Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Trabzon Sofrası, Kuymaktan Hamsiye ve Akçaabat Köftesine

Trabzon'da sofra denizle dağın arasında kurulur. Bir yanda kışın kıyıya vuran hamsi, öbür yanda yaylada otlayan hayvanların sütünden çıkan tereyağı ve peynir, ikisinin ortasında da yamaçlarda yetişen mısır vardır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye19 Ekim 202613
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Trabzon Sofrası, Kuymaktan Hamsiye ve Akçaabat Köftesine

Trabzon'da sofra denizle dağın arasında kurulur. Bir yanda kışın kıyıya vuran hamsi, öbür yanda yaylada otlayan hayvanların sütünden çıkan tereyağı ve peynir, ikisinin ortasında da yamaçlarda yetişen mısır vardır. Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kentin mutfağını binlerce yıl boyunca farklı kültürlerin taşıdığı lezzetlerle zenginleşmiş bir mutfak olarak tanımlar ve hamsiyi onun alameti farikası sayar. Bu yazı Trabzon sofrasının en tanınmış üç yüzünü, kuymağı, hamsiyi ve Akçaabat köftesini, yanlarında Hamsiköy sütlacı ve daha az bilinen tatlarla birlikte anlatıyor. Sonunda da kente gelen birinin bu sofraya hangi sırayla oturabileceğine dair birkaç öneri var.

Tescilli bir mutfak

Trabzon mutfağını anlamanın kısa yollarından biri coğrafi işaret listesine bakmaktır. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre kentin tescilli ürünlerinin sayısı Trabzon kuymağıyla on üçe ulaştı. Listede telkari, hasır, keşan, kazaziye ve Sürmene bıçağı gibi el sanatlarının yanında dokuz yiyecek yer alır: Akçaabat köftesi, Hamsiköy sütlacı, Vakfıkebir ekmeği, Vakfıkebir kürek peyniri, Tonya tereyağı, Sürmene pidesi, Yomra elması, Arsin Foşa fındığı ve kuymak. Bu tablo kentin mutfağının ne kadar yerel ve ne kadar ilçe ilçe ayrıştığını gösterir. Ekmeğin kokusu Vakfıkebir'e, tereyağının tadı Tonya yaylalarına, pidenin biçimi Sürmene'ye bağlanır.

Kuymak, sabahın sıcak tavası

Kuymak Trabzon'da çoğunlukla kahvaltıda, tavasıyla birlikte masaya gelir. Küre Ansiklopedisi'ndeki maddeye göre yemeğin kökü bölgenin tarım düzenine dayanır. Yamaçlarda yaygın olarak ekilen mısır ile yaylacılığın beslediği hayvancılık bir araya gelince mısır unu, tereyağı ve peynirden oluşan bu sade karışım doğmuştur. Yüksek yağ ve protein içerdiği için ağır iş gücünün olduğu yayla sabahlarında enerji veren bir öğün sayılır.

Trabzon kuymağı 2024 sonbaharında coğrafi işaretle tescillendi ve tescil belgesi yapımın kurallarını da yazıya geçirdi. Geleneksel yöntemde bakır tava ve tahta kaşık kullanılır. Tereyağının yağ oranı yüksek olmalı, mısır unu ise su değirmeninde öğütülmüş olmalıdır. Önce tereyağı eritilir, üzerine mısır unu eklenir ve tahta kaşıkla sürekli karıştırılarak kavrulur. Un pembeleşince önceden kaynatılıp ılıtılmış su katılır ve karışım topaklanmasın diye durmadan çevrilir. Kıvam gelince küp küp doğranmış telli peynir eklenir ve peynir eriyip yağı yüzeye çıkana kadar karıştırmaya devam edilir.

İyi bir kuymağın işareti, kaşığı kaldırdığınızda peynirin uzun iplikler halinde uzamasıdır. Tavanın kenarında biriken sarı yağ da yemeğin parçasıdır; çoğu kişi mısır ekmeğini ona bandırarak yer. Yanında demli çay vardır.

Kuymak ile mıhlama aynı şey mi diye sorulur. Küre'ye göre Trabzon'da kuymak adı yaygınken Rize ve Artvin gibi komşu illerde benzer tarifler mıhlama olarak bilinir. Bazı mıhlama tariflerinde yumurta ve farklı unlar da kullanılabilir. Kuymak ise geleneksel olarak yalnızca mısır unu, tereyağı ve peynirle yapılır. Yemek, bölgeden büyükşehirlere göç edenler aracılığıyla Türkiye'nin başka yerlerinde de tanınır hale gelmiştir.

Hamsi, kışın gümüş balığı

Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kentte hamsiden yapılan kırk farklı yemekten söz eder. Bu sayı, küçük bir balığın bir mutfakta nasıl merkeze yerleştiğini anlatmaya yeter. Hamsi adının arkaik Kolh dilinden geldiği ve küçük sivri balık anlamına geldiği yazılır. Balık on sekiz santime kadar büyür, sürüler halinde yaşar ve kış aylarında beslenmek için kıyılara yaklaşır.

Doğu Karadeniz'de av sezonu ekimin ikinci haftasında açılır ve balıkçılar gırgır denilen çevirme ağlarıyla denize çıkar. Hamsinin bolluğu bölgenin hafızasında ayrı bir yer tutar. Vikipedi'deki maddeye göre 1970'li yıllara kadar balık o kadar boldu ki fazlası tenekelerle tarlalara gübre olarak serpilirdi.

Hamsinin en bilinen hali tavadır. Balıklar temizlenip unlanır, tavada yelpaze gibi dizilip iki yüzü de kızartılır. Kültür Portalı ise iki Trabzon tarifini daha kayda geçirir. Hamsi kuşunda yumurta, mısır unu ve tuz karıştırılır, içine ince kıyılmış maydanoz, soğan ve hamsi eklenir, karışım köfte biçiminde şekillendirilip kızartılır. Hamsili pilav daha törensel bir yemektir. Fıstık, kuş üzümü, nane ve tarçınla hazırlanan iç pilav, mısır unuyla unlanmış bir kabın dibine ve kenarlarına dizilmiş hamsilerin içine doldurulur. Dışarı sarkan kuyruklar pilavın üstüne kapatılır, üzeri de hamsiyle örtülür ve fırına verilir. Pişince ters çevrilen kap, sofraya gümüş pullu bir kubbe bırakır.

Akçaabat köftesi, kasap önündeki mangal

Akçaabat köftesi kentin batısındaki ilçenin adını bütün ülkeye taşıyan yemektir. Küre Ansiklopedisi'ne göre 1930'lu yıllarda Akçaabatlı lokantacıların yapmaya başladığı köfte, asıl ününü 1945'lerde Orta Cadde'deki kasapların önünde mangallarda pişirilen kasap köftesiyle kazandı. Zamanla halk bu köfteyi ilçenin adıyla anmaya başladı.

Köftenin sırrı az malzemesindedir. Mahreç işaretiyle tescilli tarif yalnızca beş bileşen sayar: sığır eti, iç yağı, bayat ekmek, sarımsak ve tuz. Başka hiçbir baharat ya da katkı kullanılmaz. Etin bir bölümü döşten, kalanı kol, kaburga, biftek ve gerdan gibi bölümlerden alınır. Karışım kıyma makinesinden yalnızca bir kez geçirilir, sonra uzun süre yoğrulur. Bu yoğurma köfteye esnek ve bütünlüklü bir doku verir. Hamur küçük parçalara ayrılır ve elle yassı, yuvarlak köfteler biçimlendirilir.

Pişirmede de kural koyulmuştur. Köfteler yalnızca odun kömürüyle çalışan ocaklarda pişirilir ve ateşi canlandırmak için vantilatör gibi araçlar kullanılmaz. Vikipedi'ye göre ızgara önce tel fırçayla silinir, ardından böbrek yağıyla temizlenir ve köfteler sıra halinde dizilir. Tabağa közlenmiş sivri biber ve domatesle gelir, yanında çoğu zaman piyaz bulunur. Tescil belgesi köfte hamurunun hazırlanmasından pişirmeye kadar bütün aşamaların Akçaabat sınırları içinde yapılmasını şart koşar. Yani gerçek Akçaabat köftesini yemek isteyen, ilçenin kendisine gitmelidir.

Hamsiköy sütlacı, Zigana yolunda bir mola

Trabzon'dan Gümüşhane'ye uzanan yolun dağa tırmandığı yerde, Zigana Dağı'nın kuzey eteğinde Hamsiköy vardır. Kültür Portalı köyü İpek Yolu'nun kuzey kolu üzerinde eski bir konaklama yeri olarak tanıtır ve adının beş köy anlamındaki Hamse köyden geldiğini yazar. Vadinin çayırlarından gelen süt köyün ekonomisini taşır. Burada kaşar, tereyağı, telli peynir ve lor üretilir.

Bu sütün en ünlü hali sütlaçtır. Vikipedi'ye göre Hamsiköy sütlacı 1924'ten beri yapılır ve 2017'de coğrafi işaret belgesi almıştır. Tarif yalındır; çiğ inek sütü, pirinç, şeker ve bir tutam tuz. Malzemeler arasında fındık da sayılır. Sütlacın tadını ayırt eden şey, Kültür Portalı'nın da vurguladığı gibi bölgenin çiçek florasından beslenen sütüdür. Maçka yönüne giden yolcuların burada durması Trabzon'da neredeyse bir alışkanlıktır.

Masadaki öbür tatlar

Trabzon sofrası bu dört yemekle bitmez. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün listesinde ısırgan çorbası, kaygana, lahana çorbası ve lahana dolması da vardır. Müdürlük, Sürmene pidesi ile birlikte Vakfıkebir ekmeği ve Tonya tereyağının kente gelenlerin en çok tercih ettiği ürünler arasında olduğunu yazar. Tonya tereyağı ise kuymağın da lezzetini belirleyen ürünlerden biri sayılır.

Bütün bunların arasında çay ayrı bir yere sahiptir. Müdürlük, çay tarımının çoğunlukla Trabzon'un doğusunda yapıldığını ve denize bakarak bakır çaydanlıktan içilen çayın kent halkının vazgeçilmez keyiflerinden olduğunu yazar.

Bu sofraya nasıl oturulur

Güne kuymakla başlayın. Sıcak tavayla gelen bu yemek hem doyurur hem de soğuk ve yağmurlu Karadeniz sabahlarına iyi gelir. Kuymağı sipariş ederken mısır ekmeği isteyin, tavanın kenarındaki yağı ekmekle silmek yemeğin bir parçasıdır.

Hamsi için mevsimi gözetin. Av ekim ortasında başlar ve kış aylarında balık kıyıya yaklaşır; tezgahlar en dolu halini bu dönemde alır. Kışın Trabzon'a gelirseniz hamsiyi bir kez tava, bir kez de pilav olarak denemeye çalışın.

Akçaabat köftesi için kent merkezinden batıya, Akçaabat'a gidin. Sahil yolu kısa bir yolculuktur ve ilçenin tarihi Ortamahalle evleriyle birleştirilebilir. Köfteyi közlenmiş biberle ve piyazla birlikte yiyin.

Hamsiköy sütlacını Maçka ve Zigana yönüne yapılacak bir gezinin molası yapın. Köy, Trabzon'dan Gümüşhane'ye giden yolun üzerindedir ve dağ manzarası eşliğinde verilecek kısa bir ara için uygundur. Yayla ve dağ yollarında hava hızla değişebileceği için kış aylarında yolun durumunu önceden sorun.

Son olarak yanınıza bir şeyler almak isterseniz coğrafi işaretli ürünlere bakın. Tonya tereyağı, Vakfıkebir ekmeği ve fındık, Trabzon sofrasını eve taşımanın en kolay yollarıdır. Ürünün gerçekten tescilli bölgeden gelip gelmediğini anlamak için ambalajdaki mahreç işareti amblemine bakabilirsiniz.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz