Nysa, Derin Bir Vadinin İki Yakasına Kurulan Kent
Messogis Eteğinde Bir Vadi Nysa, Aydın'ın Sultanhisar ilçesinde, Aydın-Denizli karayolu üzerinde yer alır.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Messogis Eteğinde Bir Vadi
Nysa, Aydın'ın Sultanhisar ilçesinde, Aydın-Denizli karayolu üzerinde yer alır. Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre kent, Aydın'ın yaklaşık 30 kilometre doğusunda, Sultanhisar'ın 3 kilometre kadar kuzeybatısındadır. Bülent Ecevit Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nün sayfası ise aynı mesafeyi yaklaşık 34 kilometre olarak verir; biz resmi müdürlüğün rakamını esas aldık ve yaklaşık değeri kullandık. Kent, Messogis Dağları'nın güney eteğinde, bugün Malgaç Dağı olarak anılan yükseltinin yamaçlarındaki yüzlerce vadiden biri olan Tekkecikdere'nin oluşturduğu dar ve derin vadinin iki yanına kurulmuştur. Güneyinde Büyük Menderes Ovası uzanır. Bugün zeytin ağaçlarıyla kaplı olan alanda yer yer makilik bölümler de bulunur. Bu doku, ören yerinde yürürken gölgeyi, rengi ve yolların seyrini belirler. Vadi dik olduğu için yapılar basamaklar halinde dizilmiş, bu da kentin hem kuş bakışı hem de iç mekanlardan bakışla ilginç bir görünüm sunmasını sağlamıştır. Nysa'yı anlamak için önce bu topografyayı zihninizde canlandırın.
Athymbra'dan Nysa'ya
Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Kültür Portalı, kentin kuruluşunu Strabon ve tarihçi Stephanos'un anlatılarına dayandırır ve Helenistik dönemde, MÖ 3. yüzyılın ilk yarısında Seleukos'un oğlu I. Antiokhos Soter tarafından kurulduğunu yazar. Bülent Ecevit Üniversitesi sayfası ise antik ve yazıtsal kaynaklara göre kentin ilk olarak Athymbra adıyla kurulduğunu, modern araştırmacılara göre muhtemelen MÖ 3. yüzyılın sonlarında Nysa adını aldığını belirtir. Kaynaklar arasındaki bu küçük fark, kuruluşun temkinli anlatılmasını gerektirir. MÖ 188'deki Apameia Antlaşması'ndan sonra Nysa, Batı Anadolu'daki birçok kent gibi Pergamon Krallığı'nın egemenlik alanına girdi. III. Attalos'un vasiyetiyle Pergamon toprakları Roma'ya geçti ve MÖ 129'da Asia Eyaleti kuruldu. Nysalı Pythodoros oğlu Khairemon ve ailesine ilişkin yazıtlar, Nysalıların Roma ile hep iyi ilişkiler içinde olduğunu gösterir. Bu ilişki sayesinde Geç Helenistik ve Erken Augustus döneminde agora, Gerontikon, tiyatro ve amfiteatr gibi yapıların inşası mümkün olmuştur. Üniversite sayfasına göre MS 3. yüzyılın ortasında kent, Asia Eyaleti'nden ayrılıp Phrygia-Karia Eyaleti'ne dahil edilmiştir.
İki Yakayı Birleştiren Köprüler ve Tonozlar
Nysa'yı özel kılan, kentin tek bir düzlüğe değil, bir boğazın iki yakasına kurulmuş olmasıdır. Müdürlük sayfası, antik dönemde hızlı akan ve derin bir boğaz oluşturan bir nehrin kenti ikiye böldüğünü, üç köprünün iki yakayı birleştirdiğini söyler. Kültür Portalı'na göre kent, topografyaya uyumlu biçimde vadiye inşa edilmiş yapılarıyla Roma mimarisinin ve mühendisliğinin iyi örneklerini sunar. Çok dik bir boğazın iki yanında kurulmuş binalar, sokaklar ve meydanlar tonozlu alt yapılarla desteklenmiştir. Bu yöntem, eğimli araziyi düz yapı zeminlerine çevirmeye yarar. Tr.wikipedia ek bilgi olarak, antik tiyatronun güney ve güneydoğusundaki alanda dere yatağına bir tünel inşa edildiğini ve uzunluğu 100 metreyi bulduğunu yazar. Dere yatağının batısında gymnasion ve stadyum, kuzeyinde kütüphane ve tiyatro, doğusunda ise agora, meclis binası ve Roma hamamları yer alır. Bu dağılım, yürüyüş hattını planlarken size doğal bir sıra verir. Köprülerden geçip tonozların altına bakmak, Nysa'yı sıradan bir ören yerinden ayıran deneyimdir.
Tiyatro ve Bouleuterion
Tiyatro, kent merkezinde, doğu yamaçta yer alır ve müdürlük sayfasında iyi korunmuş olarak tanımlanır. Cavea'sının biçimi yarım daireyi biraz aşar. Aynı sayfa, tiyatronun on bin kişilik olduğunu bildirir. Bülent Ecevit Üniversitesi sayfasına göre tiyatronun sahne binasının scaenae frons bölümü MS 180-200 yıllarına tarihlenir; 1982-1988 yıllarındaki kazılarda sahne binasından heykeller ve figürlü podyum frizleri ortaya çıkarılmıştır. Gezide tiyatroyu, sahne binasının kalıntılarına ve cavea'nın eğimine bakarak okuyun. Bouleuterion ise Strabon'un Gerontikon, yani yaşlılar meclisi olarak adlandırdığı yapıdır. Dikdörtgen planlı yapının içinde yarım daire biçimli bir cavea yer alır. Kültür Portalı bouleuterion'u kentin iyi korunmuş yapılarından biri olarak anar. Üniversite sayfasına göre Gerontikon çevresindeki kazı, belgeleme ve onarım çalışmaları 2006-2009 yıllarında Musa Kadıoğlu tarafından yürütülmüş ve sonuçları 2014'te yayımlanmıştır. Bouleuterion'a girerken yarım daire plana ve oturma sıralarına odaklanın.
Agora ve Gymnasion
Bouleuterion'un doğusunda agora bulunur. Müdürlük sayfasına göre burası 89 x 105 metre ölçülerinde, dört yanı kolonlarla çevrili salonlardan oluşan bir pazaryeridir. Üniversite sayfası, Çarşı Bazilikası ve Forum alanlarında ile kentin ana caddesinde, yani Cadde 1'de kazı, belgeleme ve onarım çalışmalarının sürdüğünü bildirir. Agora'da kuzey portiko dükkanlarında yapılan kazılar da kentin gündelik ticaret yaşamına dair ipuçları sunmuştur. Dere yatağının batısındaki gymnasion ise gençlerin düşünsel ve bedensel olarak eğitim gördükleri spor yapısıdır. Yapı yaklaşık 165 x 70 metre ölçülerindedir ve müdürlük sayfasına göre Strabon zamanında daha küçük boyutlarda olmalıdır. Aynı sayfa, dere yataklarının en genişi üzerinde yer alan stadyumun yaklaşık 192 x 44 metre ebadında olduğunu, batıdaki oturma sıralarının doğal araziye yerleştirildiğini ve bugün sel suları nedeniyle tahrip olmuş durumda bulunduğunu yazar. Bu ölçüler, ayaktaki sütunlardan çok, alanın büyüklüğünü kavramak için işe yarar. Agora, gymnasion ve stadyum arasında yürürken kentin gündelik yaşamını, ticaretini ve sporunu aynı hatta düşünebilirsiniz.
Kütüphane ve Eğitim Geleneği
Nysa, eski çağlarda özellikle eğitim alanında ünlü bir kenttir. Müdürlük sayfasına göre coğrafyacı Strabon bu kentte eğitim görmüştür. Eğitim amaçlı yapılar gymnasion ve kütüphanedir. Kütüphane iki katlıdır ve Kültür Portalı'na göre Anadolu'daki iyi korunmuş antik çağ kütüphanelerinden biridir. Bülent Ecevit Üniversitesi sayfası, kütüphane yapısının toplantı ve mahkeme salonu olarak da kullanıldığını yazar. Aynı sayfa, MS 2. yüzyılda kentin mimari yapılaşma bakımından en parlak dönemlerinden birini yaşamış olması gerektiğini, bu dönemde kütüphane, gymnasion ve sütunlu cadde gibi yapılarda inşa faaliyeti yürütüldüğünü belirtir. Kütüphane ve tiyatro, dere yatağının kuzeyinde, birbirine yakın uzanır. Kütüphanenin iki katını ve cephe tonozlarını görmek, kentin eğitim kimliğini en iyi anlayabileceğiniz noktadır. Strocka'nın kütüphanede yürüttüğü kazı ve araştırmalar 2012'de yayımlanmıştır. Bu çalışmalar, yapının planını ve işlevini daha iyi anlamayı sağlamıştır.
Deprem Kuşağında Bir Kent ve Kazılar
Üniversite sayfasına göre Nysa, bütün Menderes Havzası gibi aktif fay hatlarının bulunduğu 1. derece deprem bölgesinde yer alır ve bu tektonik hareketlere bağlı olarak çevrede birçok yeraltı sıcak su kaynağı vardır. Kentin yaklaşık 2 kilometre batısında, Tralleis'e giden antik yol üzerindeki bu kaynaklardan birinde Akharaka adıyla anılan alan bulunur; nekropol de bu yol üzerindedir. Strabon'un anlattığı, tadı ve tıbbi kullanımıyla bilinen şarap üretim bölgesi ise yalnızca antik tarım ve ticaretin bir parçası olarak anılır. İlk araştırmalar 1907'de ziyaret eden Alman Albay W. von Diest ile başladı; 1909'da Dr. H. Pringsheim ve K. Graefinghoff ile belgeleme yapıldı, sonuçlar 1913'te Berlin'de bir monografide yayımlandı. 1921-1922'de Yunan arkeolog K. Kourouniotis agora ve bouleuterion'da, 1960'larda İzmir Müzesi, 1982-1988'de ise Aydın Müzesi çalışma yaptı. 1990-2010 yılları arasında V. İdil başkanlığındaki ekip, Kültür Bakanlığı ve Ankara Üniversitesi adına sistematik kazılar yürüttü. 2017'den bu yana kazılar S. Hakan Öztaner başkanlığında sürüyor ve cadde sistemi, Çarşı Bazilikası ile forum alanları öne çıkıyor.
Gezi Önerileri
Kültür Portalı'na göre Nysa'ya Aydın Efeler merkezden büyükşehir otobüsleri ve Sultanhisar minibüsleriyle ulaşılabilir. Ören yerinin adresi Eskihisar Mahallesi, Sultanhisar'dır. Giriş saatleri, ücret ve ziyaret koşulları değişebildiği için güncel bilgiyi Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile muze.gov.tr üzerinden kontrol edin. Önerilen yürüyüş sırası, dere yatağının batı yakasında gymnasion ve stadyumla başlayıp köprülerden geçerek kütüphane ve tiyatroya, ardından doğu yakadaki bouleuterion ve agoraya uzanmaktır. Yol boyunca zeytin ağaçlarının gölgesi sınırlıdır, sıcak aylarda sabah erken saatleri tercih edin. Patika düzensizdir; sağlam tabanlı bir ayakkabı ve yeterli su yanınıza alın. Tonozlu geçitlerde dikkatli yürüyün ve yapıların üzerine çıkmayın. Fotoğraf için sabahın erken ve ikindinin geç ışığı tiyatro ve kütüphane cephelerini en iyi gösterir. Günü Sultanhisar'da dinlenerek tamamlayabilirsiniz.
Kaynaklar
- Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Nysa, https://aydin.ktb.gov.tr/TR-64434/nysa.html
- Kültür Portalı, Nysa, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/aydin/gezilecekyer/nysa-
- Bülent Ecevit Üniversitesi Arkeoloji Bölümü, Nysa, https://arkeoloji.beun.edu.tr/nysa.html
- Vikipedi, Nisa (antik kent), https://tr.wikipedia.org/wiki/Nisa_(antik_kent)
- Kapak görseli, Nysa Antik Tiyatrosu, Carole Raddato, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
