Tunceli'de bir akarsuyu tanımak için önce soğuğunu, berraklığını ve hızını anlamak gerekir. Munzur Suyu bu üç özelliği aynı vadide toplar ve bu özelliklerin en tanınmış sakini kırmızı benekli alabalıktır. Bu yazı, nehrin balığına ve onun yaşadığı suya yakından bakıyor. Hem resmi turizm kaynaklarının hem de bir hakemli bilimsel çalışmanın söylediklerine dayanıyor. Amaç, vadiye gittiğinizde suyu ve balığı daha bilinçli izlemenizi sağlamak.

Ovacık'tan Keban'a uzanan bir su

Tunceli Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün anlatımına göre Munzur Suyu, Ovacık'ın kuzeyinde Munzur Dağları'nın eteklerinden doğar. Merkez ilçede Pülümür Çayı ile birleşir ve Keban Baraj Gölü'ne dökülür. Müdürlük, suyun il sınırları içinde çok uzun bir yol aldığını, çok sayıda dere tarafından beslendiğini ve yer yer derin boğazlardan hızla aktığını yazar. Suyun Ovacık ile Tunceli arasında kalan bölümü, akarsuyu doğuran gözelerden başlayarak vadi boyunca zengin bir bitki örtüsü, yabanıl yaşam ve değişken bir doğa peyzajı sunar. Yani alabalığın yaşadığı çizgi, kuzeydeki yüksek dağlardan güneydeki baraj gölüne uzanan bir su yoludur. Bu yolu bir bütün olarak düşünmek, balığın neden bu kadar dikkatle incelendiğini de açıklar.

Soğuk, berrak ve hızlı

Müdürlüğün sayfası suyun sıcaklığı için net bir aralık verir. Kış aylarında sıfır ile dört derece arasında, yaz aylarında ise on sekiz ile yirmi derece arasında seyreden berrak ve temiz bir sudan söz edilir. Alabalık gibi soğuk ve oksijenli suyu seven balıklar için bu aralık belirleyicidir. Aynı sayfa, suyun debisinin çok düzenli olmadığını da not eder. Vadinin geniş olduğu yerlerde nehir yatağı açılır ve kıyıda doğal bitki örtüsü görülür. Vadinin dar ve derin olduğu yerlerde ise dik yamaçlarda ilginç kaya oluşumları, yer yer kanyonlar ve şelaleler öne çıkar. Müdürlük, Halbori Gözeleri'nin yaklaşık üç dört kilometre kuzeyinde Munzur Suyu'na karışan Laç Deresi'nin oluşturduğu kanyonu özellikle etkileyici bulur. Bu kanyon doğuda Pülümür Çayı'na kadar uzanır.

Kırmızı benekli alabalık kimdir

Munzur Suyu için kullanılan ad, kırmızı benekli alabalıktır. Bilimsel çalışmada türün adı Salmo macrostigma (Dumeril, 1858) olarak yazılır. Makale, bu adı taşıyan balığın Munzur Nehri'nde kırmızı benekli alabalık olarak isimlendirildiğini belirtir. Müdürlük ise Munzur Suyu'nun yukarı çığırının, bu yöreye özgü türün yetişmesine çok elverişli olduğunu söyler. Alabalığın Munzur Suyu'nda, Mercan Deresi'nde ve bu akarsulara karışan küçük derelerde yaşadığı yazılır. Müdürlük, balığın yayılış alanını gözelerin bir iki kilometre güneyinden başlayan ve seksen kilometreye varan bir su alanı olarak tarif eder. Aynı metin, alabalığın yöreye özgü endemik türleri ve lezzetiyle ekonomik bir değer oluşturduğunu, turizm için de önemli bir potansiyel taşıdığını ekler. Milli park sayfası da Munzur Suyu ve Mercan Deresi'ndeki yaygın ve yoğun alabalık varlığını, bölgenin yöreye özgü değerleri arasında sayar.

Bir yıllık çalışmanın bulguları

Balığı sayılarla tanımak isteyenler için Munzur Üniversitesi'nin bilimsel araştırma birimi tarafından desteklenen bir çalışma var. Fahrettin Yüksel, Fethiye Makal ve Mehmet Zülfü Çoban'ın makalesi, 2020 yılında International Journal of Pure and Applied Sciences dergisinde yayımlandı. Araştırma 2015 yılının Ocak ayından Aralık ayına kadar Tunceli sınırları içindeki Munzur Nehri'nde yürütüldü. Çalışmada, farklı boy gruplarından yüz altmış beş balık örneği incelendi. Örnekler uzatma ağı, serpme ağı, elektroşoker cihazı ve olta ile toplandı. Bu yöntemler bilimsel örnekleme içindir. Ziyaretçiler için bir avlanma tarifi değildir. Yaş tayini balık pullarından yapıldı. Sonuçta nüfusun birinci yaş grubundan sekizinci yaş grubuna kadar dağıldığı görüldü. Dişi ile erkek oranı 1'e 0,96 olarak bulundu. Yazarlar bu oranın istatistiksel olarak 1'e 1'den farklı olmadığını bildirir.

Boy, ağırlık ve büyüme eğrisi

Çalışmada incelenen balıkların toplam boyu on iki ile otuz altı santimetre arasında değişti. Vücut ağırlıkları ise 22,9 ile 490 gram arasında ölçüldü. Kondisyon faktörü 1,19 olarak hesaplandı. Boy ile ağırlık ilişkisine bakıldığında dişilerde büyümenin izometrik, yani boy ve ağırlığın dengeli arttığı bir yapıda olduğu bulundu. Erkeklerde ve tüm bireyler birlikte alındığında ise negatif allometrik büyüme saptandı. Basitçe söylemek gerekirse erkek balıklar boyları uzadıkça ağırlıkta, dişilere göre biraz daha az artış gösteriyor.

Yazarlar büyümeyi von Bertalanffy denklemiyle de tahmin etti. Denklemdeki teorik en büyük boy değeri erkekler için yaklaşık 56,58 santimetre, dişiler için yaklaşık 55,8 santimetre olarak hesaplandı. Teorik en büyük ağırlık erkeklerde 1696,3 gram, dişilerde 1949,6 gram çıktı. Büyüme hızını gösteren katsayı erkeklerde 0,08, dişilerde 0,10 olarak bulundu. Büyüme performans indeksi erkekler için 5,55, dişiler için 5,74 oldu. Bu indeks, aynı tür üzerinde başka bölgelerde yapılan çalışmalarla karşılaştırma yapmak için kullanılıyor. Bu sayılar sahada gördüğünüz her balığın boyunu tahmin etmenize yardım etmez. Ama Munzur'un alabalığının ağır ağır büyüyen, uzun yıllar yaşayan bir nüfus olduğunu gösterir.

Nehir kıyısında ne görülür

Alabalık bir akarsu ekosisteminin parçasıdır. Vadide balığa eşlik eden doğayı da okumak gerekir. Müdürlük, Ovacık ve Yeşilyazı dolaylarında, gözelerin bir buçuk kilometre aşağısında nehrin iki yanında huş meşceresi bulunduğunu yazar. Huş ülkemizde ender rastlanan bir ağaç türüdür. Müdürlük bu ağacın akarsu kıyılarında güzel gövde yaptığını ve bitki örtüsünün zenginliğine katkı sağladığını belirtir. Milli park sayfası ise vadi tabanı ve su boylarında karaağaç, akağaç, kızılağaç, dişbudak, çınar, ceviz, kavak ve söğüt gibi türlerden oluşan karışık bir bitki örtüsünü sayar. Aynı sayfa, parkta su samuru, yaban keçisi ve çeşitli kuş türlerinin bulunduğunu da yazar. Dolayısıyla suyun kenarında yürürken yalnız suya değil, kıyı ağaçlarına, kayalıklara ve gökyüzüne de bakmak gerekir.

Su sporları ve doğa etkinlikleri

Müdürlük, Aşağı Torunoba, Sarıtaş ve Halbori gözeleri arasındaki yaklaşık yirmi kilometrelik kısmın rafting sporuna elverişli bir potansiyel taşıdığını söyler. Aynı sayfada, Munzur Suyu'nun 2000 yılında rafting açısından bir ekip tarafından incelendiği ve olumlu sonuçlar alındığı yazılır. Milli park sayfası ise kamp kurma, piknik, sportif balıkçılık ve doğa yürüyüşünü günübirlik etkinlikler olarak sayar. Su ve doğa sporları için de elverişli bir potansiyelden söz edilir. Bu cümleler bir potansiyeli anlatır. Belirli bir etkinliğin bugün hangi koşullarla yapıldığını söylemez. Planınızı yaparken yetkili kurumlara danışın.

Balığı ve suyu korumak

Sportif balıkçılık, il müdürlüğünün kaynaklarında park çevresi için sayılan etkinliklerden biridir. Ancak balık avlamanın izinleri, yasak dönemleri ve yasak bölgeleri zamanla değişebilir. Bu bilgiyi bir blog yazısından ya da eski bir paylaşımdan almayın. Avlanma izni, avlanabilecek yerler ve uygulanan kurallar için Tunceli'deki yetkili müdürlüklerden bilgi alın. Milli park sınırları içinde ayrıca park yönetiminin kuralları geçerlidir. Çalışmada kullanılan elektroşoker ve ağ gibi araçların bilimsel örnekleme için olduğunu, genel kullanıma yönelik olmadığını unutmayın. Nehre çöp bırakmamak, kıyıdaki bitki örtüsüne basmamak ve yabanıl yaşamı uzaktan izlemek en basit korumadır.

Ziyaret için pratik notlar

Milli park sayfasına göre bölgede sert karasal iklim hüküm sürer. Parktan yararlanmak için en uygun zaman Haziran ile Eylül arasındaki dönemdir. Bu aylarda su sıcaklığı da yazın verilen aralıkta kalır. Nehri izlemek için yol kenarında durabileceğiniz noktalardan çok, vadinin genişlediği kıyıları seçin. Güvenli yaklaşım için su hızlı akan yerlerde kıyıdan uzak durmak, akıntıya girmemek gerekir. Çünkü müdürlük suyun yer yer derin boğazlarda oldukça hızlı aktığını belirtir. Fotoğraf çekmek isterseniz berrak suyun altını görmek için güneş açısı yüksekken gelin. Alabalıkları görmek için sabırlı olun ve ellerinizle dokunmaya çalışmayın. Ziyaret saatleri, park kuralları ve yol durumu için Tunceli Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne danışın.

Bu yazının bilgileri müdürlük sayfalarına ve bilimsel makaleye dayanıyor. Balığın sayısı, yayılış durumu ve korunma statüsü gibi konularda güncel bilgi için ilgili kamu kurumlarının yayınlarına bakın.

Kaynaklar

Tunceli Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Munzur Suyu Vadisi, https://tunceli.ktb.gov.tr/TR-57336/munzur-suyu-vadisi.html
Yüksel, F., Makal, F., Çoban, M. Z., Munzur Nehri'ndeki Salmo macrostigma (Dumeril, 1858)'nın Bazı Büyüme Parametrelerinin Tahmini, DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijpas/article/777862
Tunceli Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Munzur Vadisi Milli Parkı, https://tunceli.ktb.gov.tr/TR-57342/munzur-vadisi-milli-parki.html
Vikipedi, Munzur Çayı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Munzur_%C3%87ay%C4%B1

Munzur Suyu'nun Kırmızı Benekli Alabalığı