Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Kültürpark ve İzmir Enternasyonal Fuarı'nın Hikayesi

İzmir'in tam ortasında, Alsancak ile Basmane arasında 420 bin metrekarelik bir yeşil ada durur. Kültürpark doksan yıldır hem şehrin nefes aldığı bahçe hem de her eylül kapılarını dünyaya açan bir fuar alanıdır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye30 Eylül 202630
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Kültürpark ve İzmir Enternasyonal Fuarı'nın Hikayesi

İzmir'in tam ortasında, Alsancak ile Basmane arasında 420 bin metrekarelik bir yeşil ada durur. Kültürpark doksan yıldır hem şehrin nefes aldığı bahçe hem de her eylül kapılarını dünyaya açan bir fuar alanıdır. Bu yazı parkın yangın yerinden doğuş hikayesini, İzmir Enternasyonal Fuarı'nın kökenini, park içindeki yapıları ve müzeleri, bir de bugün parkın nasıl gezileceğini anlatıyor.

Yangın yerinden park fikrine

Kültürpark'ın kurulduğu alan, 1922 İzmir Yangını'nda kül olan mahallelerin yeriydi. Yangının ardından on yılı aşkın süre moloz yığınları ve boş arsalar halinde kalan bu bölge, şehrin ortasında bakımsız bir boşluğa dönüşmüştü. Fikrin kaynağı Moskova'ydı. İZFAŞ'ın tarihçesine göre gazeteci Suad Yurdkoru 1933'teki Moskova gezisinde gördüğü Gorki Parkı'ndan etkilenmiş ve izlenimlerini Belediye Başkanı Dr. Behçet Uz'la paylaşmıştı. Vikipedi'nin aktardığına göre Yurtkoru'nun hazırladığı rapor 14 Mayıs 1934'te belediye meclisinde kabul edildi; Uz 1935'te Moskova'ya gidip iki mimara taslak proje çizdirdi. Molozlar 1934'ün ikinci yarısından itibaren temizlendi, temel 1 Ocak 1936'da atıldı ve park 1 Eylül 1936'da Başbakan İsmet İnönü'nün açtığı fuarla birlikte hizmete girdi. Başlangıçta 360 bin metrekare olan alan 1939'da güneye doğru 60 bin metrekare daha genişletildi. Kültürpark bir halk üniversitesi olarak tasarlanmıştı: spor alanları, sergi salonları, açık hava tiyatrosu, hayvanat bahçesi ve kütüphane aynı duvarların içinde toplanacaktı.

9 Eylül sergilerinden uluslararası fuara

Fuarın kökü parktan daha eskidir. 17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi ile eş zamanlı olarak İkinci Kordon'da bir yerli malları sergisi düzenlenmişti; İZFAŞ bu sergiyi fuarın ilk adımı sayar. İlk düzenli sergi 4 Eylül 1927'de İzmir Sanatlar Mektebi'nde 9 Eylül Sergisi adıyla açıldı ve 80 binden fazla kişi gezdi. 1928'de ikincisi yapıldı; 1933'te 9 Eylül Panayırı, 1934'te İzmir Beynelmilel 9 Eylül Panayırı, 1935'te İzmir Arsıulusal 9 Eylül Panayırı adlarıyla sürdü. 1935 panayırını 311 bin kişi gezmişti ve alanın dar geldiği o yıl açıkça görülüyordu. 1936'da fuar yeni parkına taşındı; Lozan Kapısı önündeki açılış törenine Mısır, Yunanistan ve Sovyetler Birliği'nden 48 yabancı kuruluş, 32 vilayet pavyonu ve 45 yerli kuruluş katıldı. O yıl Arsıulusal İzmir Fuarı adıyla düzenlenen etkinlik, bugünkü sayımla altıncı fuardı. 1943'te ziyaretçi sayısı bir milyonu aştı. Savaş yıllarında 1942 fuarı hiç açılamadı, 1944 ile 1946 arasında ulusal düzeyde kaldı; 1947'den sonra kesintisiz uluslararası sürdü. Fuar 1940'ların sonunda dünya fuar organizatörlerinin çatı kuruluşu UFI'ye katıldı ve bu birliğin Türkiye'den en eski üyesidir.

Paraşüt Kulesi, gazinolar ve fuar akşamları

1937 fuarının en büyük yeniliği Paraşüt Kulesi'ydi. Behçet Uz Gorki Parkı'ndaki kuleyi görmüş ve benzerini Türk Hava Kurumu'na önermişti; yapımına 1935'te başlanan 48 metrelik betonarme kule 20 Ağustos 1937'de fuarla birlikte açıldı. Vikipedi'ye göre dünyanın ilk betonarme paraşüt kulesidir; üç terası, ortasında bir asansör ve çevresinde 245 basamaklı döner merdiven vardır. Fuar dönemlerinde ziyarete açılan kule 2020 Ege Denizi depreminde hasar görünce kapatıldı, 2026'da restorasyon çalışmaları başladı. 1938'de hayvanat bahçesi, Vakıflar Pavyonu, Saat Kulesi ile Ada ve Göl gazinoları açıldı. 1950'lerden itibaren fuar gazinoları Türkiye eğlence hayatının zirvesi sayıldı; Göl Gazinosu ile adını Zeki Müren'in koyduğu Manolya Bahçesi bu sahnelerin en ünlüleriydi. Safiye Ayla, Zeki Müren, Sezen Aksu ve Tanju Okan gibi sanatçıların adı İzmir Fuarı ile özdeşleşti. Soğuk Savaş yıllarında fuar, ABD ile Sovyetler Birliği'nin pavyonlarıyla yarıştığı bir sahneye dönüştü ve uzay yarışı İzmirlilerin gözü önünde izlendi. Fuar 1978'e kadar 20 Ağustos ile 20 Eylül arasında tam bir ay sürüyordu; süre 1979 ve 1986'da yirmi güne, 2004'te on güne indi.

Park içindeki yapılar ve müzeler

Kültürpark yıllar içinde şehrin müzelerine de ev sahipliği yaptı. İzmir Arkeoloji Müzesi 1951'den 1984'e kadar, İzmir Resim ve Heykel Müzesi 1952'den 1973'e kadar park içindeydi. 2004'te İzmir Tarih ve Sanat Müzesi park içinde açıldı; 2025'te eserler İzmir Kültür Sanat Fabrikası'na taşınınca müze binasında bir sanat galerisi açıldı ve aynı yıl İlber Ortaylı Kütüphanesi hizmete girdi. Parkın 9 Eylül Meydanı tarafındaki eski itfaiye binası bugün Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi'dir. 1930 ile 1932 arasında mimar Mesut Özok'un tasarımıyla yapılan bina, 1932'den 2001 sonuna kadar yetmiş yıl itfaiye merkezi olarak çalıştı; restorasyonu 8 Şubat 2002'de başladı ve arşiv ile müze 10 Ocak 2004'te açıldı. Kurumun kendi anlatımına göre Türkiye'nin ilk kent arşivi ve müzesidir; gazete koleksiyonu, meclis tutanakları, şer'iye sicilleri ve fotoğraf albümleri araştırmacılara açıktır. 1990'da eski Fuar Mehtap Bahçesi'nin üstü kapatılarak 750 kişilik İsmet İnönü Sanat Merkezi'ne dönüştürüldü. Parkta ayrıca Atatürk Açık Hava Tiyatrosu, İzmir Sanat, Gençlik Tiyatrosu, on dört kapalı sergi salonu ve dört konferans salonu bulunur. Hayvanat bahçesi 2008'de Sasalı'daki İzmir Doğal Yaşam Parkı açılınca kapandı; 1973'te açılan lunapark ise 2025'te kapatıldı. 1938'de yapılan Ada ve Göl gazinolarının 2023'te aslına uygun yeniden yapılmasına karar verildi; Göl Gazinosu 2025'te sosyal tesis ve İzmir Mutfak Müzesi olarak yeniden açıldı, Ada Gazinosu'nun 2026'da hizmete girmesi planlanıyor.

Fuar bugün ne durumda

Fuarcılık dünyada genel ticaret fuarlarından ihtisas fuarlarına kayınca İzmir de 1980'lerden itibaren bu akışa katıldı. İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin öncülüğünde odalar, borsalar ve ihracatçı birlikleriyle kurulan İZFAŞ 7 Şubat 1990'dan beri fuarları düzenliyor. 2015'te Gaziemir'de Fuar İzmir açılana kadar şehirdeki bütün fuarlar Kültürpark'ta yapılıyordu; bugün ihtisas fuarları Gaziemir'de, İzmir Enternasyonal Fuarı ile İzmir Kitap Fuarı ise hala Kültürpark'ta. Fuar artık eylülün ilk yarısında on gün sürüyor; 95. İzmir Enternasyonal Fuarı 5-13 Eylül 2026 tarihlerinde Fuar Şehrin Kalbinde sloganıyla düzenlendi. Son yıllarda her fuarın bir teması, bir partner ülkesi ve bir onur konuğu ili oluyor; 2024'te tema teknoloji, özel konuk Küba, onur konuğu il İstanbul'du. Fuar süresince konserler, tiyatro oyunları, sinema gösterimleri, söyleşiler ve sokak gösterileri parkı akşamları dolduruyor; fuar günlerinde giriş saatleri ve etkinlik programı değiştiği için güncel bilgiyi İZFAŞ'ın resmi sitesinden kontrol edin.

Parkı nasıl gezmeli

Parkın beş kapısı var: Lozan, Montrö, 9 Eylül, Cumhuriyet ve 26 Ağustos. Klasik giriş Lozan Kapısı'dır; 1936'daki açılış töreni bu kapının önünde yapılmıştı ve fuar akşamlarında kalabalık hala buradan içeri akar. Basmane Garı tarafından gelenler 9 Eylül Kapısı'nı, Alsancak tarafından gelenler Montrö Kapısı'nı kullanır. Parkın içinde 1.850 metrelik tartan koşu ve yürüyüş pisti, yüzme havuzu, tenis kortları ve kapalı spor salonu bulunur; sabah erken saatlerde pist koşucularındır. Ağaçlar parkın asıl hazinesidir. 200 bin metrekareyi aşan yeşil alanda 44 familyadan 117 bitki türü ve 7.709 ağaç sayılmış, künyeleri çıkarılmış ve ağaçlar sigortalanmıştır; İZFAŞ'a göre ilk dikilen ağaçların büyük kısmı yurt dışından getirilmişti. Park 2025'te Yeşil Bayrak Ödülü aldı. Önerimiz şu sırayla yürümek: Lozan Kapısı'ndan girip ana aksta ilerleyin, Göl Gazinosu'nun havuz kıyısında durun, Paraşüt Kulesi'nin dibinden geçip Atatürk Açık Hava Tiyatrosu'na uzanın, sonra 9 Eylül Meydanı tarafındaki Kent Arşivi'ne bir saat ayırın; yangın öncesi İzmir'in fotoğrafları ve eski gazeteler burada. Parkın altında 594 araçlık bir yeraltı otoparkı olsa da toplu taşımayla gelmek daha rahattır; Basmane Garı ve metro istasyonu 9 Eylül Kapısı'na birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir.

Pratik notlar

Fuar dönemi dışında parka gün boyu serbestçe girilir ve en keyifli saatler sabahın erken saatleriyle akşamüstüdür. İlkbaharda çiçek açan ağaçlar, yazın Göl Gazinosu çevresindeki serinlik, sonbaharda fuar sonrası sessizlik parkın üç ayrı yüzüdür. Paraşüt Kulesi restorasyon süresince kapalı; uzaktan bakıp fotoğraf çekmekle yetinin. Kent Arşivi ve Müzesi, İsmet İnönü Sanat Merkezi ve galerilerin açılış saatleri ile kapalı günleri kurumların resmi sitelerinde duyurulur; gitmeden önce oradan kontrol edin. Fuar günlerinde ise akşam konserleri için erken gelin, Lozan Kapısı yerine Montrö ya da 26 Ağustos kapılarını deneyin ve parkın içinde bisiklet yerine yürümeyi tercih edin; kalabalıkta en güzel manzara Paraşüt Kulesi'nin ışıklandırılmış siluetidir.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz