Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Salda Gölü'nün Beyaz Kayaları ve Mars Araştırmaları

Yeşilova'da, Burdur kent merkezinin yaklaşık 64 kilometre batısında, kıyısı beyaz bir göl uzanır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye6 Kasım 20265
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Salda Gölü'nün Beyaz Kayaları ve Mars Araştırmaları

Yeşilova'da, Burdur kent merkezinin yaklaşık 64 kilometre batısında, kıyısı beyaz bir göl uzanır. Salda Gölü, güzel bir manzaradan fazlasını barındırıyor: gölün tabanında ve kıyısında, bilim insanlarının yaşamın erken dönemlerini anlamak için baktığı kayaçlar oluşuyor. Bu yazı, gezi bilgisinden çok bilim anlatısıdır. Resmi koruma kayıtlarını, bir akademik derlemeyi ve NASA'nın yayımladığı bir görsel açıklamasını yan yana okuyarak beyaz kayaların ne olduğunu, Mars araştırmalarıyla hangi sınırlar içinde ilişkilendirildiğini ve gölün bugün nasıl korunduğunu anlatıyor.

Kapalı havzada bir göl

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Salda Gölü sayfası, gölü Burdur'un Yeşilova ilçesinde kapalı havzada yer alan, dışarı akarı olmayan ve yüksek alkali nitelikli bir göl olarak tanımlar. Aynı sayfa gölün 44 kilometrekarelik bir alana ve 184 metre derinliğe sahip olduğunu yazar. Kültür Portalı ise derinliği bazı yerlerde 185 metre olarak verir ve gölü ormanlık tepelerle ovalarla çevrili tektonik bir göl diye anlatır. İki resmi kaynak arasında bir metrelik fark bulunduğu için gölün derinliğine yalnızca "yaklaşık 185 metre" demek temkinli olandır. Kültür Portalı deniz seviyesinden yüksekliği 1140 metre olarak kaydeder.

Akademik derlemede göl suyunun alkalinitesi pH 9,2 ile 9,4 arasında verilir. Bu değer, gölün sıradan bir tatlı su gölü gibi davranmadığını anlatan temel ipuçlarından biridir. Bakanlık sayfası da gölün yüksek alkali nitelikli olduğunu vurgular. Yani gölün kimliği hem havzasının kapalı olmasıyla hem de suyunun kimyasıyla tanımlanıyor.

Beyaz kıyının nedeni

Kıyıdaki beyazlık, ilk bakışta kum gibi görünür. Kültür Portalı bunu, gölün magnezyum bakımından çok zengin olmasına bağlar. Bakanlık sayfası ve portal, gölü diğerlerinden ayıran en önemli özelliğin stromatolit oluşumlarına uygun jeobiyokimyasal bir ekolojik sürece sahip olması olduğunu belirtir. Bu süreç sonunda tabanda beyaz renkli, hidromanyezit içerikli stromatolitler oluşmuştur.

Stromatolit, kısaca, mikroorganizmaların su içindeki tortu ve mineralleri tutup katman katman biriktirmesiyle oluşan kayaçtır. Kültür Portalı bu kayaçları, çok eski bir dönemde oluşmaya başlamış ve oluşumu hala sürdüğü düşünülen bakteri kökenli beyaz kayaçlar diye tanımlar. Aynı metne göre bu çökellerin yeryüzünde ilk kez 3,5 milyar yıl önce oluşmaya başladığı çeşitli kaynaklarda belirtiliyor. Portal, bu oluşumların bir anlamda en eski fosil niteliğinde kabul edildiğini ve bugünkü modern örneklerinin Salda'da gözlendiğini ekler. Portal ayrıca, stromatolitlerin oluşum mekanizmalarının ve bu süreci denetleyen jeobiyokimyasal etkenlerin anlaşılmasının Dünya'da yaşamın başlangıcı konusunda önemli bilgiler vereceğinin düşünüldüğünü yazar. Metne göre birçok uzman, Salda'da yürütülecek araştırmalardan Dünya dışındaki yaşam hakkında da önemli sonuçlar bekliyor. Yani gölün kıyısına baktığınızda, çok uzun bir zaman çizgisinin bugün de işleyen bir ucunu görüyorsunuz.

Mikroplar kayayı nasıl kurar

Doğanın Sesi dergisinde 2020'de yayımlanan, Erol Kesici imzalı derleme, süreci daha ayrıntılı anlatır. Derlemeye göre Salda'daki biyomineralizasyonu gerçekleştiren canlılar, Chroococcus cinsine ait türler olan mavi-yeşil algler, yani siyanobakterilerdir. Bu canlılar fotosentezle kendi besinlerini ve ortamın oksijenini üretir. Yüzeye yapışıp kümelenerek biyofilm oluştururlar. Biyofilmin tortu tanelerini bir araya toplaması ve zamanla katılaşması, sığ sularda katmanlı yapıların, yani manyezitli stromatolitlerin oluşmasını sağlar.

Derleme, gölün jeolojik yapısını da bu tabloya katar. Özette Kretase kireçtaşları, gölün çevresi, biyolojik çeşitlilik, iklim ve göle ulaşan suların kalitesi, süreci etkileyen etkenler arasında sayılır. Yazar ayrıca Salda'daki sulu manyezit oluşumunu, benzer özellik taşıdığı bildirilen Alchichica Gölü'ndeki stromatolit çökelleriyle karşılaştırmayı amaçladığını söyler. Bu karşılaştırma, bilimin tek bir göle bakarak değil, benzer koşullardaki başka göllerle kıyaslayarak ilerlediğini gösterir.

Mars'la ilişki ne kadar

Salda'yı Mars araştırmalarıyla birlikte anan en açık resmi metin, NASA'nın Jet Propulsion Laboratory'sine ait "Lake Salda Rocks" başlıklı görsel açıklamasıdır; görüntü 27 Ocak 2021 tarihlidir. Açıklamaya göre Salda kıyısındaki kayalar, suyun içindeki mineralleri ve tortuları tutan mikroplar tarafından zamanla oluşturulmuştur. Metin bu tür oluşumlara mikrobiyalit der ve bunların bir zamanlar yeryüzündeki yaşamın başlıca biçimlerinden biri olduğunu, gezegenimizdeki en eski fosil kayıtlarından bazılarını sunduğunu belirtir.

NASA, bu açıklamada Mars 2020 görevinin Perseverance gezginini de anar. Gezgin, eski yaşam izlerini Mars yüzeyinde arayacak biçimde tasarlanmıştır. Sayfaya göre bu mikrobiyal fosilleri Dünya'da incelemek, bilim insanlarının göreve hazırlanmasına yardımcı olmuştur. Metin ayrıca Perseverance'ın, bilim insanlarının yaklaşık 3,5 milyar yıl önce bir göl ve nehir deltasına ev sahipliği yaptığına inandığı Jezero Krateri'ne ineceğini yazar. Sayfa, görevin inişten önceki döneminde hazırlandığı için bu cümleleri gelecek zamanla kurar.

Burada sınırı iyi çizmek gerekir. NASA sayfası, Salda'nın Jezero ile birebir aynı olduğunu söylemez; yalnızca Salda kıyısındaki kayaların ve incelenen mikrobiyal fosillerin görev hazırlığında bir Dünya örneği olduğunu söyler. Kültür Portalı da benzer bir çerçeve çizer: Salda'daki güncel hidromanyezitli stromatolitler ile Mars'taki karbonat içerikli kayaçlar arasındaki benzerliklerin NASA'nın dikkatini çektiği yayın organlarında yer alıyor. Yani doğru ifade bir benzerlik ve bir araştırma ilgisidir; bir eşitlik ya da ikiz iddiası değildir.

Koruma ve ziyaret

Bakanlık sayfasına göre Salda Gölü ve çevresi, 14.03.2019 tarih ve 824 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edilmiştir. Aynı sayfada alınan tedbirlerin kademeli olarak artırıldığı, alanın kontrolü için 7 gün 24 saat çalışan bir kamera sistemi kurulduğu ve biyoçeşitlilik araştırmalarına göre hassas bölgelerin belirleneceği yazılıdır. Göl ve çevresinin gözlemlenebileceği uygun bakı noktalarında yedi seyir terası ile ahşap yürüyüş yollarının projesinin tamamlandığı da aynı sayfada yer alır. Sayfada ayrıca bir "Beyaz Adalar Bölgesi" başlığı bulunur ve bu bölgeye ilişkin değerlendirmelerin Çevre ve Tabiat Kurulu toplantılarında yapıldığı belirtilir.

Bakanlık sayfası, gölün çevresinde sürdürülebilir ulaşım politikaları kapsamında bisiklet yollarının oluşturulmasının hedeflendiğini de belirtir; bu bir hedef olarak yazıldığı için hangi bölümlerin kullanıma açık olduğunu sayfadan doğrulamak gerekir. Bakanlık ayrıca koruma tedbirlerinin her yıl artırılmaya devam ettiğini söyler. Bu nedenle ziyaret kuralları konusunda tahmin yürütmeyin. Kıyıya, adalara ve suya erişimin koşulları koruma statüsüne bağlıdır ve zamanla değişebilir. Hangi alanlara girilebileceğini, yüzmeye ve yürüyüşe ilişkin güncel kuralları saldagolu.gov.tr adresinden kontrol edin. Seyir terasları ve yürüyüş yolları, gölü korunan alan içinde izlemek için tasarlanmış noktalardır; kayaları ve kıyıyı bozmadan bakmak, bu yazının anlattığı bilim açısından da en doğru yoldur.

Gölün canlıları

Salda yalnızca jeolojik değil, biyolojik açıdan da zengindir. Bu da stromatolitlerin tek başına değil, canlı bir ekosistemin parçası olarak okunması gerektiğini hatırlatır. Bakanlık sayfasına göre göl havzasında 81 familyaya ait 301 sucul ve karasal bitki türü belirlenmiştir. Bunlar arasında Salda çevresi için alana endemik olduğu belirtilen Verbascum dudleyanum, yani Salda bataklık sığırkuyruğu ile bir başka endemik tür olan Verbascum flabellifolium öne çıkar. Göl çevresinde sulak alan, dere, kumul, iğne yapraklı orman, dağ bozkırı ve kayalık gibi habitatlar bulunur. Salda, özellikle sonbahar ve kış aylarında su kuşları için önemli bir duraklama ve yaşam alanıdır; çeşitli dönemlerde 38 farklı su kuşunun alanda bulunduğu bildirilir.

Bilim ve gezi nasıl birleşir

Salda'ya bilimsel bir gözle gitmek için laboratuvar gerekmez. Seyir terasından göle ve kıyıya bakın, suyun renginin gün içinde ışıkla nasıl değiştiğine dikkat edin. Beyaz renkli kıyıyı gördüğünüzde, Kültür Portalı'nın magnezyum açıklamasını ve derlemedeki siyanobakteri anlatısını hatırlayın. Kıyıdaki kayaların bir kısmı, uzun süredir işleyen bir mikrobiyal sürecin ürünüdür; bu yüzden onlara dokunmak, taşımak ya da koparmak yerine uzaktan incelemek gerekir.

Gölün güney yüzünde Sultan Pınar suyunun burayı bir mesire yeri haline getirdiği, Kültür Portalı'nda yazılıdır. Portal ayrıca Salda'yı Antalya, Denizli ve Pamukkale tur güzergahı üzerinde gösterir. Kültür Portalı'nın listelediği etkinlikler arasında yelken, kano, fotosafari ve göl turu gibi seçenekler geçer; ancak koruma bölgesi statüsü nedeniyle bunların hangilerinin bugün geçerli olduğunu bakanlığın sayfasından doğrulayın.

Son bir not UNESCO başvurusu hakkındadır. Bakanlık sayfası, gölün UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne alınması için UNESCO Milli Komite temsilcileriyle görüşme yapıldığını yazar. Bu bir görüşmedir; gölün listede olduğu anlamına gelmez.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz