Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Oltu Taşı, Siyah Kehribarın Ocaktan Tezgaha Yolu

Erzurum'da Taşhan'ın avlusuna adım attığınızda vitrinlerde sıra sıra dizilmiş siyah ve parlak taşlar görürsünüz. Bu taşın adı yöreden yöreye değişir; kimi Oltu taşı der, kimi Erzurum taşı, kimi de siyah kehribar.

Radar TürkiyeRadar Türkiye19 Ekim 202618
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Oltu Taşı, Siyah Kehribarın Ocaktan Tezgaha Yolu

Erzurum'da Taşhan'ın avlusuna adım attığınızda vitrinlerde sıra sıra dizilmiş siyah ve parlak taşlar görürsünüz. Bu taşın adı yöreden yöreye değişir; kimi Oltu taşı der, kimi Erzurum taşı, kimi de siyah kehribar. Hepsi aynı yere, Erzurum'un kuzeydoğusundaki Oltu ilçesinin dağlarına çıkar. Bu yazıda Oltu taşının nasıl oluştuğunu, ocaktan nasıl çıkarıldığını, ustanın tezgahında hangi aşamalardan geçtiğini Türk Patent ve Marka Kurumu'nun tescil belgesine, Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün turizm rehberine ve Oltu Kaymakamlığı'nın kayıtlarına dayanarak anlatıyor, sonra bu zanaati Erzurum'da nerede görebileceğinizi öneriyoruz.

Bir linyitin yumuşak kardeşi

Türk Patent ve Marka Kurumu'nun tescil belgesi Oltu taşını tipik bir tortul oluşum olarak tanımlar. Belgeye göre taş, Neojen yaşlı birimlerde yetmiş seksen santimetre kalınlığındaki bir marn tabakasının içinde bulunur. Burada en çok birkaç santimetre kalınlığında, birkaç metre boyunca yatay uzanan mercekler halinde yer alır. Bu tabakalar yer yer çatallanmış ve kırılmıştır; belge, merceklerin şiddetli tektonik hareketlerle kıvrılıp kırıldığının tahmin edildiğini yazar. Taşı çıkarmak için açılan galerilerde birçok bitki ve ağaç fosiline de rastlanır.

Oltu Kaymakamlığı'nın tanıtım sayfası da aynı izi sürer. Sayfaya göre bitki fosillerinden anlaşıldığı kadarıyla taşın, ağaç reçinesiyle kil ve linyitin karışımından oluştuğu tahmin edilir. Türkçe Vikipedi taşı bitümce zengin, sık yapılı bir linyit çeşidi olarak anlatır. İngilizce Vikipedi ise onu jet ailesinden sayar. Yani bu taş, bildiğimiz kömürle aynı aileden gelen, ama süs eşyası yapılabilecek kadar sık ve parlak bir maddedir.

Taşın en dikkat çekici özelliği yer altındaki yumuşaklığıdır. Tescil belgesi, Oltu taşının yer kabuğundan çıkarıldığında çok yumuşak olduğunu, hava ile temas etmedikçe bu yumuşaklığını koruduğunu ve havayla temas edince sertleştiğini yazar. Bu yüzden işlenmesi kolaydır, işlendikçe sertleşir ve kullanıldıkça parlar. Rengi genellikle siyahtır, bazen koyu kahverengi, nadiren gri ve yeşilimsi olur. Sürtünmeyle elektriklenir ve hafif cisimleri çeker. Belgedeki değerlere göre Mohs ölçeğinde sertliği üç, özgül ağırlığı bir virgül yirmi altıdır.

Belge, taşı tanımanın basit yollarını da sayar. Az da olsa damarlı olduğu için tamamen pürüzsüz görünmez. Elle dokunulduğunda kadifemsi bir his verir. Zımpara kağıdına sürüldüğünde kahverengi toz bırakır. İngilizce Vikipedi de gerçek taşın sırsız porselene sürtüldüğünde çikolata kahvesi bir iz bıraktığını aynı mantıkla anlatır.

Dağın içindeki galeriler

Oltu taşı Oltu'nun her yerinde çıkmaz. Oltu Kaymakamlığı'na göre taş genellikle ilçenin kuzeydoğusundaki mahallelerden çıkarılır. İngilizce Vikipedi bu bölgede Tutlu Dağı ile Alatarla, Hankaskışla ve Çataksu köylerini anar ve sahanın deniz seviyesinden bin altı yüz ile bin sekiz yüz metre yükseklikte, dik yamaçlı sarp bir arazi olduğunu yazar. Ocak sayısı kaynaklara göre değişir; ama hepsi aynı resmi çizer, dağın içine açılmış çok sayıda küçük galeri.

Kaymakamlığın anlattığına göre ocaklara ulaşım oldukça zordur ve çalışma kazma, kürek, murç ve çekiç gibi basit aletlerle yapılır. Açılan ocakların çapı yetmiş seksen santimetre kadardır. Cevher üç beş santimetre kalınlığında, kaybolan ve kırılmış damarlar halinde bulunur. Rezervin azlığı ve çıkarmanın güçlüğü, taşın değerini daha da artırır. Tescil belgesi de taşın galeri denen küçük ocaklardan insan emeğiyle güçlükle çıkarıldığını not eder. Anadolu Ajansı'nın bir haberi de taşın ilçedeki dağlardaki yataklardan köylülerce zor koşullarda çıkarıldığını aktarır.

Kaymakamlığın sayfası, Oltu taşının 3213 sayılı Maden Kanunu gereğince kıymetli taşlar arasında tescil edildiğini de belirtir. Aynı sayfa taşı Oltu'nun sembolü ve yüzlerce ailenin ekmek teknesi olarak tanımlar. İl rehberi de bu işlemeciliğin babadan oğula öğretilerek bugüne ulaştığını ve hem kültürel hem ekonomik bakımdan büyük bir potansiyel taşıdığını yazar.

Ocaktan tezgaha

Taşın yolculuğu ocağın ağzında bitmez. Tescil belgesine göre ustalar ham taşı teneke ölçeğiyle ya da kiloyla satın alır. Satın alınan taşlar, havayla temas edip sertleşmesinler diye kullanılacakları güne kadar yeniden toprağa gömülür. Yani usta, dağdan çıkan yumuşaklığı korumak için taşı bir kez daha toprağa emanet eder.

Sıra gelince usta, yapılacak tespihin, takının ya da süs eşyasının büyüklüğüne ve biçimine göre taşı seçer. Bu seçimde taşın içindeki yabancı maddeleri ve çatlakları da hesaba katar. Seçilen taş keserle bir ağaç kütüğünün üzerinde küçük kare ya da dikdörtgen prizmalar halinde kırılır. Belge bu kırma işinin ustalık gerektirdiğini ve fire vermemeye özen gösterildiğini özellikle vurgular.

Kırılan parçaların keskin köşeleri özel yapılmış çelik bir bıçakla yontulur ve parça işlenebilir hale gelir. Bu parçalar da sırası gelene kadar çatlamasınlar diye nemli bir torbanın içinde yine toprağa gömülür. Gerektikçe topraktan alınan taşlar suda bekletilir ve teker teker, yumuşak halleriyle işlenir. Tespih tanelerinin ip geçecek delikleri simetrik ve keskin kenarlı açılır.

Son aşama cilalamadır. Belge bu iş için kullanılan araçları tek tek sayar; keçeli bir parlatma makinesi, çırtı ağacının yakılmasıyla elde edilen odun kömürü, toz haline getirilmiş tebeşir, bazı bitkisel ve hayvansal yağlar ve çuha bezi. Elde cilalamada bezin üzerine yağ, tebeşir tozu ve kömür sürülür, bez işlenmiş tanelere sürülerek çark döndürülür ve sürtünme taşı parlatır. Bugün aynı iş elektrik motoruna takılan bezlerle de yapılır. Parlatılan taş, hazırlanan tasarıma göre altın ve gümüş gibi madenlerle birleştirilerek son halini alır.

Tescil ve denetim

Oltu taşı Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Başvuru sahibi Oltu Ticaret ve Sanayi Odası'dır. Belgeye göre ürünün ayırt edici niteliği, hammaddesinin Erzurum'un Oltu ilçesinde çıkarılmasıdır. Denetimi oda koordinatörlüğünde, Atatürk Üniversitesi Oltu Yer Bilimleri Fakültesi ve Oltu Meslek Yüksekokulu'ndan öğretim elemanları ile ustaların derneğinden üyelerden oluşan bir komisyon yapar. Komisyon gerektiğinde taştan kesit alıp damarlı görünümünü ve bileşenlerini inceler. Türkçe Vikipedi, piyasada kısmen benzer özellikler taşıyan ama daha kırılgan taşların da Oltu taşı adıyla satıldığını not eder; tescil, ürünün kaynağını bu nedenle güvence altına alır.

Tespihten kol düğmesine

İl rehberine göre Oltu taşı genellikle tespih ve takıda kullanılır. Rehber bu taştan yapılan hediyelik eşyalar arasında tespihi, kolyeyi, gerdanlığı, fincan takımını, yüzüğü, kol düğmesini ve kravat iğnesini sayar. Türkçe Vikipedi tespihi taşın adeta genel simgesi olarak anar ve son yıllarda gümüş, hatta zaman zaman altın kakmalı tespihlerin ilgi gördüğünü yazar.

Bu kakma işi ayrı bir ustalıktır. Anadolu Ajansı'nın Erzurumlu bir nakkaşla yaptığı söyleşi işin sırasını anlatır. Usta önce belirlediği deseni matkapla tespih tanelerinin yüzeyine oyar, sonra oyulan yere gümüş tel yerleştirir. Ardından torna ve tesviye işlemi, en sonda da parlatma gelir ve taneler ipe dizilir. Aynı haber Oltu taşının halk arasında kara elmas, siyah inci ve siyah altın gibi adlarla da anıldığını aktarır.

Taşhan'da ve Oltu'da nerede görülür

Oltu taşını tezgahta görmek için en kolay adres Erzurum şehir merkezindeki Rüstem Paşa Kervansarayı, yani Taşhan'dır. Kültür Portalı'na göre kervansaray Kanuni Sultan Süleyman'ın sadrazamı Rüstem Paşa tarafından 1561 yılında yaptırılmıştır. İki katlı yapının dikdörtgen avlusunun çevresinde otuz iki oda sıralanır. Kültür Portalı, kervansarayın bugün Oltu taşı esnafının imalat ve satış yeri olarak kullanıldığını ve burada tespih, yüzük ve gerdanlık başta olmak üzere onlarca çeşit hediyelik eşya satıldığını yazar. Avluya Cumhuriyet Caddesi ve Gürcü Kapı yönünden yürüyerek ulaşabilirsiniz.

Taşhan'da acele etmeyin. Kervansaray yalnız satış değil imalat yeri de olduğu için revakların altında taşı işleyen ustalara rastlayabilirsiniz. Bir taş satın almayı düşünüyorsanız ustaya taşın nereden geldiğini, tescil etiketi taşıyıp taşımadığını sormaktan çekinmeyin. Tescil belgesinin anlattığı kadifemsi dokunuşu ve hafif damarlı yüzeyi elinizde kendiniz de sınayabilirsiniz.

Taşın doğduğu yeri görmek isteyenler Oltu'ya uzanabilir. İl rehberine göre ilçe merkezinde Oltu Çayı'nın çizdiği yayın içinde, yüksek bir kayanın üzerinde Oltu Kalesi yükselir. Rehber aynı ilçede farklı renk katmanlarıyla dikkat çeken Oltu Gökkuşağı Tepeleri'ni de anar. Anadolu Ajansı'nın haberine göre ham taş hem ilçe merkezindeki hem de Erzurum'daki atölyelere ulaştırılarak işlenir. Kaymakamlığın da belirttiği gibi ocaklara ulaşım oldukça zordur ve arazi sarptır; bu yüzden ocak ziyaretini kendi başınıza değil, yöreyi bilen biriyle planlayın.

Pratik notlar

Atölyelerin ve dükkanların çalışma saatleri mevsime göre değişebilir; gitmeden önce güncel bilgiyi kontrol edin. Fiyatlar taşın kalitesine, işçiliğe ve kakmaya göre çok farklılaşır, bu yüzden aceleyle karar vermeyin. Tescil belgesine göre Oltu taşı kolay çatlayıp kırılmaz ve uzun süre dayanır; yine de cilasını korumak için onu sert yüzeylere çarpmaktan kaçının. Erzurum'dan götüreceğiniz küçük bir siyah taş, bir dağın içinden başlayıp bir ustanın elinde son bulan uzun bir yolun hatırası olacaktır.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz