Gå til hovedindholdet
Radar Türkiye
Opdag begivenheder i appen
Åbn
Radar Türkiye

Kilikya'nın Eşiğinde Kale Hattı Toprakkale, Hemite ve Savranda

Radar TürkiyeRadar Türkiye6 Kasım 2026
Ingen bedømmelser endnu

Log ind for at synes godt om og bedømme

Kilikya'nın Eşiğinde Kale Hattı Toprakkale, Hemite ve Savranda

Eşikte duran yapılar

Osmaniye, Çukurova düzlüğünün doğu ucunda, Toros ve Amanos eteklerinin ovaya indiği bir eşikte durur. Bu coğrafyada yol, geçit ve nehir kıyısı eski çağlardan beri kontrol edilmesi gereken yerlerdir. Osmaniye İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün Kaleler sayfası bu yüzden bir kale listesinden çok bir güvenlik hattı gibi okunabilir. Her kale bir yolu, bir geçidi ya da bir nehir kıyısını gözetir. Bu yazıda üç kaleyi, Toprakkale, Hemite ve Savranda'yı, ayrı ayrı tanıtmak yerine karşılaştırmalı okuyacağız. Konum, plan, malzeme ve görüş hattı bize aynı soruyu sordurur. Bu yapılar neyi korumak için, nereye kurulmuştur?

Baştan bir uyarı gerekir. Üç kalenin yapım tarihleri ve ayrıntıları resmi kaynaklarda ya belirsizdir ya da birbiriyle çelişir. Bu yüzden aşağıda kesin hüküm yerine kaynakların söylediğini ve söylemediğini ayırarak ilerleyeceğiz.

Toprakkale yol kavşağında

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Toprakkale Kalesi, Osmaniye, Adana ve Hatay yollarının kavşak noktasında, yığma bir tepe üzerinde kurulmuştur. Kültür Portalı envanteri de kaleyi İskenderun ile Osmaniye yol ayrımında, toprak bir tepenin üzerinde gösterir. Yani kalenin asıl işlevi sorulduğunda cevap yerin kendisindedir. Burası bir kavşaktır ve kale kavşağın üstüne oturmuştur. Osmanlı döneminde Kınık Kalesi olarak bilinen yapı, İstanbul-Bağdat demiryolunun yapıldığı yıllarda Toprakkale adıyla anılmaya başlamıştır. Adın değişmesi, yerin demiryolu çağında da bir geçiş noktası olarak varlığını sürdürdüğünü düşündürür.

Yapım dönemi konusunda iki resmi kaynak birbirinden ayrılır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, kalenin MÖ 2000'li yıllara tarihlenmesinin mümkün olduğunu, MS 8. yüzyılda Abbasi Halifesi Harun Reşit zamanında siyah taşlarla yeniden yapılandırıldığını yazar. Kültür Portalı envanteri ise kalenin Bizans döneminde yapıldığını belirtir. Bu iki anlatım tek bir hikayeye indirgenemez. Bu yüzden kalenin bugünkü görünümünün birden fazla dönemin izini taşıyabileceğini, ama hangi bölümün hangi döneme ait olduğunu burada kesin söyleyemeyeceğimizi belirtmek gerekir.

Plan ve burç sayısında da fark vardır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaleyi dikdörtgen planlı, 12 burçlu ve dış avlu surlu olarak tarif eder. Envanter kaydı ise kare plan ve 10 yuvarlak burç der. Envanter ayrıca malzemeyi anlatır. Düzgün siyah kesme taş dış yüzü oluşturur, iç kısım moloz taş ve Horasan harcıyla doldurulmuştur. Kuzey ve batı tarafı tonozludur, biri diğerinden küçük iki sarnıç vardır. Giriş kuzeyden, dış sur ise kaleyi tamamen çevreler ve güneyden bir girişi bulunur. Tepenin etrafı erozyonu engellemek için ağaçlandırılmıştır ve yakın çevrede tarım yapılır.

Hemite Ceyhan kıyısında

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Hemite Kalesi, Osmaniye-Kadirli yolu üzerinde, Ceyhan Nehri kıyısındadır. Kale Gökçedam (Hemite) Köyü'ndedir ve Osmaniye'ye 20 kilometre mesafededir. Toprakkale'den farkı hemen görülür. Toprakkale bir kara yolu kavşağındayken Hemite bir nehir kıyısını gözetir. Aynı sayfa, kalenin Toprakkale ve Yılankale'nin görüş alanında bulunduğunu da yazar. Bu cümle, üç kale yazısı için en önemli ipucudur. Kaleler birbirinden bağımsız dikilmiş yalnız yapılar değildir; birbirini görebilen noktalardır.

Görüş hattının ne işe yaradığını düşünmek kolaydır. Bir kaleden diğerine sinyal ya da haber göndermek ancak karşılıklı görüşle mümkündür. Yalnızca resmi sayfanın görüş alanı bilgisini aktarıyor ve bunun, kaleleri ayrı ayrı değil bir ağ olarak düşünmek için güçlü bir ipucu olduğunu söylüyoruz.

Hemite'nin yapım dönemi hakkında kaynaklar açık sözlüdür. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yapıldığı dönemin bilinmediğini yazar. Dolayısıyla Hemite için bir tarih vermek, bir kral ya da topluluk adı anmak bu yazıda yer almıyor. Kültür Portalı envanteri ise kalenin güneyindeki kayanın güney cephesinde, nehrin eski yatağına bakan bir Hitit dönemi kabartmasının bulunduğunu ve doğanın etkisiyle izlenemez bir hal aldığını kaydeder. Bu yüzden kabartma görülecek bir yer olarak öne çıkarılmaz. Ancak kayıt, kale çevresinin çok daha eski bir geçiş noktası olabileceğini düşündürür. Bu bir yorumdur, kaynak bunu söylemez.

Savranda dağ kalesi

Savranda Kalesi, Hasanbeyli ilçesinde, Kalecik mevkiindedir. Kültür Portalı envanterine göre Osmaniye'nin doğusunda, Kaypak Köyü yolu üzerinde ve il merkezine 30 kilometre mesafededir. Kalecik Barajı'nın yanındadır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sayfası, Savranda'yı bu üç kalenin en ayrıntılı tarif edilen yapısı yapar. Kalenin çevresi 800 metredir ve dikdörtgen biçimlidir. Arazinin şekline uydurulmuştur.

Savranda'nın savunma fikri doğanın kendisidir. Metne göre kale, Kaypak Çayı'nın güney sırtlarında inşa edilmiştir. Güneydoğu, kuzey ve batı yönlerini çayın keskin yamaçlarına, doğusunu sert kalkerli kayaların dikleşen böğrüne dayar. Böylece bu yönlerden gelecek tehlikeler doğal setlerle önlenir. Bütün gücünü güneydeki bir noktaya veren kalenin bu yöndeki sur ve burçları aşılması güç denecek kadar yükseltilmiştir. Surların yüksekliği 7-10 metre, burçların yüksekliği 8-10 metredir. Etrafında müdafaa suru ya da hendeği yoktur; savunma işini yamaçlar üstlenmiştir.

Kaleye açık tek kapı vardır ve tabandan itibaren kayalar üzerinden oyulan merdivenler bu kapıya kadar yükselir. Burçlar iki katlıdır, içleri boştur ve hepsinin altından kale meydanına açılan kapılar bulunur. Surun üzerinden geçen yol burçları birbirine bağlar. Kale içindeki düzlük çam ağaçlarıyla kaplıdır, meydanda su sarnıçları ve bina kalıntıları vardır. Kuzeye bakan surun dibinde iki metrelik doğal setli bir geçit Kaypak Çayı'na kadar iner. Bu ayrıntılar, kalenin yalnızca bir saldırı noktası değil, içinde uzun süre yaşanabilecek bir yer olarak tasarlandığını düşündürür.

Savranda için de kaynaklar çelişir. Kültür Portalı envanteri kaleyi ortaçağda yapılmış yedi burçlu bir dağ kalesi olarak tanıtır, aynı kayıtta 12 burç kulesinden ve Romalılardan kalma olduğundan da söz eder. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfası da kalenin hem Romalılardan kaldığını hem de ortaçağ kalelerinden olduğunu söyler ve birçok kez yenilendiğini ekler. Birçok defa yenilenmiş olması, bu belirsizliği anlaşılır kılan bir ayrıntıdır. Yüzyıllar içinde onarılan bir yapıda ilk dönemi son dönemden ayırmak zordur.

Üç kaleyi birlikte okumak

Üç kaleyi yan yana koyunca farklı çözümler görürüz. Toprakkale, yolun kendisine hükmeden, tepe üzerine kurulu bir kavşak kalesidir. Hemite, nehir kıyısında ve diğer kalelerle görüş alanı içinde duran bir noktadır. Savranda ise doğal yamaçları kendi surunun yerine koyan, tek bir girişi kaya merdivenle kontrol eden bir dağ kalesidir. Üçünün de ortak yanı yerlerini rastgele seçmemiş olmalarıdır. Yol, nehir ve yamaç kalenin yerini belirlemiştir.

Malzeme ve plan da bir okuma sunar. Toprakkale'nin envanterdeki tarifi düzgün siyah kesme taş ve moloz dolgulu bir duvara işaret eder; bu, planlı ve emek isteyen bir inşa anlamına gelir. Savranda'nın tarifinde ise doğal kayalığın ve yamacın kullanımı öne çıkar. Hemite için elimizde malzeme ve plan ayrıntısı yok. Resmi sayfa yalnızca nehir kıyısındaki konumunu ve görüş alanını verir. Bilmediğimizi bilmek, bu üç yapıyı okurken en dürüst tutumdur.

Bu karşılaştırmanın bir sonucu daha vardır. Kaynaklarda yapım tarihleri belirsiz ya da çelişkili olsa da yapıların konumu çok açıktır. Tarih bilinmediğinde bile konum, işlevi anlamak için sağlam bir dayanak sunar. Bu yüzden yazıyı tarih üzerine değil, konum üzerine kurduk.

Gezmeden önce pratik notlar

Bu üç kalenin ziyaret koşulları aynı değildir. Hemite için resmi sayfada ziyaret koşulları verilmemiştir; gitmeden önce Osmaniye İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne danışmak en doğrusudur. Diğer kaleler için de açık olunan günleri, giriş düzenini ve yol durumunu güncel resmi kaynaklardan kontrol edin.

Toprakkale kentsel bir çevrede, yol kavşağında olduğu için ulaşımı görece kolay bir yapıdır; envanter, kaleye çıkış için Adana-İskenderun yolundan bir bağlantı yolu yapıldığını belirtir. Hemite, Osmaniye-Kadirli yolu üzerinde ve Ceyhan kıyısındadır; köy yoluna sapmadan önce yön tarifi almak iyi olur. Savranda ise il merkezinden Kaypak yönündeki yol üzerinde, Kalecik Barajı'nın yanındadır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfasına göre kale 30 kilometrelik asfalt yolla bağlanır. Savranda'nın içinde çam ağaçları, sarnıçlar ve bina kalıntıları bulunduğu için rahat yürüyüş ayakkabısı ve su yanınıza alınmalıdır.

Fotoğraf çekmek isteyenler için kaleler farklı ışıklarda farklı karakter taşır. Siyah kesme taşın dokusu için yan ışık, Ceyhan kıyısındaki bir yapı için yumuşak sabah ya da akşam ışığı, çam ormanı içindeki bir dağ kalesi için ise gün ortasının gölgeli alanlarından kaçınmak iyi bir kural olabilir. Ancak bunlar yazarın genel önerileridir, kaynakların söylediği şeyler değildir.

Son söz

Kilikya'nın eşiğindeki kaleler, geçmişin bilmediğimiz yanlarını da bize hatırlatır. Toprakkale'nin yapım dönemi iki resmi kaynakta farklı anlatılır, Hemite'nin yapım dönemi bilinmez, Savranda'nın burç sayısı ve dönemi çelişir. Buna rağmen yerleri ortadadır: bir yol kavşağı, bir nehir kıyısı ve bir dağ yamacı. Ziyaretçi için en verimli okuma, kalelerin tarihini kesinleştirmeye çalışmak değil, manzaradan kaleye, kaleden komşu kaleye bakmaktır. Görüş hattı tam da bunu önerir.

Kaynaklar

Kommentarer

0/1000

Skriv den første kommentar