Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Peribacaları Nasıl Oluştu, Kapadokya'nın Volkanik Hikayesi

Kapadokya'ya ilk kez gelen herkes aynı soruyu sorar: Bu taş mantarları, ucunda koyu bir başlık taşıyan bu ince sütunlar nasıl oluştu? Cevap tek bir olayda değil, milyonlarca yıla yayılmış iki ayrı hikayede saklı.

Radar TürkiyeRadar Türkiye19 Ekim 202621
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Peribacaları Nasıl Oluştu, Kapadokya'nın Volkanik Hikayesi

Kapadokya'ya ilk kez gelen herkes aynı soruyu sorar: Bu taş mantarları, ucunda koyu bir başlık taşıyan bu ince sütunlar nasıl oluştu? Cevap tek bir olayda değil, milyonlarca yıla yayılmış iki ayrı hikayede saklı. Birincisi ateşin hikayesi, yani yanardağların bölgeyi kalın bir kül ve kaya örtüsüyle kaplaması. İkincisi suyun ve rüzgarın hikayesi, yani bu örtünün yavaş yavaş oyulup bugünkü biçimini alması. Bu yazıda o iki hikayeyi jeologların çalışmalarına dayanarak anlatıyor, ardından peribacalarını yerinde nasıl okuyabileceğinizi gösteriyoruz.

Yanardağlarla çevrili bir plato

Kapadokya, ortalama yüksekliği bin metreyi aşan bir platonun üzerinde durur ve bu düzlüğü yanardağ tepeleri deler. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü'nden Mehmet Çobankaya'nın yazısına göre bölgenin iki büyük stratovolkanı 3916 metrelik Erciyes ile 3268 metrelik Hasandağı'dır. Erciyes'in merkezi konisi erken sönmüş ve aşınarak parçalanmış, asıl bacayı dolduran sertleşmiş lav bugünkü zirveyi oluşturmuştur. Hasandağı ise aşınmadan çok daha az etkilenmiş, biçimi taze bir yanardağdır. Nevşehir Valiliği'nin jeolojik miras sayfası da Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ çevresindeki püskürmelerin bölgeye geniş kül, tüf ve lav tabakaları bıraktığını anlatır.

Büyük yanardağların yanında daha küçük ve daha kısa ömürlü yapılar da var. Çobankaya, Acıgöl ilçesi ve Kuyulutatlar çevresinde ilk biçimini korumuş çok sayıda cüruf konisi bulunduğunu, Acıgöl maarının ise biçimi ve görünüşüyle iyi bir maar örneği olduğunu yazar. Aynı yazıda Acıgöl volkanik sistemine ait riyolitik Kocadağ domunun yaşı yaklaşık yetmiş bin yıl olarak verilir. Yani Kapadokya'nın volkanik geçmişi uzak bir efsane değil, jeolojik ölçekte oldukça yakın bir zamana kadar süren bir süreçtir.

Ateş yağmurundan doğan kaya

Peribacalarının ham maddesi tüf ve ignimbirittir. Tüf, yanardağdan püsküren küllerin birikip taşlaşmasıyla oluşan, gözenekli ve hafif bir kayaçtır. İgnimbirit ise piroklastik akıntıların, yani yanardağdan kopup yamaç aşağı hızla akan sıcak kül, gaz ve kaya parçası bulutlarının bıraktığı tortudur. Adını Yeni Zelandalı jeolog Patrick Marshall koymuştur ve sözcük Latincede ateş ile yağmur anlamlarını birleştirir. Bu akıntılar yerleştikleri anda hala çok sıcak olduğu için taneleri kısmen kaynaşabilir. Jeologlar buna kaynaşma derecesi der ve peribacası hikayesinin belki de en önemli ayrıntısı budur.

Çobankaya'nın yazısı, ignimbirit akıntılarının genellikle çok şiddetli püskürmelerle ve kalderaların oluşumuyla birlikte görüldüğünü anlatır. Kaldera, İspanyolca kazan anlamına gelen bir sözcüktür ve magma odası hızla boşaldığında tavanının içine çökmesiyle oluşan büyük çukura verilen addır. Kapadokya'da Erciyes sisteminin içine yerleştiği Koçdağ kalderası, Hasandağı sisteminin içine yerleştiği Keçikalesi kalderası ve Acıgöl kalderası bu yapıların örnekleri olarak sayılır.

Ürgüp formasyonu ve katman katman zaman

Ürgüp ile Göreme arasındaki yamaçlara baktığınızda gördüğünüz renk renk tabakalar, aslında üst üste yığılmış ayrı püskürmelerin kaydıdır. Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde M. Naci Sayın'ın Vedat Toprak danışmanlığında hazırladığı doktora tezine göre Ürgüp formasyonunda sekiz yaygın ignimbirit vardır. Alttan üste doğru adları Kavak, Zelve, Sarımaden Tepe, Cemilköy, Tahar, Gördeles, Kızılkaya ve Valibaba Tepe ignimbiritleridir. Tezde aktarılan yaş tayinleri bu katmanların yaklaşık on dört ile dokuz milyon yıl önce başlayan ve üç milyon yıl öncesine kadar süren bir aralıkta yerleştiğini gösterir. Katmanların arasındaki tortullarda bulunan memeli fosilleri de bu yaşlarla uyumludur.

Kaynaklarda peribacalarının yaşı için çok farklı rakamlar dolaşır. Bilimsel çalışmalara dayanırsak peribacalarını taşıyan kayalar milyonlarca yıl önce yerleşmiş, peribacalarının kendisi ise bu kayaların çok daha sonra aşınmasıyla ortaya çıkmıştır. Sayın'ın tezinde özetlenen eski çalışmalardan birinde jeomorfolog Sür, bugünkü yeryüzü şekillerinin büyük ölçüde Kuvaterner döneminde, yarı kurak bir iklim altında biçimlendiğini belirtir. Uluslararası Jeolojik Bilimler Birliği de Ekim 2022'de yayımladığı ilk yüz jeolojik miras alanı listesine Kapadokya'nın Miyosen yaşlı ignimbirit dizisini almıştır.

Şapka gövdeyi nasıl korur

Peribacası, yumuşak bir kayanın üzerinde daha sert bir kaya parçası bulunan yerlerde gelişir. Yağmur ve sel suyu yüzeydeki sert tabakanın çatlaklarına sızar, altındaki yumuşak tüfü yıkayıp götürür. Sert parçanın hemen altındaki bölüm ise sudan korunur ve ayakta kalır. Zamanla sert başlığın altında konik bir gövde belirir. Başlık düştüğünde korumasız kalan koni hızla aşınır ve kaybolur. Bu yüzden bugün gördüğünüz her şapkalı peribacası, aslında uzun bir sürecin kısa bir anıdır.

Kapadokya'da şapkayı oluşturan kayanın ne olduğu da tartışılmıştır. Tezde aktarılan çalışmalara göre Chaput 1947'de şapkaların bazalt olduğunu ileri sürmüş, Sür bazaltik ve andezitik lav akıntılarından söz etmiştir. Baba ve arkadaşlarının 2005 tarihli çalışması ise Kavak ignimbiritinde başlıkların kaynaşmış tüften, Tahar ignimbiritinde ise lahar andeziti ve bazalttan oluştuğunu belirtir. Aynı çalışma demir ve kalsiyum oksit gibi çimentolayıcı bileşenlerin peribacasının gelişiminde, boyutunda ve dayanıklılığında belirleyici olduğunu gösterir. Topal 1995'te Kavak tüfündeki iki baskın çatlak takımının peribacalarının yerini denetlediğini yazmıştır. Yani su, kayanın zayıf çizgilerini izleyerek ilerler.

İki aşamalı bir oluşum

Sayın ve Toprak, peribacalarının iki aşamada geliştiğini ileri sürer. Birinci aşamada peribacası oluşmasına uygun bir yüzey hazırlanır. Bu yüzeyi belirleyen üç ana etken ignimbiritin kaynaşma derecesi, katmanın kalınlığı ve arazinin eğimidir. İkinci aşamada pek çok yerel özellik devreye girer ve her peribacasının son biçimini verir. Araştırmacılar en uygun eğimi de ölçmüştür. Kavak ignimbiriti için dört ile on yedi derece, Zelve için iki ile on üç derece, Cemilköy için sekiz ile yirmi üç derece arasındaki yamaçlar peribacası gelişimine en elverişli alanlardır.

Tezin belki de en ilginç sonucu, peribacalarının sekiz ignimbiritin hepsinde değil, yalnızca dört düzeyde düzenli olarak geliştiğidir. Bunlar Kavak ignimbiriti, Kavak ile Zelve arasındaki geçiş, Zelve ignimbiriti ve Cemilköy ignimbiritidir. Diğer katmanlar ya hiç peribacası üretmez ya da Tahar ve Gördeles'te olduğu gibi yalnızca yer yer üretir. Kavak ile Zelve geçişinde gövde Kavak ignimbiritinden, başlık ise Zelve ignimbiritinin taban kısmından oluşur ve ikisinin arasında ince bir tortul katman bulunur.

Ölçülerle peribacası

Araştırmacılar peribacalarını arazide tek tek ölçmüş ve iki ana tip tanımlamıştır. Birincisi yalnızca başlıktan oluşan konik tiptir, ikincisi başlığın altında ayrı bir gövde taşıyan tiptir. Zelve ve Cemilköy peribacaları konik tipe örnektir. Ölçülen peribacalarının taban çapları 9,7 ile 13,7 metre, yükseklikleri 8,41 ile 21,73 metre arasında değişir. Yamaç eğimleri altmış ile yetmiş derece arasındadır ve Zelve peribacaları ötekilerden daha diktir. Peribacaları arasındaki uzaklık Zelve'de en az 5,45 metreye inerken Kavak'ta 42,72 metreye çıkar. Sür'ün çalışmasında en yüksek peribacaları için yirmi beş ile otuz metre gibi bir değer verilir. Göreme Belediyesi ise Aşk Vadisi'ndeki bazı kayaların elli metreye ulaştığını belirtir. Bu fark, ölçülen örneklerin ve tanımın değişmesinden kaynaklanabilir.

Peribacalarının neden en çok Kapadokya'da toplandığını iklim de açıklar. Bölge yarı kurak bir iklime sahiptir ve Göreme çevresinde yıllık yağış ortalama 380 milimetre düzeyindedir. Bitki örtüsü dere kenarları dışında seyrektir. Toprağı tutacak kök olmayınca ani sağanaklar yamaçlardan sel olarak akar. Tüf platoları akarsularla yarıldığında dik yamaçlı derin vadiler oluşur ve yamaçlarda açılan sel yarıntıları zamanla şapkalı ve şapkasız sütunlara dönüşür.

Nerede, nasıl görülür

Nevşehir Valiliği'nin peribacaları sayfası bu oluşumların özellikle Göreme, Uçhisar, Çavuşin, Paşabağları ve Zelve çevresinde yoğunlaştığını belirtir. Jeolojik süreci en açık okuyabileceğiniz yerlerin başında Avanos'a bağlı Paşabağları gelir. Göreme ile Avanos arasındaki yolun kenarındaki bu alanda çok gövdeli ve birden fazla başlıklı peribacaları yan yana durur. Koyu renkli başlığı, açık renkli gövdeyi ve ikisinin arasındaki daralan boynu tek bir bakışta ayırt edebilirsiniz. Bazılarının içine sonradan oyulmuş küçük odalar insanın bu kayayı nasıl kullandığını da hatırlatır. Paşabağları, Zelve ile birlikte Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı bir ören yeridir. Giriş koşulları ve ziyaret saatleri için güncel bilgiyi resmi sitesinden kontrol edin.

Avanos ile Ürgüp arasındaki Devrent Vadisi ise farklı bir tablo sunar. Burada kayalara hiç oyma yapı açılmamıştır ve aşınma, konik peribacaları yerine deveye, foka, timsaha benzetilen tuhaf biçimler üretmiştir. Bu benzetmeler yüzünden vadiye hayal vadisi de denir. Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü bazı kayaların çevresini korumak için çitle kapatmıştır. Ürgüp girişindeki Üç Güzeller ise birbirine bitişik üç peribacasından oluşur ve halk arasında anne, baba ve çocuk diye anılır. Aşk Vadisi olarak da bilinen Bağlıdere Vadisi'nde ise Göreme Belediyesi'ne göre yaklaşık beş kilometrelik bir yürüyüş boyunca uzun ve ince gövdeli peribacalarını görebilirsiniz.

Hassas bir miras

Valilik, doğal aşınmanın bugün de sürdüğünü ve peribacalarının değişen iklim koşulları ile insan etkisi karşısında hassas olduğunu vurgular. Yağış, sıcaklık değişimleri ve rüzgar kayaları yeniden biçimlendirmeye devam ediyor. Bu yüzden ziyaretçinin yapabileceği en önemli şey, hikayeyi hızlandırmamaktır. Peribacalarına tırmanmayın, gövdelere yazı kazımayın, işaretli patikaların dışına çıkmayın. Devrent'te rehberlerin de dile getirdiği gibi bu biçimler uzaktan bakılarak sevilecek oluşumlardır.

Gezerken yanınıza küçük bir soru listesi alın. Başlık hangi renkte, gövdeden daha koyu mu? Başlığın altında bir boyun daralması var mı? Peribacası yalnızca başlıktan mı oluşuyor, yoksa başlığın altında ayrı bir gövde mi taşıyor? Yamaçta yan yana duran peribacaları aynı çatlak hattı üzerinde mi dizilmiş? Bu soruların cevapları, jeologların on yıllardır ölçtüğü ayrıntılarla birebir örtüşür. Işığın yatay geldiği sabah ve akşam saatlerinde katmanlar arasındaki renk farkı daha belirgin görünür. Böylece bir manzara fotoğrafı, yanardağların ve suyun milyonlarca yıllık ortak eserine dair küçük bir derse dönüşür.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz