Rodosto'nun Ticaret Çekirdeği, Rüstem Paşa Bedesteni ve İskele Çevresi
Tekirdağ'ın merkezinde, Marmara kıyısındaki eski liman kasabasının ticaret hayatını düşünürken akla gelen ilk yapılardan biri Rüstem Paşa Bedesteni'dir.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Tekirdağ'ın merkezinde, Marmara kıyısındaki eski liman kasabasının ticaret hayatını düşünürken akla gelen ilk yapılardan biri Rüstem Paşa Bedesteni'dir. Altı kubbesi, kalın payeleri ve taş ile tuğlanın birlikte kullanıldığı duvarlarıyla, şehrin 16. yüzyıldaki canlılığının bugüne kalan somut tanıklarından biridir. Bu rehber, bedesteni önce bulunduğu kasabanın ve iskelenin hikayesi içine yerleştiriyor, sonra yapının kendisine yaklaşıyor.
Rodosto'dan Tekirdağ'a, bir liman kasabasının adları
TDV İslam Ansiklopedisi'nin Tekirdağ maddesine göre şehir, Marmara Denizi'nin kuzey sahilinde, kıyı çizgisinin yön değiştirdiği yerde, kıyıya yüksekten bakan bir plato kenarında kurulmuştur. Bu kenarı genişçe yaran Ördeklidere vadisinin yamaçları, yerleşimin esas coğrafyasıdır. Şehrin bilinen ilk adı Bisanthe'dir. Roma ve Bizans döneminde Rhaidestos, Resisthon ve daha sonra Resisto olarak bilinen şehir, Venedik idaresinde Rodosto adını almış, Osmanlı fethinin ardından Rodosçuk diye anılmaya başlanmıştır.
Osmanlı resmi kayıtlarındaki ilk ad ise Tekfurdağı'dır. Maddeye göre Evliya Çelebi, Bizans tekfurlarının bağlarının burada bulunması ve şehrin kuzeyini çevreleyen dağlar yüzünden bu adın verildiğini bildirir. Bu ad hem şehir hem bölge için kullanılmış, Tekirdağ ismi de ona dayanmıştır. Osmanlı fethi sırasında küçük bir kasaba olan yerleşim, kale ve liman olmak üzere iki bölümden oluşuyordu. Merkezi oluşturan kale, bugünkü şehrin doğu kısmındaki yamaçlardaydı. Liman ise Bizans'ın ilk dönemlerinde batı sahilinde yapılmış, daha sonra kalenin aşağı kısmına taşınmıştı. Fetih tarihi için madde 1357-1358 yıllarını verir.
Bedesten nedir, Osmanlı çarşısının çekirdeği
Bedestenin Tekirdağ'daki örneğini anlamak için önce bu yapı türünü tanımak gerekir. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Bedesten maddesi, bedesteni Osmanlı dönemi Türk şehirlerinde ticaret bölgesinin çarşı içindeki merkezi ve değerli malların saklanıp satıldığı bir bina türü olarak tanımlar. Madde, bedestenlerde başta mücevher ve değerli taşlar olmak üzere silahların, süslü koşum takımlarının ve değerli kumaşların satıldığını belirtir.
Aynı madde, bedesteni çarşı, han ve kervansaraydan ayırmak gerektiğini vurgular. Çarşı, iki yanında dükkanlar sıralanan sokaklardan oluşur. Han ve kervansaray ise genellikle dışarıdan mal getiren tüccarın konakladığı tesisti. Bir şehirde birçok han bulunabilirken, genelde yalnız bir bedesten vardı. Bedesten, ahşap dükkanların arasında kagir kütlesiyle yükselen belirgin bir yapıydı. Madde, ahşap dükkanların yangınlarda yok olduğunu, sağlam yapılı bedestenin ise tüccarların değerli mallarını koruyan bir tür iç kale işlevi gördüğünü anlatır. Bu yüzden bedesten, çarşının çekirdeği sayılır. Ticaret onun çevresinde şekillenir, hanlar ve dükkan sokakları da yakınında toplanırdı.
Madde, bu yapı türünün iç düzenini de tarif eder. Bedestenlerin içinde dolap denilen satış tezgahları ve dış duvarlara bitişik dükkanlar bulunur. Dört cephedeki kapılar demirle kaplıdır, pencereler yüksekte ve azdır. İç mekan, kalın kare payelere dayanan tuğla kemerlerle bölümlere ayrılır ve bu bölümler tuğla kubbelerle örtülür. Işık, demir kapaklı az sayıdaki üst pencereden girer. Aynı madde, bedestenlerde tüccarların değerli mallarının yanında esnaf loncalarının belgelerinin de saklandığını yazar.
İskele ve hanlar
Rodosçuk'un ticaret hayatı, iskele ve çevresindeki hanlarla ilgilidir. TDV Tekirdağ maddesi, 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hızla gelişen şehirde ilk önemli yapıların Fatih Sultan Mehmed dönemi ilim adamlarının katkısıyla meydana getirildiğini yazar. Çandarlızade İbrahim Paşa, iskelede üst katında kırk iki oda, alt katında on beş mahzenle on yedi dükkan bulunan büyük bir han yaptırmıştır. Eski İstanbul kadısı Ahmed b. Yegan ve Molla Kirimi de iskelede birer han inşa ettirmiştir. Hekim Şirvani ve Kasım Paşa birer hamam yaptırarak kasabanın gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Madde, Rodosçuk'un vergi gelirlerinin Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul'daki camisi ve imaretine ait olduğunu da kaydeder. Bu, kasabanın kayda değer bir gelir kaynağı olduğunu gösterir. 1520'lerde iskele tarafında yeni bir mahalle kurulmuş, 1540'larda hem mahalle sayısı hem vergi gelirleri büyük ölçüde artmıştır. Aynı yıllarda kasabanın nüfusu toplam 671 hane olarak kaydedilmiştir. 1595 dolaylarında toplam mahalle sayısı yirmi altıya ulaşmış, nüfus ise 4500-5000 kişi olarak tahmin edilmiştir. 1661 tarihli kayıtlarda toplam 2133 hane ve yaklaşık 11.000-11.500 kişilik bir nüfus görülür. Bu rakamlar, bedestenin yapıldığı dönemde bir liman kasabasının ne kadar hareketli olduğunu anlamamıza yardım eder.
Rüstem Paşa Külliyesi'nin planı
Kültür Portalı ve TDV İslam Ansiklopedisi, Tekirdağ'daki Rüstem Paşa Külliyesi'ni 16. yüzyıl eseri olarak tanıtır. Külliye, Sadrazam Rüstem Paşa tarafından yaptırılmış olup cami, medrese, kütüphane, çifte hamam, bedesten, kervansaray ve imaretten oluşuyordu. Günümüzde cami ile bedesten dışındaki yapılar kısmen veya tamamen ortadan kalkmıştır. Kervansaray, imaret ve fodla fırınlarının yerleri ise bugün kesin biçimde bilinmemektedir.
TDV maddesine göre caminin inşa tarihi ve yaptıranı taçkapıdaki kitabelerden öğrenilir. İlk kitabede Rüstem Paşa'nın adı ve 960 (1553) tarihi yazılıdır. İkinci kitabe ise 1841 yılında caminin onarıldığını bildirir. Mimari açıdan cami, kare planlıdır ve üzeri tromplarla geçilen tek kubbeyle örtülüdür. Düzgün kesme taştan yapılan binanın önünde çift revaklı bir son cemaat yeri bulunur. Mukarnaslı taçkapının ahşap kanatları sedef ve fildişi kakmalarla süslüdür. Medrese 16 x 26 metre boyutlarında, açık avlulu, dikdörtgen planlı bir yapıdır ve duvarlarında taş, kemer ve kubbelerinde tuğla kullanılmıştır. Bugün yalnız beden duvarları ayakta olan medrese harap durumdadır. Kütüphane denilen dershane binası 8 x 8 metre ölçülerinde, tek kubbelidir. Çifte hamam ise medresenin doğu duvarına bitişiktir; erkekler kısmının sıcaklığı sekizgen bir orta mekana ve kenarlarındaki kubbeli halvet hücrelerine sahip olup yıldıza benzeyen planıyla dikkat çeker. Külliyenin bu parçalı hali, bedestenin tek başına değil, bir yapı topluluğunun ticari ayağı olarak planlandığını gösterir.
Bedestenin mimarisi
Kültür Portalı'na göre bedesten caminin batısındadır. İki kalın paye üzerine oturan yapı, dikdörtgen planlıdır, altı kubbelidir ve 25,5 x 19 metre ölçülerindedir. Kubbeler sekizgen kasnaklar üzerine oturur; kubbelere geçiş pandantiflerle sağlanır. Resmi kayıt, kubbelerin üzerinin kurşunla kaplı olduğunu da belirtir. Yapının dört tarafında birer kapı vardır ve kapı kemerleri dıştan yuvarlak, içten sivri kemerlidir. Bu ayrıntı, dışarıdan bakarken ve içeri girerken kemer biçimini karşılaştırmak için güzel bir fırsat verir.
Duvar işçiliği de bakmaya değer. Kuzey cephe duvarında altta moloz taş ve yer yer tuğla hatıllar, üstte üç sıra tuğla bir sıra kesme taştan oluşan almaşık örgü görülür. Bu cephe dışındaki tüm cepheler moloz taştandır. Kuzey ve doğu cephe girişleri zemin kotunun altında kaldığı için bu yerlerde merdiven kullanılmıştır. Taş ve tuğlanın birlikte kullanıldığı bu duvar düzeni, TDV maddesinde de yapının temel yapım özelliği olarak anılır.
TDV maddesi, bedestenin plan ve altı kubbeli örtü şekli bakımından Gelibolu, Bergama, Beyşehir, Selanik, Serez, Tosya ve Saraybosna'daki Bursa Bedesteni ile benzerlik gösterdiğini belirtir. Yani Tekirdağ örneği, kendi çağının yaygın bir yapı tipinin yerel bir uygulamasıdır.
Sinan sorusu ve kaynakların temkinli dili
Rüstem Paşa Külliyesi söz konusu olunca akla hemen Mimar Sinan gelir. Ancak kaynaklar bu konuda temkinlidir. Sinan'ın eserlerini bildiren dört metinde külliyeden yalnız cami, medrese, imaret ve kervansaray geçer. Bu yüzden külliyeyi oluşturan yapıların tamamının Sinan tarafından inşa edilmediği ve farklı zamanlarda eklemeler yapıldığı tahmin edilmektedir. TDV maddesi, medresede camiye göre daha düşük nitelikte bir işçilik ve yapım tekniği kullanıldığını da dikkat çekici bir ayrıntı olarak kaydeder.
Bu nedenle külliye için en doğru ifade, yapıların Sinan'a atfedildiği, ancak tamamının ona ait olmadığının tahmin edildiğidir. Bedesten bu tartışmada kayıtlı yapılar arasında geçmez. Bu belirsizlik yapının değerini azaltmaz, tersine okuru kaynakları dikkatle karşılaştırmaya davet eder.
Yapının yakın geçmişi ve nasıl gezilir
Kültür Portalı ve TDV maddesine göre bedesten 1949-1950 yıllarında Maarif Müdürlüğü tarafından malzeme deposu olarak kullanılmış, 1972'de esaslı bir onarım geçirmiştir. Cephesinde vaktiyle yıkılmış, duvar izleri kısmen görülen dış dükkanların yerine yenileri yapılmıştır. Bedestenin bugünkü kullanımı için resmi kurumların güncel duyurularına bakmak gerekir.
Adres olarak Kültür Portalı, Ertuğrul Mahallesi, Mimar Sinan Caddesi No 5'i verir ve merkezden yürüyerek ulaşılabildiğini söyler. Gezinin akışı için önce caminin yanından geçip batı yönüne, yani bedestene yönelmek, ardından yapıyı dört yönden dolaşarak kapı kemerlerine, duvar örgüsüne ve kubbelerin dışa yansıyan kütlesine bakmak uygundur. İskele yönüne inen sokaklar ise, eski hanların bulunduğu çevreyi düşünmek için iyi bir yürüyüş hattıdır. Bugün hanların yerini kesin olarak göstermek yerine, yamacın denize doğru nasıl indiğine bakmak, kasabanın ticaret coğrafyasını sezmek için yeterlidir.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Rüstem Paşa Bedesteni, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/tekirdag/gezilecekyer/rustem-pasa-bedesteni
- Akçıl, Nesrin Çiçek, Rüstem Paşa Külliyesi, TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/rustem-pasa-kulliyesi--tekirdag
- Eyice, Semavi, Bedesten, TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/bedesten
- Ateş, Hacer ve Tuncel, Metin, Tekirdağ, TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tekirdag
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
