Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Tokat Yazması, Ihlamur Kalıptan Kumaşa

Tokat'ta bir başörtüsünün, bir bohçanın ya da bir yorgan yüzünün üzerindeki elma ve üzüm desenleri tek tek elle basılır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye4 Kasım 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Tokat Yazması, Ihlamur Kalıptan Kumaşa

Tokat'ta bir başörtüsünün, bir bohçanın ya da bir yorgan yüzünün üzerindeki elma ve üzüm desenleri tek tek elle basılır. Her desenin arkasında ıhlamur ağacından oyulmuş bir kalıp, her rengin arkasında ayrı bir kalıp vardır. Tokat yazması, şehrin kervan yollarının kavşağında kurulan ticaretinden doğmuş ve bugün coğrafi işaretle korunan bir el sanatıdır. Bu yazı yazmanın ne olduğunu, kalıbın nasıl oyulduğunu, hangi desenlerin Tokat'a ait sayıldığını ve şehirde bu sanatın izini nerede sürebileceğinizi anlatıyor.

Bir kumaş süsleme sanatı

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yazmayı oyulmuş ahşap kalıplar ve çeşitli boyalarla, genellikle pamuklu, bazen de ipek kumaş üzerine elle çizilerek ya da basılarak yapılan bir kumaş süsleme sanatı olarak tanımlar. Müdürlüğün anlatımına göre bu sanatın en güzel örnekleri Tokat'ta verilmiştir. Yazmanın en bilinen kullanımı kadınların baş bağlamada kullandığı örtülerdir; bohça, sofra örtüsü ve yorgan yüzü de yazmanın yaygın biçimleridir.

Türk Patent ve Marka Kurumu'ndaki tescil belgesi kullanım alanını daha geniş sayar. Belgeye göre yazmadan yemeni denen başörtüsü, yastık örtüsü, yorgan yüzü, bohça, mendil, sedir örtüsü, kavuk örtüsü ve destimal gibi hem gündelik hem süs amaçlı ürünler yapılır. Yani yazma yalnızca bir başörtüsü değil, bir evin kumaşla örtülen hemen her yüzeyidir.

Kervan yolunda bir kumaş şehri

Tescil belgesi Tokat yazmasına altı yüz yıllık bir geçmiş verir ve Selçuklu döneminde yazmalarda kullanılan geometrik desenlerin Selçuklu sanatıyla paralellik gösterdiğini yazar. Osmanlı döneminde Tokat yazmasının gelirleri valide sultanlara has olarak verilmiştir. Kentteki hanlarda toplu üretim yapan yazmacılar hazırladıkları kumaşları boyahanelere verir ve karşılığında damga vergisi öderdi. Belgeye göre bu vergiyi zorunlu kılmak için bölgede Tokat kenti dışında yazmacılık yapmak yasaklanmıştı.

TDV İslam Ansiklopedisi'nin Tokat maddesi bu ekonominin sayılarını verir. 1574'te Tokat boyahane mukataasının yıllık geliri 83.334 akçeydi. 1643 ile 1690 arasında pamuklu dokuma ve basma imalatından alınan kırmızı pamuklu bez damga resmi, üretim arttığı için 450 kuruştan 2200 kuruşa yükseldi. 1726'da damga ve boyahane vergilerinin iltizamını alan Atıf Mustafa Efendi, mevcut boyahaneyi yeterli görmeyip önemli bir sermayeyle yeni ve büyük bir boyahane yaptırdı.

Avrupalı gezginlerin gözünden de aynı tablo görünür. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Tournefort'un Tokat'ı Küçük Asya ticaretinin merkezi saydığını aktarır. 1754 ile 1758 arasında Kırım'da Fransız konsolosu olan Peyssonel'e göre Tokat yöresinden Kırım, Güney Rusya ve Kuzey Kafkasya'ya ihraç edilen pamuklu ve basmanın miktarı beş yüz bin topu aşıyordu. TDV maddesi, dokuma sektöründeki bu büyümenin 1758'den sonra uzun bir daralma ve gerileme dönemine girdiğini de not eder. Evliya Çelebi'nin Tokat bezini övdüğü cümle hem müdürlüğün sayfasında hem tescil belgesinde yer alır ve "Beyaz pembe bezi Diyar-ı Lahor'da yapılmaz" diye başlar.

Ihlamurdan oyulan kalıp

Tokat yazmasının asıl ustalığı kalıptadır. Tescil belgesi açıkça yazar: kalıplar yalnızca ıhlamur ağacından oyulur. Müdürlük bunun sebebini sulak yerde yetişen ıhlamurun yumuşak, kolay oyulabilen, dayanıklı ve zamkı iyi tutan bir ağaç olmasıyla açıklar. Ağaç budaksız olmalı ve oyulmadan önce kurutulmalıdır; aksi halde kalıp ıslandığında bozulur ve net bir baskı alınamaz.

Belgeye göre kalıp çıkarılacak ağaç dikey değil yatay kesilir, çünkü dikey kesilen ağacın dokusu baskıda istenmeyen çizgiler bırakır. Kurutulmuş gövde enine yedi ile on santimetre aralıklarla parçalara ayrılır ve motifin biçimine göre kalıbın genişliği en çok otuz santimetre olur. Oymaya başlamadan önce parça, erimiş halde yüzde yetmiş beş parafin ve yüzde yirmi beş balmumu karışımına batırılıp bir süre bekletilir; bu işlem hem oymayı kolaylaştırır hem kalıbın ömrünü uzatır. Oyma derinliği desenin sıklığına göre bir ile bir buçuk santimetre arasında değişir. Derinlik az olursa kalıbın zeminine bulaşan boya baskıyı bozar.

Müdürlüğün anlatımında desen önce ağacın üzerine kalemle çizilir, sonra nakış bul adı verilen küçük bir bıçakla oyularak ortaya çıkarılır. Kaç renk kullanılacaksa o kadar kalıp hazırlanır. Tek renkli bir desen için tek kalıp yeter; elvan denen çok renkli baskıda ise her renk için ayrı bir kalıp oyulur. Bu yüzden müdürlük kalıp oymacılığını zor ama zevkli bir iş olarak anar.

Kalem işi, kalıp ve elvan

Müdürlük yazmaları iki ana türe ayırır. Kalem işi yazmada kumaş fırçayla boyandığı için iş resim sanatına yakındır ve örnekleri çok azdır. Baskı işi yazma ise üretime elverişlidir ve çoğaltılabilir; bu yüzden yazmacılık denince akla çoğunlukla baskı gelir.

Tescil belgesi tekniği üç başlıkta toplar. Kalem işinde çerçeveye gerilen kumaşa aktarılan desen fırçayla çizilip tuvale resim yapar gibi boyanır. Kalıp ve kalem işinde desenin dış çizgileri kalıpla basılır, renkli kalacak yerler fırçayla doldurulur. Günümüzde en çok kullanılan yol ise kalıp tekniğidir ve belge onun beş uygulamasını sayar. Karakalem tekniğinde tek kalıpla beyaz üzerine siyah ya da siyah üzerine beyaz basılır. Elvan işinde her renk için hazırlanan kalıplar desendeki sırasına göre üst üste gelecek şekilde basılır.

Aşındırma tekniğinde önce siyaha boyanan kumaşın üzerine erik zamkı ve kireç kaymağı karışımı sürülmüş kalıp basılır. Kumaş bir gün bekletilip bol suyla yıkanınca kirecin değdiği yerler beyazlar ve siyah zemin üzerinde beyaz desen ortaya çıkar. Daldırma tekniğinde basılan motifler tutkal ya da balmumuyla kapatılır, kumaş boyaya batırılır ve motiflerin dışı boyanmış olur. Mavi ağartmada ise beyaz bez, yazmacıların kozan mavisi dediği toz indigoyla boyanır; ardından yapılan baskılar ve yıkamalarla kontur içleri süt beyazına döner, sonra istenen renkte elvan baskı yapılır.

Tokat alı ve şehrin desenleri

Müdürlüğe göre Tokat'ta her bölgede kullanılan her çeşit yazma basılır, ama şehre ait iki özgün desen vardır: Tokat içi dolusu ve Tokat elmalısı. Bu desenler Tokat alı ya da Tokat kırmızısı denen al bir zemine ya da bu rengin karartılmış hali olan kırmızı mor bir zemine basılır. Tokat içi dolusunun değiştirilmiş biçimi Tokat üzümlüsüdür; ona Tokat morlusu da denir ve çiçek motifi üzüm salkımı şeklindedir. Tokat elmalısı siyah zemine kırmızı ya da kırmızı mor basılmış elma motiflerinden oluşur ve müdürlüğe göre Zile dolaylarında kullanılır. Onun bozularak küçülen biçimine Tokat yarım elmalısı ya da aynalı denir.

İstanbul kökenli Çengelköy deseni de Tokat'ta basılır. Siyah zeminin tamamını sarı, yeşil ve kırmızıyla dolduran bu desen müdürlüğe göre Reşadiye'nin Tozanlı köylerinde kullanılır. Tescil belgesi bunlara purket, kaynana yumruğu, Trabzon kenar, asma yaprağı, Tokat beşlisi, onaltı fulyalı yazma, sinekli hamamiye ve Şam hamamiye gibi adlar ekler ve motiflerin konularını çoğunlukla bitkilerden aldığını yazar.

Kumaş ve boya

Belgeye göre Tokat yazması yalnızca yüzde yüz pamuklu kumaşa basılır. Gerekçe açıktır: pamuklu kumaş baskıyı tutar, boyayı dağıtmaz, yıkandığında akmaz ve üzerindeki boya solmaz. Kullanılan kumaşlar yöresel tezgah dokuması bezler, halkın kaput bezi dediği Amerikan bezi, tülbent ve mermerşahidir. Boya olarak eskiden yalnızca bitkisel boya kullanılırken bugün bitkisel ve kimyasal boyalar birlikte kullanılır.

Müdürlük eski Tokat alının sırrını da anlatır. Al zemini alizarin denen bir kök boya verirdi. Kumaş önce yıkanıp kurutulur, desenin çevresi siyahla basılır, şap ve kara boya karışımıyla astar vurulurdu. Ardından ardıç kozası ve cehriyle hazırlanmış kazanlarda odun ateşi üzerinde sürekli karıştırılarak boyanırdı. Müdürlüğe göre bu zahmetli işin sonunda çıkan renkler pırıl pırıldı ve solmazdı. Alizarin üretimden kalkınca başka boyalar kullanılmaya başlandı ve bunlar eski Tokat alını vermez oldu; seri üretime uygun serigrafi baskı da ağaç kalıbın yerini kısmen aldı. Müdürlük yine de bu sanatın yaşama savaşı verdiğini vurgular.

Mahreç işaretiyle korunan bir ad

Tokat Yazması, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında mahreç işareti olarak tescillidir. Başvuru 1 Kasım 2017'de yapılmış, tescil 26 Şubat 2020'de tamamlanmış, tescil numarası 484 olmuştur. Tescil ettiren kurum Tokat Belediyesi, coğrafi sınır Tokat ilidir. Belgeye göre kalıp hazırlığından baskıya kadar bütün üretim aşamaları il sınırı içinde yapılmalıdır.

Denetimi Tokat Belediyesi koordinatörlüğünde Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Tokat İl Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğünün katılımıyla kurulan bir denetim mercii yapar. Mercii yılda en az bir kez üretim yerlerinde ve satış noktalarında kumaşın türünü, kalıbın özelliklerini ve üretim yöntemini kontrol eder. Tokat Yazması adı ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisinde ya da ambalajında yer alır.

Şehirde yazmanın izini sürmek

Yazmanın geçmişini görmek için ilk durak Tokat Müzesi olmalı. Müze Sulusokak'taki Arastalı Bedesten'de hizmet verir ve Kültür Portalı'na göre yapının batı cephesindeki arasta bölümünde bakırcılık, yazmacılık, dokuma, halı ve kilim gibi el sanatlarını anlatan etnografya salonu bulunur. Bedesten, kıymetli kumaşların satıldığı kapalı çarşı demektir; yazmayı tam da kumaş ticaretinin yapıldığı bir yapıda görmek bu ziyareti anlamlı kılar.

Sulusokak boyunca yürürken GoTürkiye'nin Yazmacılar Hanı adıyla andığı eski Gazioğlu Hanı'nın önünden geçersiniz. GoTürkiye adın son yıllarda buradaki üretim yüzünden değiştiğini söyler. TDV İslam Ansiklopedisi ise hanın yakın zamana kadar yazmacılar tarafından kullanıldığını, bugün tamamen boşaltılmış ve harap durumda olduğunu yazar. Bu yüzden hanı içeriden gezmeyi planlamayın; dışarıdan, iki katlı cephesine ve kuzeydeki dükkan sırasına bakmak yeterli olur. Hemen yakındaki Taşhan ise 1626 ile 1632 arasında yapılmış, iki katlı ve açık avlulu büyük bir şehir hanıdır; Tokat'ın kumaş ticaretinin döndüğü han dokusunu en iyi o anlatır.

Yazma satın almak isterseniz birkaç şeye dikkat edin. Ürünün ya da ambalajın üzerinde mahreç işareti amblemini arayın. Kalıpla basılmış bir yazmada motiflerin tekrarlarında küçük farklar görülebilir; renklerin birbirine geçtiği yerler elvan baskının ipucudur. Satıcıya kalıbın ıhlamurdan mı oyulduğunu ve hangi desenin Tokat'a özgü sayıldığını sormaktan çekinmeyin; Tokat içi dolusu ile Tokat elmalısını artık siz de ayırt edebilirsiniz.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz