Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Malatya Kayısısı, Bahçeden Sofraya Bir Menşe Adı

Malatya'ya yazın gelen biri kenti önce kokusundan tanır. Temmuz başında bahçelerden toplanan kayısılar damların, avluların ve tarlaların üzerine serilir, güneş meyveyi birkaç gün içinde koyulaştırır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye4 Kasım 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Malatya Kayısısı, Bahçeden Sofraya Bir Menşe Adı

Malatya'ya yazın gelen biri kenti önce kokusundan tanır. Temmuz başında bahçelerden toplanan kayısılar damların, avluların ve tarlaların üzerine serilir, güneş meyveyi birkaç gün içinde koyulaştırır. Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün verdiği bilgiye göre Türkiye'nin yaş kayısı üretiminin yaklaşık yarısı, kuru kayısı üretiminin ise yüzde 85 ile 90'ı bu ilden çıkar. Kayısı burada bir meyveden çok daha fazlasıdır; kentin takvimini, sofrasını ve dışarıya tanıttığı yüzünü belirler. Bu yazı Malatya kayısısının resmi kimliğine, onu bu kadar özel kılan çeşitlere ve iklime, kurutma geleneğine ve bugün kayısıyı yerinde nasıl tanıyabileceğinize bakıyor.

Türkiye'nin ilk menşe adlarından biri

Malatya kayısısı, Türk Patent ve Marka Kurumu'nun coğrafi işaret siciline 32 numarayla kayıtlıdır. Başvuruyu Malatya Ticaret ve Sanayi Odası 31 Temmuz 2000'de yaptı. Tescil belgesine göre coğrafi işaret 28 Ocak 2001 tarihli Resmi Gazete'de ilan edildi ve o tarihten geçerli olmak üzere tescil edildi. Türü menşe adıdır; yani ürün bütün özelliklerini doğduğu coğrafyadan alır. Bu sıra numarası, Malatya kayısısının ülkede coğrafi işaret sisteminin ilk yıllarında koruma altına alınan ürünlerden biri olduğunu gösterir.

Belgenin ilginç ayrıntılarından biri coğrafi sınırdır. Koruma yalnız Malatya ili ve ilçeleriyle sınırlı değildir. Elazığ'ın Baskil, Sivas'ın Gürün, Adıyaman'ın Gölbaşı ve Kahramanmaraş'ın Elbistan ilçeleri de aynı sınırın içinde sayılır. Bu, kayısı bahçelerinin il sınırını tanımadığını, aynı iklimin ve toprağın komşu vadilere de taştığını anlatır. Malatya kayısısı Türk Patent ve Marka Kurumu'nun listesine göre Avrupa Birliği nezdinde de tescil edilmiş Türk coğrafi işaretleri arasındadır.

Altı çeşit, tek ad

Tescil belgesi Malatya kayısısının başlıca çeşitlerini adıyla sayar: Hacıhaliloğlu, Hasanbey, Kabaaşı, Soğancı, Çataloğlu ve Çöloğlu. Bunlar aynı türün, Prunus armeniaca türünün yerel çeşitleridir ama birbirine benzemez. Belgeye göre meyve Hacıhaliloğlu, Kabaaşı ve Çataloğlu'nda oval, Soğancı ile Çöloğlu'nda yuvarlak, Hasanbey'de kalp biçimindedir. Meyve kabuğu ve meyve eti hepsinde sarıdır, tadı hepsinde çok tatlıdır. Ağırlıkta en iri olanı Hasanbey'dir; belge bu çeşit için 45 ile 60 gram arasında bir meyve ağırlığı verir, diğerlerinde bu değer 25 ile 35 gram dolayındadır.

Çeşitler arasındaki fark yalnız görünüşte değildir. Hacıhaliloğlu, Hasanbey, Kabaaşı ve Çataloğlu'nda meyve eti serttir, Soğancı ile Çöloğlu'nda yumuşaktır. Kuru madde oranı Hacıhaliloğlu ile Çataloğlu'nda en yüksektir; bu da onları kurutmaya en uygun çeşitler yapar. Belge çekirdeğin meyve etinden kolay ayrıldığını, yalnız Soğancı'da çekirdeğin ete az da olsa bağlı olduğunu not eder. Kurutmalık bir meyvede bu küçük ayrıntı, çekirdek çıkarma işini ve kurumuş meyvenin biçimini doğrudan etkiler.

Hacıhaliloğlu'nun öne çıkışı

Bu çeşitlerin başında Hacıhaliloğlu gelir. Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Kayısı Araştırma Enstitüsü'nün tanıtım broşürü onu Malatya bölgesinde yetiştirilen en önemli kurutmalık çeşit olarak tanımlar. Broşüre göre çeşidin kökeni Malatya'dır ve 1976'da yine Malatya'da seleksiyon yöntemiyle ıslah edildi, 2007'de tescil edildi. Ağacı kuvvetli gelişir ve yayvan bir taç yapar. Çiçeklenmesi Mart'ın birinci ve üçüncü haftaları arasına denk gelir, hasadı ise Temmuz'un ilk haftasında yapılır. Meyvesi eliptik, eti sert ve tatlıdır, çekirdeğin içi acı değildir.

Soğuk kış, kurak bahar

Malatya kayısısını özel yapan şeylerin başında iklim gelir. Tescil belgesindeki yetiştirme tekniği bölümü bu ilişkiyi açık bir dille anlatır. Ağaç kış dinlenmesi sırasında 1000 ile 1600 saat arasında soğuklamaya ihtiyaç duyar. Çiçeklenme ve küçük meyve döneminde eksi bir derece ve altındaki soğuklar ürüne zarar verir. Kayısı soğuk ve sürekli bir kış, kurak bir ilkbahar ve güneşli, sıcak bir yaz ister. Sıcak, besin maddelerince zengin, tınlı ve kireçli topraklarda iyi yetişir; nemli ve taban suyu yüksek topraklarda ise kökler yeterince oksijen alamaz.

Kayısı Araştırma Enstitüsü'nün çiftçilere yönelik broşürü aynı noktanın pratik karşılığını verir. İlkbahar geç donlarından etkilendiği için kayısı bahçesi kurulurken ova ve çukur yerler yerine yamaç ve sırtlar seçilmelidir. Yaz aylarında havadaki nemin düşük olması meyvenin kalitesi için önemlidir. Malatya ovasının çevresindeki yamaçlara kurulmuş bahçeler bu yüzden rastlantı değildir. Yolda gördüğünüz eğimli araziler, ağaçların donlu gecelerden korunmak için bilerek seçilmiş yerleridir.

Sarı kayısı, kahverengi kayısı

Malatya'da kayısının büyük kısmı kurutulur. Tescil belgesi iki ayrı ürün tanımlar. Kurutma olgunluğunda hasat edilip kükürtlenerek kurutulan kayısı homojen sarı renktedir. Kükürtleme yapılmadan kurutulan natürel kuru kayısı ise açık ya da koyu kahverengidir. İkisi de kayısıya özgü tadı ve kokuyu taşır. Belge kuru meyvenin nem oranını yüzde 20 ile 25 arasında verir ve 100 gram kuru kayısının bileşimini tek tek yazar; bunların arasında A vitamini, potasyum ve demir değerleri de vardır.

Kurutmanın nasıl yapıldığını en ayrıntılı anlatan belge ise çekirdeğin tescilidir. Malatya Ticaret Borsası'nın tescil ettirdiği Malatya Kayısı Çekirdeği, 573 numarayla 15 Ekim 2020'de menşe adı olarak kaydedildi. Belgeye göre hasat edilen kayısılar gün kurusu için doğrudan, ya da kükürtlendikten sonra güneşe serilir. Üç ya da dört gün sonra çekirdekler çıkarılır, kükürtlü ve kükürtsüz kayısılar ayrı işlenir. Çıkarılan çekirdekler yıkanır ve beş altı gün güneşte kurutulur.

Çekirdek de bir ürün

Kayısı çekirdeği Malatya'da bir atık değil, kendi adıyla anılan bir üründür. Tescil belgesine göre çekirdek meyve ağırlığının yüzde 12 ile 15'ini oluşturur ve bunun yaklaşık üçte biri çekirdek içidir. Aşısız yabani kayısının, zerdalinin çekirdekleri genellikle acıdır. Coğrafi sınırdaki kayısıların neredeyse tamamı aşılı olduğu için Malatya kayısı çekirdeğinin tadı tatlıdır; belge bunu ürünün en önemli özelliği sayar. İç çekirdek elde etmek için kabuklu çekirdekler havuzlarda bir gece boyunca ıslatılır, makineyle kırılır ve güneşte ya da fırında kurutulur.

Bir istasyondan enstitüye

Malatya kayısısının bugünkü ününde bilimsel çalışmanın da payı büyüktür. Kayısı Araştırma Enstitüsü'nün tarihçesine göre 1930'larda Ankara'daki Yüksek Ziraat Enstitüsü, Malatya'nın meyvecilik gücünü araştırmak için bir doktora çalışması başlattı ve bu çalışma 1933 ile 1936 arasında yürütüldü. Ardından 1937'de Türk ve Alman uzmanların iş birliğiyle Malatya'da bir Kayısı İstasyonu kuruldu. 1940'tan itibaren burada başta kayısı olmak üzere meyve fidanı üretildi. Kurum yıllar içinde Bahçe Kültürleri İstasyonu, Kayısı Araştırma İstasyonu ve Meyvecilik Araştırma Enstitüsü adlarını taşıdı, 2015'ten beri Kayısı Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü adıyla çalışıyor.

Enstitü bugün Malatya'nın merkezinin dört kilometre kadar güneybatısında, Yeşilyurt yolu üzerindedir. Kurumun sayfasına göre 2023 itibarıyla burada 33 kayısı çeşidi tescil edilmiştir; listede Hacıhaliloğlu, Hasanbey ve Soğancı gibi yerel çeşitlerin yanında Eski Malatya ve Levent gibi adı yöreden gelen çeşitler de vardır. Malatya kayısısının tescil belgesindeki denetim maddesi de bu kurumları bir araya getirir. Denetim, Malatya Ticaret ve Sanayi Odası'nın koordinasyonunda oda, tarım il müdürlüğü, ziraat odası, araştırma enstitüsü, İnönü Üniversitesi'nin kayısı araştırma merkezi ve kayısı tarım satış kooperatifinden uzmanlarla kurulan bir komisyonca ağaçta ve meyvede olmak üzere iki aşamada yapılır.

Sofrada kayısı

Kayısı Malatya mutfağında tatlıdan kahvaltıya kadar her yere girer. Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yaş ve kuru olarak üretilen kayısının reçelinden, pestilinden, nektarından, pekmezinden ve tatlısından söz eder; kayısıdan lokum, sucuk ve reçel gibi ürünler de yapılır. Müdürlüğün mutfak sayfası yöre tatlıları arasında kaymaklı kayısı tatlısını da sayar. Kayısının yanında ilin başka ürünleri de aynı bahçe kültüründen gelir. Türk Patent ve Marka Kurumu veri tabanında Malatya adına bugün elliyi aşkın coğrafi işaret görünür; Hekimhan Cevizi, Malatya Dalbastı Kirazı, Arapgir Köhnü Üzümü menşe adı olarak, Malatya Köpük Pestili ise mahreç işareti olarak bunların arasındadır.

Kayısıyı yerinde tanımak

Kayısıyı en güzel görmenin yolu mevsimini seçmektir. Hacıhaliloğlu'nun çiçeklenme dönemi Mart'ın ilk yarısına, hasadı Temmuz'un ilk haftasına denk gelir. Mart'ta ova çevresindeki yamaçlar beyaz çiçekle örtülür; Temmuz'da ise toplanan meyvenin serildiği alanlar ve kurutma işi görülür. Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre her yıl Temmuz ayında Büyükşehir Belediyesi'nin öncülüğünde bir Kayısı Festivali yapılır; festival tarihlerini gitmeden önce resmi kurumların duyurularından kontrol edin.

Satın alırken coğrafi işaretin kendisi de bir rehberdir. Tescil belgesinin kullanım biçimi markalamadır; çekirdek belgesi de adın ve menşe adı ambleminin ürünün ya da ambalajın üzerinde yer alacağını yazar. Ambalajda amblemi aramak, ürünün denetim sisteminin içinden geldiğini anlamanın en kolay yoludur. Kükürtlü sarı kayısı ile natürel kahverengi kayısının ikisini de tatmak, aynı meyvenin iki ayrı kurutma geleneğini tanımak için iyi bir başlangıçtır. Kuru kayısıyı, belgede de vurgulandığı gibi, serin ve kuru bir yerde saklamak tadını korur.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz