Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Yenikapı'nın Altındaki Liman, Theodosius Limanı ve Marmaray Kazısı

Yenikapı'da Marmaray'dan inip metroya geçerken bastığınız zeminin birkaç metre altında, bin beş yüz yıl önce Mısır'dan gelen buğday gemilerinin demirlediği bir liman yatıyor.

Radar TürkiyeRadar Türkiye30 Eylül 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Yenikapı'nın Altındaki Liman, Theodosius Limanı ve Marmaray Kazısı

Yenikapı'da Marmaray'dan inip metroya geçerken bastığınız zeminin birkaç metre altında, bin beş yüz yıl önce Mısır'dan gelen buğday gemilerinin demirlediği bir liman yatıyor. Bugün aktarma merkezinin koridorlarında amforalarla dolu bir tekne düzenlemesinin ve buluntu replikalarının önünden geçen yolcuların çoğu, 2004 ile 2013 arasında burada yürütülen kazının şehrin tarihini sekiz bin beş yüz yıl geriye çektiğini bilmez. Bu yazıda Theodosius Limanı'nın nasıl kurulup nasıl toprağa gömüldüğünü, Marmaray ve metro kazısında çıkan otuz yedi Bizans gemisini, kumda kalmış Neolitik ayak izlerini ve bütün bunların bugün nerede görülebildiğini anlatıyoruz.

Bir imparatorun buğday limanı

Yenikapı, Fatih ilçesinde Marmara kıyısında, Kennedy Caddesi ile Mustafa Kemal Caddesi'nin kesiştiği çevrede uzanan bir semt. Adını Theodosius surlarındaki kapılardan birinden alıyor ve yirminci yüzyılda gazinoları, çay bahçeleri ve lunaparkıyla bir eğlence bölgesi olarak anılıyordu. Semtin altındaki limanın hikayesi ise çok daha eski. Vikipedi'nin Theodosius Limanı maddesine göre liman, 379 ile 395 yılları arasında hüküm süren I. Theodosius döneminde, yani dördüncü yüzyılın sonunda yapıldı. Aynı kıyıda daha önce Eleutherios Limanı adıyla anılan bir liman vardı; Theodosius'un forumu inşa edilirken o eski liman doldurulmuş, yenisi bu kıyıya kurulmuştu.

Limanın asıl işi tahıldı. Konstantinopolis'in ekmeği büyük ölçüde Mısır'a bağlıydı ve İskenderiye'den kalkan gemiler yüklerini bu limana boşaltıyordu. Sait Başaran ve Ufuk Kocabaş'ın Colloquium Anatolicum'da yayımlanan makalesi, Byzantion'un Anadolu ile Balkanlar, Karadeniz ile Ege arasındaki konumunun deniz ticaretinde ona nasıl bir üstünlük verdiğini anlatır; balıkçılık şehrin sikkelerine palamut göçüyle işlenecek kadar önemliydi. Zeynep Kızıltan'ın aynı dergideki yazısına göre Theodosius Limanı, Konstantinopolis'in en önemli ve bugün dünyada en iyi bilinen limanlarından biridir.

Limanın konumu tesadüf değildi. Yenikapı, sur içindeki tek akarsu olan Lykos'un, yani bugünkü adıyla Bayrampaşa Deresi'nin denize döküldüğü koydu. Kızıltan'ın makalesi limanın tam bu derenin ağzına kurulduğunu yazar. Koy, Marmara'nın hakim rüzgarlarına karşı korunaklıydı; ne var ki limanı kuran dere, sonunda onu bitirecekti.

Lykos'un getirdiği toprak

Yedinci yüzyılın ortasında Mısır Arap egemenliğine girince buğday sevkiyatı kesildi. Vikipedi maddesi bu tarihi 641 olarak verir; limanın ticari ağırlığı o günden sonra azaldı. Arkeofili'nin kazı ekibinin anlatımına dayanan yazısına göre Lykos'un taşıdığı alüvyon yedinci yüzyıldan itibaren koyu doldurmaya başladı. On birinci yüzyıldan sonra dolgu hızlandı, on ikinci yüzyılda liman kısmen kara haline geldi. İBB'nin 2020'de açtığı mimari proje yarışmasının şartnamesi de aynı süreci özetler; alan Bizans döneminde Theodosius Limanı olarak anılırken dere çökeltileriyle yavaş yavaş dolmuş ve Osmanlı döneminde şehre sebze yetiştiren Langa Bostanları'na dönüşmüştü.

Kazı ekibinin Osmanlı katmanlarında bulduğu şey de bunu doğruluyor. On altıncı ve on yedinci yüzyıllarda alan tamamen doldurulmuş, mahalle ve bostan olarak kullanılmıştı; taş ve çamurla örülmüş çok sayıda kuyu ve yapı kalıntısı çıktı. Bu yüzden Marmaray inşaatı başladığında arkeologların önce Osmanlı mahallesiyle, sonra Bizans limanıyla, en altta ise sekiz bin yıl öncesinin köyüyle karşılaşması bir sürpriz değil, coğrafyanın kendi sırasıydı.

Marmaray kazması limana çarpınca

İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Marmaray ve metro projeleri kapsamında 2004'te Yenikapı'da kurtarma kazısına başladı. Kızıltan'ın makalesine göre bu, İstanbul tarihinde bir Bizans limanının ilk kez sistemli biçimde araştırılmasıydı; liman deniz seviyesinin yalnızca bir metre altında ortaya çıktı ve kazı elli sekiz bin metrekareyi aşan bir alana yayıldı. İstanbul Valiliği'nin sayfası işin ölçeğini şöyle verir; yaklaşık on yıl süren çalışmada altı yüz ile bin arasında kazı işçisi, elli uzman ve yirmi üniversite ile enstitü görev aldı. Vikipedi'nin Yenikapı Batıkları maddesi, on iki metre kalınlığındaki dolgunun elli sekiz dönümlük bir alanda katman katman kaldırıldığını yazar.

Bu kazı Marmaray'ın açılışını yıllarca geciktirdi; Vikipedi'nin Marmaray maddesi ilk kesimin 29 Ekim 2013'te açılabildiğini hatırlatır. Ama gecikmenin karşılığı, dünyada tek bir kazı alanından çıkan en geniş Orta Çağ gemi topluluğu oldu.

Otuz yedi gemi, bir liman

Anadolu Ajansı'nın 2021 tarihli haberine göre Yenikapı'da beşinci ile on birinci yüzyıllar arasına tarihlenen otuz yedi Bizans batığı bulundu. Bazı kaynaklar aralığı beşinci ile onuncu yüzyıl olarak verir; Yenikapı Batıkları Projesi'ni yürüten Prof. Dr. Ufuk Kocabaş bunu dünyanın en geniş Orta Çağ batık koleksiyonu diye tanımlar. Gemiler üç kümeye ayrılıyor. Küçük çektiriler, orta boy tekneler ve büyük ticaret gemileri. Vikipedi'ye göre kürekli Galea tipi kadırgalar, Bizans donanmasının kürekli savaş gemilerinin arkeolojik olarak bulunan ilk örnekleridir.

Her batığın kendi küçük hikayesi var. Yenikapı 1, onuncu yüzyıla ait demir çapalar ve şarap taşımakta kullanılan Ganos tipi amforalar taşıyordu. Yenikapı 35, beşinci yüzyıldan kalma bir gemiydi ve içinde yüz yirmi yedi adet istiflenmiş Kırım tipi amfora bulundu; amforaların dibindeki kalıntılar balık sosuna işaret ediyordu. Kazı ekibi birçok amforada hamsi izine rastladı. En çok tanınan batık ise 2007'de bulunan ve dokuzuncu yüzyıla tarihlenen Yenikapı 12. Küçük bir kıyı ticaret teknesi olan bu gemi amfora yükü taşıyordu; kıç tarafındaki ayrı bölmede kaptanın kişisel eşyaları duruyordu. Valiliğin sayfasına göre aynı gemiden kiraz çekirdekleri ve zeytin çekirdekleri de çıktı, yani tekne bir yaz günü batmıştı. Kazıda ayrıca balmumu dolgulu ahşap yazı tabletleri ile kuyumcu terazileri bulundu; Anadolu Ajansı toplam altmış bin eserden söz ediyor.

Liman yapıları da ortaya çıktı. Vikipedi elli bir metre uzunluğunda ve dört metre yirmi santimetre genişliğinde bir liman duvarından, iskele temellerinden ve II. Theodosius dönemine bağlanan tahkimat kalıntılarından söz eder. Yani Yenikapı'da yalnız gemiler değil, onların yanaştığı rıhtım da bulundu.

Sekiz bin yıl öncesinin ayak izleri

Gemilerin altındaki katman, kazının asıl sürprizini sakladı. Valiliğin sayfasına göre en derinde sekiz bin ile sekiz bin iki yüz yıl öncesine ait bir Neolitik yerleşim bulundu; bu, tarihi yarımadanın bilinen en eski yerleşimi. Arkeofili'nin aktardığına göre bu insanlar Marmara'nın henüz tuzlu suyla karışmamış, acı bir göl olduğu dönemde yaşadı. Evleri ahşap direklerle taşınan dal örgü tekniğinde yapılmıştı. Buğday kalıntıları ve köpek, koyun, keçi, domuz kemikleri tarımın ve hayvancılığın yerleştiğini gösteriyor. Yakılarak gömülen ölüler, Anadolu arkeolojisinde bilinen en eski kremasyon örnekleri sayılıyor.

En dokunaklı buluntu ise çamura basılmış ayak izleri. Anadolu Ajansı'na göre Çanak Çömlekli Neolitik döneme ait iki bin seksen ayak izi belgelendi; izlerin boyu on altı ile yirmi dokuz santimetre arasında değişiyor. Arkeofili, izlerin yüzde doksan beşinin ayakkabılı olduğunu ve yaklaşık binin kaldırılarak müzeye taşındığını yazıyor. Valiliğin sayfası daha yüksek bir toplam veriyor; sayılar kaynağa göre değişse de sonuç aynı, İstanbul'un ilk sakinlerinin adımları bugün koruma altında.

Gemiler bugün nerede

Batıkların büyük bölümü hala görülebilir durumda değil ve bunun bir nedeni var. Anadolu Ajansı'nın 2018'de Kocabaş'tan aktardığına göre sudan çıkan ahşap önce kırk beş tankta en az beş yıl tuzdan arındırılıyor, ardından üç boyutlu belgeleniyor ve dondurarak kurutma işleminden geçiyor; tek bir geminin konservasyonu altı ile dokuz yıl sürebiliyor. O tarihte otuz yedi batığın dördünün konservasyonu tamamlanmıştı ve yirmi yedisi İstanbul Üniversitesi'nde inceleniyordu. Dört batık Bodrum'daki Sualtı Arkeolojisi Enstitüsü'nde Texas A&M Üniversitesi uzmanlarınca korumaya alınmıştı. Gemilerin çoğu, Valiliğin de yazdığı gibi, Yenikapı'daki iki laboratuvarda duruyor. Kocabaş konserve edilmiş bir geminin bir daha taşınamayacağını, bu yüzden müzenin gemilerin yanına kurulması gerektiğini söylüyor.

Müze konusu yıllardır gündemde. Anadolu Ajansı'nın 2021 tarihli haberine göre Yenikapı'da bir müze için önce 2015'te onaylanan bir tasarım vardı; İBB'nin 2020'de açtığı Theodosius Limanı Arkeolojik Alanı yarışmasına kırk iki proje katıldı ve yarışma, Fatih'in Yalı Mahallesi'ndeki yaklaşık otuz yedi bin metrekarelik alan için, altındaki aktarma merkeziyle bütünleşen bir ziyaretçi merkezi istedi. Aynı habere göre kazıdan çıkan eserler o tarihte müzeyi beklerken İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde korunuyordu. Ziyaretçi merkezi açılana kadar limanı görmek için üç adres var.

Bugün nerede görülür

Birincisi Yenikapı Aktarma Merkezi'nin kendisi. Vikipedi'ye göre Marmaray istasyonu 29 Ekim 2013'te, M2 hattı Şubat 2014'te ve M1 hattı Kasım 2014'te açıldı; merkezin içinde Yenikapı Kazıları adıyla bir sergi alanı bulunuyor. Koridorlarda kazı buluntularının replikalarını, mavi dalga kaplamalı bir duvara yerleştirilmiş, amforalarla dolu tekne düzenlemesini ve kazının hikayesini anlatan panoları görürsünüz. Aktarma sırasında beş dakika ayırın; vitrinlerdeki etiketler hangi replikanın hangi döneme ait olduğunu söylüyor.

İkincisi Rahmi M. Koç Müzesi. İstanbul Üniversitesi'nin haberine göre Yenikapı 12'nin birebir kopyası, Avrupa Birliği destekli Limen projesi kapsamında yaklaşık bir buçuk yılda inşa edildi ve 2017'de Tuzla'da denize indirildi. Hürriyet'in aktardığına göre tekne önce İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin bahçesinde yaklaşık bir yıl sergilendi ve dört yüz bine yakın ziyaretçi tarafından görüldü; Şubat 2019'dan beri Hasköy'deki Rahmi M. Koç Müzesi'nde demirli. Dokuzuncu yüzyıl kaptanının teknesine en yakın bakış bugün burada.

Üçüncüsü Gülhane'deki İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Kazıyı yürüten kurum burası ve buluntuların büyük kısmı burada korunuyor. Vikipedi'ye göre müze 2007'de İstanbul'un 8000 Yılı sergisini, 25 Haziran 2013 ile 25 Ocak 2014 arasında da Saklı Limandan Hikayeler adlı büyük sergiyi ağırladı; ikincisini iki yüz seksen üç binden fazla kişi gezdi. Bakanlığın sayfasına göre müze Alemdar Caddesi üzerindeki Osman Hamdi Bey Yokuşu'nda, 1891'de Alexander Vallaury'nin tasarımıyla tamamlanan binada. Yenikapı buluntularından hangilerinin salonlarda olduğunu ziyaret öncesi resmi sitesinden kontrol edin; açılış günleri ve bilet bilgisi de orada.

Nasıl gezilir

En pratik sıra şu. Marmaray ya da metroyla Yenikapı'ya gelin, istasyondaki sergiyi gezin ve Kennedy Caddesi tarafına çıkıp limanın bir zamanlar uzandığı kıyıya bakın; bugün deniz birkaç yüz metre daha güneyde. Ardından Marmaray'la Sirkeci'ye geçip Gülhane'ye yürüyün, Arkeoloji Müzeleri'nde Bizans ve Neolitik salonlarını görün. Günün sonunda Haliç kıyısındaki Rahmi M. Koç Müzesi'ne geçerseniz Yenikapı 12'nin kopyasını gün ışığında incelersiniz. Sabah erken saatte gelmek istasyondaki vitrinleri kalabalıksız görmenizi sağlar. Bir gün liman alanındaki ziyaretçi merkezi açıldığında bu üç adres tek bir rotaya dönüşecek; o güne kadar şehrin en eski adımları kumda, gemileri ise tankların içinde bekliyor.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz