Safranbolu Evini Okumak, Hayat, Cumba ve Bağ Evi
Safranbolu'ya ilk kez gelen biri evlere önce bir resim gibi bakar. Yamaca dizilmiş beyaz cepheler, koyu ahşap çerçeveler, kiremit saçaklar ve sokağa doğru taşan üst katlar tek bir manzara oluşturur.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Safranbolu'ya ilk kez gelen biri evlere önce bir resim gibi bakar. Yamaca dizilmiş beyaz cepheler, koyu ahşap çerçeveler, kiremit saçaklar ve sokağa doğru taşan üst katlar tek bir manzara oluşturur. Oysa her ev, yüzyıllar içinde biçimlenmiş bir yaşama düzeninin kayıt defteridir. Safranbolu Turizm Danışma Bürosu'na göre ilçe merkezinde 18. ve 19. yüzyıl ile 20. yüzyılın başlarında yapılmış yaklaşık 2000 geleneksel ev bulunuyor ve bunların 800 kadarı yasal koruma altında. Bu yazı o evlerden birinin önünde durduğunuzda neye bakacağınızı, kapıdan girdiğinizde hangi sırayla ilerleyeceğinizi ve bir müze evde neyi arayacağınızı anlatıyor.
Önce kenti okumak
Safranbolu evini anlamak için önce evin nerede durduğuna bakmak gerekir. Kent tarihsel olarak iki kesime ayrılır. Şehir denilen kesim kalenin, çarşının ve Akçasu, Gümüş, Musalla, Kalealtı, Tabakhane gibi semtlerin bulunduğu, alçak rakımlı iki vadinin içine sığınmış kışlık yerleşimdir. Burada evler birbirine yakın, sokaklar dardır. Bağlar ise birkaç yüz metre daha yüksekte, hava akımlarına açık ve geniş arazili yazlık kesimdir. Turizm Danışma Bürosu'nun anlatımına göre hemen herkesin bir kışlık bir de yazlık evi vardı ve aileler havalar ısınınca Bağlar'daki evlerine göçerdi, ama çarşıdaki üretim ve ticaret yaz boyunca sürerdi.
Kentin en çok anılan özelliği komşuya saygıdır. Karabük İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, hiçbir evin diğerinin görüşünü engellemediğini ve bütün evlerin kendilerinden daha merkezi konumdaki kamu binalarına ve anıt eserlere döndüğünü yazar. Evlerin yakın plan cepheleri kör, uzak plan cepheleri açıktır. Kale tepesinden ya da Hıdırlık Tepesi'nden aşağı baktığınızda bu düzeni kendi gözünüzle sınayabilirsiniz. Neredeyse her pencerenin bir manzarası vardır.
Sokağın kendisi de bir yapı elemanıdır. Meydana inen yollar, anıt eserlerin avluları ve meydanlar taş kaplıdır. Kaynaklara göre bu kaplama rutubeti azaltır, sel sularına dayanır ve ağaç köklerinin su almasına izin verir. Köşe başlarındaki evlerin duvarlarında pahlar, yer yer ayıbacağı denilen payandalar görülür. Bunlar evi sokağın kıvrımına uyduran küçük ama dikkatli çözümlerdir.
Taş gövde, ahşap üst katlar
Bir evin önünde durunca gözü aşağıdan yukarı gezdirin. İTÜ'den Prof. Dr. Nigan Bayazıt'ın 47 ev planı üzerinden yaptığı çalışmaya göre giriş katları taş duvarlarla yapılır ve çoğu zaman biçimsiz arsa sınırına uyar. Bu kat dışa tamamen kapalıdır. Üstteki yaşama katları ise ahşap karkastır. Ahşap dikmelerin ve kuşakların arası taş, kerpiç ya da molozla doldurulur, dış yüzey çoğunlukla beyazdır. Akademik literatürde hımış diye anılan bu teknik, cephedeki ahşap çizgilerin ritmini de belirler. Kullanılan malzeme taş, kerpiç, ahşap ve alaturka kiremittir.
Çatılar genellikle dört yöne eğimli kırma çatıdır. Pencerelerin standart ölçüde olması, ahşap karkasın aralıklarından ve ahşap boyutlarından gelir. Bayazıt bunun bütün kentte bir ritim yarattığını vurgular. Yaşama katlarında odalar çoğunlukla bir ya da iki yöne üçer pencereyle açılır. Dar ve uzun pencerelerin bazılarında muşabak denilen ahşap kafesler hala durur.
Çıkmalara ayrıca bakın. Üst katın sokağa doğru taşan bölümleri yalnızca süs değildir. Bayazıt, arsalar dik açılı olmadığı için odaların çıkma yaptığını, böylece hem odanın kareye ya da dikdörtgene yakın bir biçim kazandığını hem de başka yönlere bakış sağlandığını açıklar. Odalar çıkma yapmıyorsa bu kez eyvanlar dışa taşar. Yani çıkma, eğri bir parselle düzgün bir oda arasındaki uzlaşmadır.
Kapıdan hayata
Evlere çift kanatlı büyük kapılardan girilir. Kapının açıldığı zemin kat bölümüne hayat denir, zemin taş kaplıysa adı taşlık olur. Burada ışık ve hava almayı sağlayan, yontulmuş düşey tahtalardan yapılmış kafeslere gliste adı verilir. Karabük İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre kışlık odunlar bu bölümde dizilir ve gliste yazın havalandırma, kışın soğuğa karşı yalıtım işlevi görür. Hayattan bir kapıyla ahıra geçilir. Zemin katta ayrıca büyük kazan ocakları, ambarlar ve kilerler bulunur. Kısacası zemin kat evin işliğidir. Hayvan, yakacak, erzak ve ağır mutfak işleri burada toplanır.
Bir müze evde hayatın taş zeminine, kazan ocağının yerine ve glistenin bıraktığı çizgili ışığa dikkat edin. Ev yaşamının ne kadar büyük bir bölümünün bu yarı açık, yarı kapalı katta geçtiğini en iyi orada anlarsınız.
Sofa, eyvan ve oda
Üst katlara ahşap merdivenlerle çıkılır. Turizm Danışma Bürosu'na göre ikinci kat ötekilere göre daha basıktır ve gerektiğinde yatak odası olarak da kullanılabilen bir mutfak bulunur. Gündelik yaşam orta katta geçer, çünkü kışın burayı ısıtmak daha kolaydır. Üçüncü kat ise evin en özenli katıdır, tavanlar daha yüksektir.
Planın merkezinde sofa durur. Bayazıt'ın aktardığına göre Safranbolulular sofaya çardak der. Sofa dış, iç ya da orta konumda olabilir. Orta sofalı evlerde odalar sofanın iki yanına dizilir. Odaların arasına giren ve sofanın uzantısı olan mekanlara eyvan denir. Eyvan sayısı birle dört arasında değişir. Boş kalan eyvanlar çoğu zaman bir iki basamaklık bir seki ile yükseltilir, bazen direklerle sofadan ayrılır ve pencere önüne sedir konur. Bayazıt, eyvanın kadınların oturup ev işlerini yaptıkları, sohbet ettikleri, minder ve halıyla döşenmiş günlük yaşam köşesi olduğunu yazar. Dolu eyvanlara merdiven, kiler ya da hela yerleştirilir.
En gösterişli evlerde sofa sekizgendir. Odalara bu sekizgenin daha kısa dört çapraz kenarından açılan kapılardan girilir. Kapılar köşededir ve oda ile sofa arasında doğrudan görüşü kesen ahşap bir paravan düzeni bulunur. Odaların pahlı köşelerinde tavan genellikle alçaktır ve üstlerinde musandıra ya da dolap yer alır.
Oda, Safranbolu evinin temel birimidir. Bayazıt'a göre her oda evli bir çifti barındıracak biçimde tasarlanmıştır. Odada oturulur, yatılır, yemek yenir, hatta yıkanılır. Turizm Danışma Bürosu, odalardaki ahşap yüklük dolaplarının içinde bugünün duş kabinlerini andıran küçük yıkanma bölmeleri bulunduğunu belirtir. Geniş aile düzeni bu tasarımın kaynağıdır. Evlenen oğula ayrı ev açılmaz, gelin aynı eve gelir, her çekirdek aile kendi odasında bütün gereksinimlerini karşılar.
Evin en itibarlı yeri başodadır. Bayazıt bu odanın ve bulunduğu sofanın tavanının özenle süslendiğini, bazı evlerde başoda duvarlarının resim ve desenlerle bezendiğini, sofanın ise ters tekne gibi süslü bir tavana sahip olduğunu aktarır. Bir müze evde başını kaldırıp tavana bakmayı unutmayın. Süslü ahşap tavanlar evin sahibinin zevkini ve varlığını sessizce anlatır.
Ocak, mangal ve lamba
Bu evlerde ısınma ocakla sağlanırdı. Ocakta yanan odunun közleri mangala alınıp odalara taşınırdı. Turizm Danışma Bürosu, ahşap evde ısıyı korumanın güç olduğunu ve bu yüzden ilkenin mekanı değil insanı ısıtmak olduğunu söyler. Karabük İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre soba bölgeye ancak 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında girdi. Aydınlatma için gaz yağı ile yanan idare lambaları, sonra lüks lambaları kullanıldı. Elektriğin yaygınlaşması 1937'de kurulan demir çelik fabrikalarıyla birlikte geldi.
Havuzlu odalar
Safranbolu evinin en şaşırtıcı mekanı havuzlu odadır. Karabük Üniversitesi'nden Doç. Dr. A. Esra Bölükbaşı Ertürk, Erdem dergisindeki makalesinde kentin suyunu Bulak ve Hızar kaynaklarıyla derelerden sağladığını, suyun bolluğunun da su yapılarını çeşitlendirdiğini anlatır. Bazı evlerde havuz girişte bağımsız bir odadadır, bazılarında ise birinci kattaki sofanın ortasındadır ve odalar bu havuzlu sofaya açılır. Makaledeki örneklerde havuzlar üç yönden sedirlerle çevrilidir. Bazılarında su, gövdesi S biçiminde kıvrılan ejder başlı bir oluktan akar.
Ertürk havuzun birkaç işlevine dikkat çeker. Su mekana serinlik verir, erzakın bozulmadan saklanmasına yardım eder, ahşap yapıda her an dolu bir yangın deposu olur. Su sesi de içeride konuşulanların dışarıdan duyulmasını zorlaştırır. Bağlar'daki bazı bahçelerde ise havuz odası evden ayrı, manzaraya hakim küçük bir köşk olarak yapılmıştır. Ortada havuz, çevresinde sedirler, girişin yanında kahve ocağı ve dolap bulunur. Yerelde havuzlu selamlık köşkü denilen bu yapıların çoğu bugün kullanılmıyor ve kaynaklara göre birçoğu harap durumda.
Bağ evi neden farklıdır
Yazlık evle kışlık ev aynı dili konuşur ama farklı cümleler kurar. Bayazıt'a göre Bağlar'daki yazlık evlerde ticari ilişki olmadığından yapı temel ihtiyaçlara göre biçimlenirken çarşıdaki kışlık evlerde misafir ağırlamak ve iş görüşmek için ayrı mekanlar vardır. Üst katı tek odalı az sayıdaki ev de çoğunlukla yazlıktır. Bağ evleri geniş parsellerde, bahçe içinde durur. Kışlık evler ise sık dokulu sokaklarda birbirine yaslanır. Turizm Danışma Bürosu, bazı evlerde harem ve selamlık girişlerinin ayrı katlardan ve iki ayrı sokaktan sağlandığını, Kaymakamlar Evi'nin de bunlardan biri olduğunu belirtir.
Bir müze evde nasıl gezilir
Kaynaklara göre Safranbolu'da kente gelenlere ev yaşamını gösteren beş gezi evi var: Kaymakamlar, Kileciler, Mümtazlar, Karaüzümler ve Kavsalar. Safranbolu Belediyesi'nin anlatımına göre Kaymakamlar Evi 19. yüzyılın başlarında yapıldığı sanılan, sahibi Safranbolu kışlası kumandanı Hacı Mehmet Efendi olan bir evdir. Ev adını, kumandana verilen yarbay karşılığı kaim makam unvanından alır. Kültür Bakanlığı 1979'da evi kamulaştırıp restore etti, ev 1981'de eğitim merkezi olarak açıldı ve bugün müze ev olarak kullanılıyor.
Gezerken yukarıda anlatılan sırayı izleyin. Önce sokaktan cepheye ve çıkmalara bakın, sonra hayatta glisteyi ve kazan ocağını bulun, merdivenden sofaya çıkın, eyvanlardan birinde sedire oturup pencereden manzarayı görün, son olarak başodada tavana bakın. Ziyaret gün ve saatleri değişebildiği için gitmeden önce güncel bilgiyi Safranbolu Belediyesi'nin sitesinden kontrol edin. Evlerin çoğu özel mülktür ve içinde yaşanmaktadır. Fotoğraf çekerken pencerelere ve avlulara saygı gösterin.
Safranbolu, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün kaydına göre 1994'te 614 sıra numarasıyla UNESCO Dünya Miras Listesi'ne girdi. Listeye girmesinin gerekçesi tek tek evler değil, onların birlikte oluşturduğu kent dokusudur. Bir evi okumayı öğrendiğinizde kentin geri kalanı da anlam kazanmaya başlar.
Kaynaklar
- Safranbolu Turizm Danışma Bürosu, Safranbolu Evleri, https://safranboluturizmdanismaburosu.ktb.gov.tr/TR-156229/safranbolu-evleri.html
- Karabük İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Mimari, Isınma, Aydınlanma, https://karabuk.ktb.gov.tr/TR-63743/mimari-isinma-aydinlanma.html
- Karabük İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Safranbolu'da Turizm, https://karabuk.ktb.gov.tr/TR-63747/safranbolu39da-turizm.html
- Nigan Bayazıt, Safranbolu Evlerinin Plan Tipolojisi ve Kullanıcı İhtiyaçları Hiyerarşisi, Tasarım Kuram 17, 2014, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/208072
- A. Esra Bölükbaşı Ertürk, Safranbolu'da Su Mimarisi, Erdem 56, 2010, https://erdem.gov.tr/tam-metin-pdf/217/tur
- Safranbolu Belediyesi, Kaymakamlar Müze Evi, https://www.safranbolu.bel.tr/safranbolu-turizm/kaymakamlar-muze-evi
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Safranbolu Şehri, https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44426/safranbolu-sehri-karabuk.html
- Vikipedi, Safranbolu, https://tr.wikipedia.org/wiki/Safranbolu
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
