Toprağın Altındaki Arşiv, Hattuşa ve Şapinuva Tabletleri
Bir kentin adını o kentin kendi yazışmalarından öğrenmek, arkeolojinin en heyecanlı anlarından biridir. Çorum'un iki kazı alanı, Boğazkale'deki Hattuşa ve Ortaköy'deki Şapinuva, tam olarak bunu yaşattı.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Bir kentin adını o kentin kendi yazışmalarından öğrenmek, arkeolojinin en heyecanlı anlarından biridir. Çorum'un iki kazı alanı, Boğazkale'deki Hattuşa ve Ortaköy'deki Şapinuva, tam olarak bunu yaşattı. İki yerde de toprağın altından binlerce kil tablet çıktı ve bu tabletler, Hititlerin nasıl yönetildiğini, komşularıyla nasıl yazıştığını ve hangi dilleri kullandığını bugüne taşıdı. Bu yazıda iki arşivin bulunuş hikayesini, nasıl okunduklarını, içlerinde neler olduğunu ve bugün nerede görülebileceklerini anlatıyoruz.
Kilin üzerindeki işaretler
Çivi yazısı, yumuşak kilin üzerine bastırılarak açılan çivi biçimli işaretlerden oluşur. Hititler bu yazıyı Mezopotamya'dan almış ve kendi dillerini yazmak için kullanmıştır. UNESCO'ya sunulan aday dosyası, Hattuşa'da bulunan tabletlerden sekiz ayrı dilin varlığının saptandığını yazar. Bu, imparatorluğun çok dilli yapısını gösterir. Dosyaya göre krallar resmi belgelerinde yalnız iki dil kullanmıştır. Biri Hint-Avrupa kökenli Hititçe, öteki Yakındoğu'nun diplomasi dili olan Akadcadır. Güneydeki ve doğudaki komşularla yapılan antlaşmalar ve mektuplar bu yüzden çoğunlukla Akadca yazılmıştır.
Kültür Portalı'nın Hattuşa sayfası, ören yerinde bulunan çivi yazılı arşivlerin bilinen en eski Hint-Avrupa dilini temsil ettiğini belirtir. Bir başka deyişle, bugün Avrupa'da ve Asya'da konuşulan pek çok dilin uzak akrabası olan bir dilin en eski yazılı örnekleri Çorum topraklarından çıkmıştır.
Hattuşa'da bir başkentin bulunuşu
Hattuşa'nın kalıntılarını bilim dünyasına ilk tanıtan kişi Fransız gezgin ve mimar Charles Texier'dir. UNESCO aday dosyası bu tarihi 28 Temmuz 1834 olarak verir. Texier kentin planını ve çevredeki kabartmaları çizmiş, ama burayı başka bir antik kent sanmıştır. Sonraki on yıllarda pek çok gezgin ve araştırmacı alana gelip çizimler yaptı. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün kazı alanları sayfasına göre Ernest Chantre 1893 ve 1894'te birkaç sondaj yaptı ve buradan çıkan ilk çivi yazılı tabletleri yayımladı.
Asıl dönüm noktası 1906'dır. İl müdürlüğü, Müze-i Hümayun müdürü Osman Hamdi Bey'in bu yıl müze adına Boğazköy kazılarını başlattığını ve çivi yazısı uzmanı Hugo Winckler'i heyete aldığını anlatır. Aday dosyası, Winckler ile Theodor Makridi'nin Büyükkale'de yürüttüğü kazıda 2.500 tablet parçası bulunduğunu ve böylece buranın Hitit başkenti Hattuşa olduğunun kesin olarak anlaşıldığını yazar. Kısacası kentin kimliğini kazmalar değil, kentin kendi yazıları ortaya koydu.
Bir dilin çözülmesi
Tabletleri bulmak, onları okumak demek değildi. Aday dosyasına göre Hititçeyi 1915'te Hattuşa tabletlerinin yardımıyla Bedrich Hrozny çözdü. Bu çalışma, Hititçenin Hint-Avrupa dil ailesine ait olduğunu gösterdi ve o güne kadar bilinmeyen bir uygarlığın kendi sesiyle konuşmasını sağladı.
Kazılar Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından sürdürüldü. Aday dosyası enstitünün ilk kazısını 1907'ye, sonraki dönemleri 1931 ile 1939 arasına ve 1952'den bu yana sürdürülen çalışmalara bağlar. Kazıyı yıllar içinde Kurt Bittel, Peter Neve ve Jürgen Seeher yönetti. Dosyaya göre arşivi oluşturan belgelerin tamamı 1906 ile 1970 arasındaki kazılarda Büyük Saray'da ve resmi adıyla Büyük Mabet olarak anılan yapı topluluğunda bulundu.
Yirmi beş bin tabletlik arşivin içinde neler var
UNESCO'nun Dünya Belleği kaydı, Boğazköy arşivini yaklaşık 25.000 kil tabletten oluşan bir bütün olarak tanımlar. Kayda göre bu tabletler, MÖ 2. binyılda Yakındoğu'nun en güçlü siyasi örgütlenmelerinden biri olan Hititler hakkında elimizdeki tek doğrudan yazılı kaynaktır. Arşiv; toplumsal, siyasi, ticari, askeri, hukuki ve sanatsal yaşamın kayıtlarını bir arada tutar. Aday dosyası tabletlerin konularına göre gruplara ayrılarak ahşap raflarda korunduğunu da not eder.
Bu metinlerin en ünlüsü, Hititler ile Mısır arasında imzalanan Kadeş Antlaşması'dır. Aday dosyası antlaşmanın Akadca yazıldığını, kil tabletlerinin İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde sergilendiğini ve metnin gümüş bir levhaya yazılmış kopyasının Mısır'a gönderilip kaybolduğunu anlatır. Mısır tarafındaki metin Karnak'ta duvarlara hiyeroglifle yazılmıştır. Dosya, antlaşmanın bir kopyasının Birleşmiş Milletler binasının duvarını süslediğini ve bunun bir savaşın ardından imzalanan, günümüze ulaşmış ilk yazılı belge olduğunu vurgular.
Arşivde hukuk metinleri de vardır. Aday dosyası Hitit kanunlarına ait tabletlerin hizmetkarların can ve beden bütünlüğünü koruyan maddeler içerdiğini belirtir. Aynı dosya kraliçenin devlet işlerindeki güçlü konumuna da dikkat çeker. Kraliçe devlet belgelerinde kocasıyla birlikte anılır ve Kadeş metni onun kendi resmi mührü olduğunu gösterir. Dosyadaki örnekler arasında Mısır kraliçesinden Hitit kraliçesi Puduhepa'ya yazılmış bir mektup, Kral I. Hattuşili'nin yaptıklarını Hititçe ve Akadca anlatan bir tablet, bir sarayın yapımını konu alan bir başka tablet ve 1986'da bulunan, bir Hitit kralı ile komşu bir ülkenin kralı arasındaki antlaşmayı taşıyan bronz bir tablet yer alır.
UNESCO Dünya Belleği
Türkiye bu arşivi 2000 yılında UNESCO'nun Dünya Belleği programına aday gösterdi ve arşiv 2001'de listeye girdi. Aday dosyasında sahip olarak Kültür Bakanlığı, koruyucu kurumlar olarak İstanbul Arkeoloji Müzeleri ile Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi gösterilir. Dosya, kazının o dönemki başkanı Jürgen Seeher'i de öneren kişiler arasında sayar. Dünya Belleği, kitap ve belge mirasını koruma altına alan bir programdır. Hattuşa'nın kendisi ise Kültür Portalı'na göre 1986'dan bu yana UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Böylece Hattuşa, hem kalıntıları hem yazılı arşivi uluslararası listelerde yer alan ender yerlerden biri olur.
Şapinuva, ikinci büyük arşiv
Aday dosyası, Hattuşa dışında yalnızca üç yerde küçük gruplar halinde tablet bulunduğunu yazar. Çorum'un 53 kilometre güneydoğusundaki Ortaköy, o küçük gruplardan çok daha fazlasını verdi. Hitit Üniversitesi araştırmacılarının 2025'te yayımlanan makalesine göre Şapinuva, 1988 ve 1989 yıllarında Aygül Süel ile Mustafa Süel'in Çorum çevresinde yürüttüğü yüzey araştırmalarıyla bulundu. Araştırmanın çıkış noktası, Tokat'taki Maşat Höyük tabletlerinden öğrenilen bilgilerdi. Kültür Portalı, Maşat'ta bulunan bir kraliyet mektubunda askerlerin iki gün içinde Şapinuva'ya getirilmesinin istendiğini aktarır.
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre kazı kararı, 1990'da Ortaköy'de bulunan iki çivi yazılı tabletin Çorum Müzesi tarafından satın alınmasının ardından yerinde yapılan incelemeyle verildi. İlk iki yıl kazıyı Çorum Müze Müdürlüğü yürüttü, 1992'den itibaren kazı başkanlığını Aygül Süel üstlendi. Hitit Üniversitesi'nin kazı yayınları sayfası, Süel'in o güne kadar bulunan yaklaşık 3.500 tablet ve parçayı okuyarak 1994'te kentin Hitit çağındaki adının Şapinuva olduğunu kanıtladığını yazar. Bu sonuç 1995'te Belleten dergisinde yayımlandı.
Şapinuva arşivi kalabalık olduğu kadar çok dillidir. Süel ve ekibinin makalesi, Hititçe, Hurrice, Hattice, Akadca ve Sümerce yazılmış dört binden fazla tablet ve parçadan söz eder ve bu belgelerin bir kraliyet arşivine ait olduğunu belirtir. Makaleye göre tabletler, kentin MÖ 14. yüzyılın ilk yarısında Hitit devletine başkentlik yaptığını ve Büyük Kral Tuthaliya ile Kraliçe Taduhepa'nın burada yaşadığını gösterir. Büyük kral ve kraliçeye hitaben yazılmış mektuplar, binaların duvar sıvalarına basılmış kraliyet mühürleri ve üzerinde çivi yazısıyla "Büyük Kral" yazan bronz baltalar bu sonucu destekler. Kazılar kentin iki mevkisinde, 15 hektarlık Tepelerarası ile 3 hektarlık Ağılönü'nde yürütülür.
Bugün tabletleri nerede görebilirsiniz
Çorum'da bu arşivlerin izini sürmek için en iyi başlangıç Çorum Müzesi'dir. Kültür Portalı, müzede Dünya Belleği listesindeki Hitit dönemi çivi yazılı tabletlerin, Hattuşa ve Şapinuva kazılarında arşiv halinde bulunan mühür baskılı kil bullaların, tabletlerin kullanılışını anlatan çizimler eşliğinde sergilendiğini yazar. Aynı salonda üzerinde çivi yazısı bulunan bir bronz kılıç da yer alır. Vitrinlerin önünde biraz zaman ayırın. Tabletlerin boyutuna, satır düzenine ve kenarlara kadar dolan işaretlere yakından bakmak, arşivin ne kadar düzenli tutulduğunu kendiliğinden anlatır.
Boğazkale'deki Boğazköy Müzesi, Kültür Portalı'na göre Hitit salonunun üst katında Hitit yazı sistemini panolar ve görsellerle anlatır. Burada Hattuşa ören yerinin bir maketi de bulunur. Müzeden sonra ören yerine geçip tabletlerin bulunduğu Büyükkale'ye ve Aşağı Şehir'deki yapılara yürümek, vitrinde gördüğünüz belgeleri yerine oturtur. Şapinuva'da kazı alanının durumu mevsime göre değişebilir. Ziyaret etmeden önce güncel bilgiyi Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden ya da müzenin resmi sayfasından kontrol edin.
Kadeş Antlaşması'nı görmek isterseniz yolunuz İstanbul'a düşer. Aday dosyasına göre antlaşmanın kil tabletleri İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde sergilenir. Boğazköy arşivinin öbür koruyucusu ise Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'dir.
Gezi için birkaç öneri
Tabletleri anlamak için önce müze, sonra ören yeri sırasını izlemek iyi sonuç verir. Çorum Müzesi'nde arşivlerin genel resmini görür, Boğazköy Müzesi'nde yazının nasıl çalıştığını öğrenir, ardından Hattuşa'da tabletlerin çıktığı yapılara bakarsınız. Hattuşa geniş bir alana yayıldığı için rahat ayakkabı, şapka ve su yanınızda olsun. Yaz öğle saatlerinde alan gölgesizdir, sabah ve ikindi daha rahattır. Müzelerin ziyaret günleri ve saatleri değişebileceği için yola çıkmadan resmi sayfalarına bakın. Fotoğraf çekerken vitrin camındaki yansımayı azaltmak için objektifi cama yaklaştırın ve flaş kullanmayın.
Kaynaklar
- UNESCO Memory of the World, The Hittite cuneiform tablets from Bogazköy, https://www.unesco.org/en/memory-world/hittite-cuneiform-tablets-bogazkoy
- UNESCO, Memory of the World Register Nomination Form, Turkey, The Hittite cuneiform tablets from Boğazköy, https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mow001/turkey_hittite_cuneiform_tablets_bogazkoy.pdf
- Kültür Portalı, Hattuşa, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/corum/gezilecekyer/hattusa
- Kültür Portalı, Şapinuva Örenyeri, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/corum/gezilecekyer/sapinuva-orenyeri
- Kültür Portalı, Çorum Müzesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/corum/gezilecekyer/corum-muzesi
- Kültür Portalı, Boğazköy Müzesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/corum/gezilecekyer/bogazkoy-muzesi
- Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Kazı Alanları, https://corum.ktb.gov.tr/TR-58773/kazi-alanlari.html
- Hitit Üniversitesi Arkeoloji Bölümü, Şapinuva (Ortaköy) Arkeolojik Kazı Projesi Yayınları, https://hitit.edu.tr/tr/itbf/arkeoloji/sapinuva-ortakoy-arkeolojik-kazi-projesi-yayinlari
- Süel, İpek, Gerçek ve Aydın, Ortaköy/Şapinuva Tepelerarası Metal İşlikleri, Archivum Anatolicum 19/1 (2025), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4691539
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
