Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Şehrin Altındaki Krallar, Ankara'nın Tümülüsleri

Ankara'da yaşayan biri her gün birkaç tümülüsün yanından geçer ve çoğu zaman bunu bilmez.

Radar TürkiyeRadar Türkiye15 Ekim 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Şehrin Altındaki Krallar, Ankara'nın Tümülüsleri

Ankara'da yaşayan biri her gün birkaç tümülüsün yanından geçer ve çoğu zaman bunu bilmez. Bulvarların kenarındaki yuvarlak tepecikler, mahalle adlarındaki "tepe" sözcükleri, hatta şehrin en bilinen anıtının oturduğu tepe, yaklaşık üç bin yıl önce bu ovada yaşamış Friglerin gömü geleneğine bağlanır. Bu yazı o geleneğin ne olduğunu, şehrin altındaki mezar tepelerinin başına neler geldiğini ve bugün onları nerede görebileceğinizi anlatıyor.

Tümülüs ne demek

Tümülüs Latince bir sözcük; mezar ya da mezar odası içeren, üstüne toprak yığılarak kurulmuş yapay tepelere verilen ad. Anadolu'da höyük, Orta Asya'da kurgan dendiği de olur. Mezarın yerini bir tepeyle belirleme geleneğinin bilinen ilk örnekleri Avrasya bozkırlarında görülür. Demir Çağı'ndan itibaren bu tepeler daha sivri bir biçim alır, uzaktan görülen sırtlar ve yamaçlar tercih edilir.

Orta Anadolu'da bu geleneği taşıyan halk Friglerdir. Gordion'daki kazılara göre Anadolu'da bilinen ilk tümülüs, yaklaşık MÖ 850'ye tarihlenen ve kazıcıların W harfiyle adlandırdığı mezardır. Bu tip mezar Anadolu'da daha önce görülmediği için geleneğin Friglerle birlikte geldiği düşünülür. Ölü çoğunlukla toprağa açılmış, ahşapla kaplanmış bir odaya yatırılır, üstüne dev bir toprak yığını örtülürdü.

Gordion ve Büyük Tümülüs

Geleneğin en görkemli örneği Polatlı'ya bağlı Yassıhöyük'te, Frig başkenti Gordion'dadır. Kentin çevresinde yüzü aşkın tümülüs vardır; sayı kaynaklara göre değişir, Türkçe Vikipedi yaklaşık 85, İngilizce Vikipedi yüzün üzerinde, Yetkin Report'taki bir yazı ise 150'ye yakın tümülüs verir. Bunların en büyüğü Büyük Tümülüs ya da halk arasındaki adıyla Midas Tümülüsü'dür. Bugün yüksekliği elli metreyi aşar, çapı yaklaşık üç yüz metredir.

Tepeyi 1957'de Rodney Young başkanlığındaki ekip kazdı. İçeride bozulmadan kalmış ahşap bir mezar odası çıktı; bu oda dünyada ayakta kalmış en eski ahşap yapılardan biri sayılır. Mezardaki kişi altmışlı yaşlarının başında ölmüş bir erkekti. Yanında kakma bezemeli ahşap mobilyalar, tunç kazanlar ve kaplar bulundu. Ağaçlar üzerinde yapılan tarihleme mezarın yaklaşık MÖ 740'ta yapıldığını gösterdi. Bu yüzden bugün mezarın Midas'a değil, büyük olasılıkla babası Gordias'a ait olduğu düşünülüyor.

Gordion 2023'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Yassıhöyük'teki Gordion Müzesi 1963'te kuruldu ve eserleri kronolojik sırayla sergiliyor. Vitrinlerde Eski Tunç Çağı kaplarından Erken Frig dönemine ait demir aletlere ve dokuma araçlarına, MÖ 700 dolaylarına tarihlenen tahrip katından bir yapı canlandırmasına, Yunan seramiklerine, mühür ve sikkelere kadar uzanan bir dizi var. Müzenin genişletilmesiyle beş bin metrekarelik bir açık hava teşhir alanı kuruldu ve bu alan, Friglerin mobilya yapımında kullandığı sedir, kokulu ardıç, şimşir, sarıçam, ceviz ve porsuk fidanlarıyla ağaçlandırıldı. Bir Roma mozaiği ile bir Galat mezarı da bu alana taşındı. Yani Büyük Tümülüs'ün mobilyalarını yapan ustaların kullandığı ağaçları müzenin bahçesinde yaşarken görebilirsiniz. Gordion'a trenle gitmeyi anlatan ayrı bir gezi yazımız var; bu yazıda asıl dikkatimiz şehrin içinde.

Şehrin içinde bir nekropol

Ankara'nın kendisi de bir Frig yerleşimidir ve kentin çevresindeki tepeler Frig mezarlarıyla doluydu. Yetkin Report'taki yazıya göre şehir içinde otuzdan fazla tümülüsün varlığı biliniyor. Kültür Envanteri'nin kayıtlarına göre bu tepeleri ilk kez 1910'da R. C. Thompson bir krokiye işledi.

Şehrin altındaki krallarla ilk karşılaşma tesadüfiydi. 1932'de Gazi Orman Fidanlığı'nda bir havuz için toprak kazılırken bir Frig mezarına rastlandı. Toprak yığınının içinde dağınık tunç parçalar vardı, altında harçsız küçük taşlarla örülmüş yuvarlak bir duvar çıktı. Mezarda kemik ya da kül bulunamadı. Buluntular Gordion'daki mezarlarla benzerlik gösterdiği için Hamit Zübeyr Koşay mezarı MÖ 8. yüzyıla tarihledi.

Asıl büyük çalışma 1967'de ODTÜ'nün başlattığı kurtarma kazılarıyla geldi. Kültür Envanteri kayıtlarına göre Söğütözü'nden Atatürk Orman Çiftliği'ne giden yolun batısındaki İkiztepeler'den biri bu çalışmada kazıldı; tepenin yol seviyesinden yüksekliği yedi metre, çapı altmış metreydi. Beştepeler'deki dizinin ortasındaki tümülüs de aynı yıl açıldı. Beştepe semtinin adı da bu beş mezar tepesinden gelir.

Aynı kayıtlar acı bir tabloyu da gösteriyor. Kentin büyümesiyle tümülüslerin çoğu yok oldu. Yücetepe, Emniyet, Emek ve Beştepe'deki pek çok tümülüs bugün kayıp olarak işaretli. Bir kısmı kurtarma kazısı başladığında zaten yok olmuştu, bir kısmı kazıdan sonra kaldırıldı.

Rasattepe'den Anıttepe'ye

Bugün Anıtkabir'in bulunduğu tepenin eski adı Rasattepe'dir ve bu tepe de bir tümülüs alanıydı. 1939'da anıt mezarın buraya yapılmasına karar verildi, temel 9 Ekim 1944'te atıldı. İnşaatın ilk kısmı sürerken, Temmuz 1945'te Türk Tarih Kurumu tepede kazı yaptı. Kültür Envanteri'ne göre kazıyı Nezih Fıratlı başkanlığındaki bir ekip yürüttü ve iki tümülüs açıldı. Kazılarda Frig dönemine ait buluntulara rastlandı. Bu tümülüsler bugün yerinde değil. Anıtkabir'i gezerken ayağınızın altındaki tepenin bir zamanlar Frig mezarlarını taşıdığını hatırlamak, şehrin katmanlarını okumanın iyi bir yolu.

Yumurtatepe ya da Hatıralar Tepesi

Şehrin içinde bugün hala bir tepe olarak görebileceğiniz en tanınmış örnek Yenimahalle'de, Çamlıca ile Demetevler arasındaki Yumurtatepe'dir. Uzun süre Frig tümülüsü sanıldı. Yenimahalle Belediyesi alanda imar çalışması başlatınca 1986 ve 1987'de Anadolu Medeniyetleri Müzesi kurtarma kazısı yaptı. Tepenin en üstünde, yüzeyin yarım metre altında oval planlı bir yapı bulundu. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü mezar odasını bulmak için elektromanyetik yöntemle araştırma yaptı ve merkezin batısında on ila on beş metre derinlikte uygun bir boşluk olabileceğini belirledi, ama kazılardan sonuç alınamadı. Kültür Envanteri ve Vikipedi'ye göre burası Eski Tunç Çağı'na ait küçük, stratejik bir karakoldu.

Tarihleme konusunda kaynaklar ayrışıyor. Yetkin Report'taki yazı tepeyi Frig tümülüsleri arasında anar. Aynı yazıda tepeyle ilgili ilginç bir anlatı da var: Münir Hayri Egeli'nin hatıratına göre Atatürk bir sonbahar günü Orman Çiftliği'nde bu küçük tepeyi göstermiş ve buraya sade bir mezar yapılabileceğini söylemişti. Tepe sonradan "Hatıralar Tepesi" diye anıldı. Yazıya göre Ernst Egli'nin 1930'lardaki çiftlik planında da bu tepeler "Şehitler Tepesi" olarak korunuyordu. Tümülüs 1972'de tescil edildi, 1991'de birinci derece arkeolojik sit ilan edildi.

Karalar'daki Galat mezarları

Tümülüs geleneği Friglerle bitmedi. Kahramankazan'ın Karalar köyünde, MÖ 3. yüzyıldan itibaren bölgeye yerleşen Galatlara ait mezar tepeleri ve kaya üstünde kalıntılar var. Remzi Oğuz Arık 1933'te burada kazı yaptı. Ankara Üniversitesi 2021'de başlayan yüzey araştırmasıyla Asarkaya mevkiinde merkezi bir Galat yerleşimi belirledi. Bazı kaynaklar yerleşimi Galat kralı Deiotaros'un kalesi Blucium olarak tanımlar, ama bu kimliklendirme tartışmalıdır. Araştırmacılar define avcılarının alana verdiği zarara da dikkat çekiyor.

Bugün nerede görülür

Tümülüslerin içinden çıkanları görmenin en iyi yeri Ulus'taki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'dir. Müzenin Frig bölümünün büyük kısmı Gordion'daki kraliyet tümülüsünün buluntularından oluşur. Mezar odasının bir canlandırması, kakma bezemeli ahşap mobilyalar, menteşeli giysi iğneleri, tören kapları ve aslan, koç, kartal tasvirleri burada sergilenir. Müzeye Ulus'tan yokuş yukarı yürüyerek çıkılır.

İkinci durak ODTÜ Arkeoloji Müzesi'dir. 1969'da kurulan müze, kampüs sınırındaki Koçumbeli ve Yalıncak kazılarının buluntularının yanında şehir merkezindeki Frig nekropolünün tümülüslerinden çıkan eserleri de barındırıyor. Kampüs içinde olduğu için ziyaret koşullarını müzenin sitesinden önceden kontrol edin.

Yumurtatepe'yi Demetevler tarafından, sit alanını çevreleyen çitin dışından rahatça görebilirsiniz. Birinci derece sit alanında olduğunuzu unutmayın; tepeye tırmanmak, toprağı eşelemek yasaktır ve geçmişi korumanın en kolay yolu iz bırakmamaktır. Gordion'a gitmek isterseniz bir gününüzü ayırın; Büyük Tümülüs ile müze yan yana durur.

Bir günlük tümülüs planı

Sabah Anadolu Medeniyetleri Müzesi ile başlayın; Frig salonunda mezar odasının canlandırmasına bakın, Büyük Tümülüs'ün ölçülerini aklınıza yazın. Öğleden sonra Anıtkabir'e geçin ve tepenin eski adını hatırlayarak çevreye bakın. Günün sonunda Demetevler'e gidip Yumurtatepe'yi dışarıdan görün; düz bir arazide yükselen bu yuvarlak tepe, müzede gördüğünüz mezarların toprak üstündeki halini anlamanıza yardım eder. Müzelerin açılış saatlerini ve giriş koşullarını güncel olarak resmi sitelerinden kontrol edin.

Ankara'da bir tepeye baktığınızda artık iki soru sorabilirsiniz: Bu tepe doğal mı, yoksa biri onu üç bin yıl önce bir kral için mi yığdı? Şehrin altındaki krallar çoğu zaman görünmez, ama izlerini bilen için Ankara bir nekropolün üstünde kurulmuş bir başkenttir.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz