet ya da bir çıkma görünür. Mahallenin üst kesimine vardığınızda dönüp aşağıya bakın: evlerin hepsinin aynı yöne, denize döndüğünü ancak yukarıdan görebilirsiniz. Ardından patikayı izleyerek komşu mahallelerden birine geçebilir, başka bir dereyi aşıp aynı mimari dilin orada nasıl tekrarlandığına bakabilirsiniz. Bazı konaklar restore edilerek konaklama ve yeme içme yerlerine dönüştü; bunların dışındaki evler yaşayan konutlardır, bahçelere girmeyin ve pencerelere objektif doğrultmayın.

Sera Gölü'ne kısa bir uzanış

Öğleden sonra sahile inip batıya, Yıldızlı tarafına geçin. Türkçe Vikipedi Sera Gölü'nün 21 Şubat 1950'de aşırı yağışın ardından Derecik Vadisi'nin yamaçlarından kopan kayaların vadiyi tıkamasıyla oluştuğunu, gölün 18 günde tam halini aldığını ve çevresinin 2010'da tabiat parkı ilan edildiğini yazıyor. Göl çevresinde yürüyüş, manzara seyri ve piknik yapılabiliyor. Burada uzun bir program yapmanıza gerek yok; göl kıyısında bir tur, vadinin iki yanındaki ormanlık yamaçlara bakmak ve sahile geri dönmek bu günün ritmine uyar.

Akçakale'ye uzanmak isterseniz

Vaktiniz kalırsa sahil yolundan batıya, Akçakale'ye uzanabilirsiniz; belediyenin haritası kale ve plajı ilçe merkezine 8 kilometre uzaklıkta gösteriyor. İngilizce Vikipedi Trabzon'un fethi sürecinde Osmanlı donanması ile Trabzon İmparatorluğu donanması arasındaki ilk çarpışmanın Akçaabat limanının batısında, Akçakale açıklarında yaşandığını ve II. Mehmed'in Trabzon'un fethinde Akçaabat'ı üs olarak kullandığını yazıyor. Aynı kaynağa göre "Beyaz Kale" anlamına gelen Akçakale direnişini 1468'e kadar sürdürdü. Kıyıdaki bu kısa uzanış, sabah yamaçtan bakılan kentin denizle kurduğu ilişkiyi tamamlar.

Sofrada ve festivalde

Akçaabat'ın adı Türkiye'nin her yerinde köftesiyle anılır. Belediyenin haritası köftenin yanında piyaz ve mısır ekmeğiyle buluştuğunu yazıyor. Kentin bir de dansı vardır: İngilizce Vikipedi Akçaabat'ın Akçaabat horonuyla bilindiğini ve 1990'dan beri uluslararası bir halk dansları festivaline ev sahipliği yaptığını belirtiyor; belediye festivalin her yıl temmuzda düzenlendiğini yazıyor. Vikipedi ayrıca kemençe, davul zurna ve bağlamanın yörenin geleneksel çalgıları olduğunu aktarıyor. Temmuzda gelirseniz sahilde horon halkalarına rastlamanız olasıdır.

Mevsim ve pratik notlar

Belediyenin aktardığı ılıman iklim Ortamahalle'yi her mevsim gezilebilir kılar, ama bahçelerin en canlı olduğu dönem bahar ve yaz başıdır. Sabah ışığı doğuya dönük cepheleri aydınlatır; fotoğraf için erken saatleri seçin. Yağmurdan sonra taş merdivenler kayganlaşır, dikkatli inin.

Ortamahalle'nin evleri çoğunlukla özel mülktür; dışarıdan bakın.
Sera Gölü'ne ulaşım ve tabiat parkı düzenlemeleri için güncel bilgiyi resmi kaynaklardan kontrol edin.
Festival tarihlerini her yıl gitmeden önce teyit edin.

Kaynaklar

Emine Saka Akın, Sevinç Ertürk, Hamiyet Özen, Geleneksel Akçaabat Evleri'nin Miras Değeri, İstanbul Kültür Üniversitesi açık erişim, https://openaccess.iku.edu.tr/handle/11413/3358
Akçaabat Belediyesi, Akçaabat tanıtım haritası, https://www.akcaabat.bel.tr/uploads/DUYURULAR/34.pdf
Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Akçaabat, https://trabzon.ktb.gov.tr/TR-393265/akcaabat.html
Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Konaklar, https://trabzon.ktb.gov.tr/TR-365536/konaklar.html
CNN Türk, Doğu Karadeniz'in Safranbolusu Ortamahalle, https://www.cnnturk.com/turkiye/dogu-karadenizin-safranbolusu-ortamahalle
Vikipedi, Akçaabat, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ak%C3%A7aabat
Vikipedi, Sera Gölü, https://tr.wikipedia.org/wiki/Sera_G%C3%B6l%C3%BC
Wikipedia, Akçaabat, https://en.wikipedia.org/wiki/Ak%C3%A7aabat

Akçaabat'ta Ortamahalle Evleri ve Sera Gölü

Gezi Hakkında