Konya Sofrası, Etliekmekten Fırın Kebabına
Konya'ya trenle ya da karayoluyla yaklaşırken pencereden görülen manzara, kentin sofrasını da anlatır. Ufka kadar uzanan düz ve geniş bir ova, hasattan sonra sarıya kesen tarlalar, aralarda otlayan koyun sürüleri.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Konya'ya trenle ya da karayoluyla yaklaşırken pencereden görülen manzara, kentin sofrasını da anlatır. Ufka kadar uzanan düz ve geniş bir ova, hasattan sonra sarıya kesen tarlalar, aralarda otlayan koyun sürüleri. Konya mutfağının temelinde bu iki şey vardır: buğday ve kuzu. Hamur, ekmek ve et bu sofrada her şeyin başrolüdür; sebze ve baharat onlara eşlik eder ama öne geçmez. Bu yazı Konya'nın tescilli dört lezzetini, etliekmeği, fırın kebabını, tiridi ve bamya çorbasını, onları bugün nasıl tadabileceğinize dair önerilerle birlikte anlatıyor.
Ovadan sofraya
Konya Ovası, Çukurova'daki delta ovasından sonra Türkiye'nin en büyük ikinci ovasıdır ve Vikipedi'deki maddeye göre ülkenin tarım alanlarının yaklaşık yüzde on yedisini karşılar. Ovada buğday, arpa, yulaf ve çavdar gibi tahıllar, fasulye, nohut ve yeşil mercimek gibi baklagiller, şeker pancarı ve patates yetişir. Geçim tahıl ekimi ile küçükbaş hayvancılığa, özellikle koyuna dayanır. Konya, Çumra, Karapınar ve Ereğli gibi kasabalar ovanın kenarına dizilmiştir.
Bu tablo mutfağa doğrudan yansır. Konya'nın en bilinen yemeklerinin neredeyse hepsinde ya ince açılmış bir hamur, ya bayatlamış bir ekmek, ya da uzun süre pişirilmiş bir koyun ya da kuzu eti bulunur. Bir yemekte ekmek tabak, kaşık ve sos görevini aynı anda üstlenir. Etin yağı boşa gitmez, pidenin üzerine gezdirilir. Kurutulmuş sebzeler kışın sofraya döner. Bu tutumluluk ile bolluğun bir arada yaşaması Konya sofrasının belki de en belirgin özelliğidir.
Doksan santimlik etliekmek
Konya'da en çok konuşulan yemek etliekmektir. Kültür Portalı'ndaki tanıma göre etliekmek bir çarşı yiyeceğidir ve çarşı fırınlarında yapılır. Fırında meşe odunu yakılır, ateş fırının sağ tarafında tutulur. Fırına giren etliekmek kısa bir süre piştikten sonra ateşten uzaklaştırılır ve içini çekmesi beklenir. Bu, hamurun kenarlarının yanmadan çıtırlaşmasını ve üzerindeki harcın kurumadan pişmesini sağlayan bir ustalık işidir.
Harç sade malzemelerden oluşur. Kıyılmış et domates, yeşil biber, soğan, maydanoz ve tuzla yoğrulur. Kültür Portalı ölçüyü 180 gram hamur, 100 gram et ve 100 gram sebze olarak verir. Etin cinsi konusunda kaynaklar tam olarak örtüşmez: aynı sayfa bir yerde etin mutlaka orta yağlı koyun eti olması gerektiğini, başka bir yerde düve etinin kaburga ve boşluk kısmının kullanıldığını yazar. Vikipedi'deki madde de tercihe göre kuzu ya da dana etinden söz eder. Ortak nokta etin makinede çekilmemesi, iki bıçak arasında kıyılmasıdır. Kaynağa göre makinede çekilmiş et eskiden makbul sayılmazdı. Portal bir başka ölçü daha verir: ilke olarak bir kilo kemiksiz etten on adet etliekmek çıkar, daha etli isteyen için tane başına yüz gram yerine yüz elli gram et ayrılabilir.
Konya etliekmeğini başka illerin etli ekmeklerinden ayıran şey biçimidir. Hamur uzunlamasına açılır ve kaynaklara göre boyu en çok 90 santim, eni 20 santim olur. Mardin'de harç hamurun içine konup ikiye katlanır, Kastamonu Daday'da yufkaya sarılır; Konya'da ise hamur açık, ince ve kenarsızdır. Makbul olanı bıçak değdirmeden, sıcakken dürüm yapıp yemektir. Kültür Portalı yanında süzme yoğurttan yapılmış ayran ya da kızılcık şerbeti içildiğini yazar.
Etliekmeğin geçmişi üzerine farklı görüşler vardır. Hürriyet'te yayımlanan bir haberde bir gastronomi akademisyeni yemeğin kökünü 1200'lü yıllara dayandırır, 1923'te kentteki kebapçılar çarşısında kayıt altına alındığını, 1939'dan itibaren yalnızca etliekmek yapan fırınların açıldığını anlatır. Kesin olan, Konya Etliekmek adının 9 Haziran 2017'de Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından coğrafi işaret olarak tescil edilmiş olmasıdır.
Fırın kebabı, saatlerce süren bekleyiş
Etliekmek birkaç dakikada pişerken fırın kebabı sabır ister. Kültür Portalı'na göre bu kebap mevsime göre kuzu ya da koyun etiyle yapılır, ama en makbulü kuzudur. Yalnızca ön kol ve kaburga etleri kullanılır. Etler iri parçalar halinde büyük bir bakır leğene yerleştirilir ve taş fırında, meşe odunu ateşinde beş altı saat pişirilir. Bu uzun pişirmenin sonunda üç kilo etten yaklaşık bir kilo kebap elde edilir.
Fırın kebabının sırrı yalınlığındadır. Kaynak gerçek Konya fırın kebabında salça, baharat ve marinasyon olmadığını açıkça belirtir. Tepsinin tabanına kuyruk yağı yayılır, et onun üzerine sıkıştırılmadan yerleştirilir ve kendi suyunda ağır ağır çözülmeye bırakılır. Taş fırında odun önce harlanır, sonra köze dönüşmesi beklenir; tepsi içeri girdiğinde fırının duvarları çok sıcaktır ama alev yoktur. Pişerken et çevrilmez, fırının kapağı sık açılmaz. Tuz pişirmenin sonuna doğru eklenir.
Servis de aynı yalınlığı sürdürür. Pide küçük parçalara bölünür, tepsinin dibinde toplanan yağ pidelerin üzerine gezdirilir ve et bunların üstüne konur. Yanında bütün bir kuru soğan verilir. Kültür Portalı Konya kebabının en önemli özelliklerinden birinin yerken çatal kullanılmaması olduğunu yazar; et elle, pideyle birlikte yenir. Konya Fırın Kebabı, Konya Fürun Kebabı adıyla birlikte 18 Mayıs 2022'de coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir.
Tirit, bayat ekmeğin ikinci hayatı
Tirit, et suyuna bayat ya da kızartılmış ekmek konularak yapılan eski bir yemektir ve Anadolu'nun pek çok yöresinde farklı biçimlerde pişirilir. Konya'da bu yemeğin kendine özgü bir yorumu vardır ve Konya Valiliği'nin tanıtım sayfası tiridi kentte en sevilen yemeklerden biri olarak anar. Kuşbaşı doğranmış kuzu eti önce kendi suyunu çekene kadar kavrulur, sonra üzerini aşan sıcak su, kimyon ve defne yaprağıyla yumuşayıncaya kadar pişirilir. Bayat ekmek dilimlenir, fırında hafifçe kıtırlaştırılır ve küçük kareler halinde kesilir.
Tabağın kuruluşu yemeğin kendisi kadar önemlidir. Ekmek kareleri servis tabağına yayılır, etler suyuyla birlikte üzerine dökülür. Üstüne sarımsaklı yoğurt sürülür, tuzla ovuşturulup acısı alınmış piyazlık soğan serpilir, en son doğranmış maydanoz eklenir. DHA'nın haberine göre coğrafi işaret tescilinde kemikli kuzu eti, tandır ekmeği, mor soğan, süzme yoğurt, sarımsak, domates, yeşil biber ve et suyu sayılır. Aynı haberde bir şef tiridin etli ve patlıcanlı olarak iki biçimde yapıldığını, hatta kuru vişnelerin bayat ekmek üzerine dökülmesiyle hazırlanan tatlı bir çeşidinin bulunduğunu anlatır. Konya Tiridi 29 Eylül 2022'de coğrafi işaret aldı.
Bamya çorbası ve davet sofrasının düzeni
Konya mutfağının en ilginç alışkanlıklarından biri bamya çorbasının sofradaki yeridir. Konya Valiliği'nin sayfasına göre bu çorba kentin klasik menülerinde ara yemeği olarak önem taşır. Düğün ve davet yemeklerinde, yani pilav ve kara yemek takımında, ekşi olduğu için tatlıdan sonra verilir ve ikinci tertip yemeklerin yenebilmesi için iştah açar. Yani çorba sofranın başında değil ortasındadır ve ağzı bir sonraki tura hazırlar.
Çorba kurutulmuş küçük çiçek bamyayla yapılır. Bamyalar tüyleri dökülsün diye kalburda ya da bez arasında yıkanır, limon dilimli suda yarı haşlanır ve dizildikleri ipten çıkarılır. Ayrı bir tencerede koyun eti ve kuyruk yağı kavrulur, tereyağı ve ince kıyılmış soğan eklenir, salça ya da yaz mevsimiyse taze domates katılır. Et suyuyla pişen bu temele haşlanmış bamyalar ile limon ya da koruk suyu eklenir ve çorba hafif ateşte bamyalar yumuşayana kadar pişirilir. Ekşiliği bu limon ve koruktan gelir. Konya usulü bamya çorbası 18 Şubat 2021'de coğrafi işaret olarak tescil edildi.
Konya sofrasına nasıl oturulur
Bu yemeklerin her biri kentin farklı bir anına aittir. Etliekmek bir çarşı yiyeceğidir; merkezde dolaşırken, örneğin Alaeddin Tepesi ile Karatay Medresesi arasındaki yürüyüşün ardından bir mahalle fırınında taze çıkanı istemek en doğal yoldur. Fırında beklerken ustanın uzun hamuru nasıl açıp fırının içine sürdüğünü izlemek de deneyimin bir parçasıdır. Sıcakken, ikiye katlayıp dürüm gibi yemeyi deneyin.
Fırın kebabını yerken çatal istemeyin; pideyi kaşık gibi kullanmak ve yanındaki kuru soğanı ısırmak, kaynakların tarif ettiği usule en yakın deneyimdir. Kebabın altındaki yağlı pide parçalarını tabakta bırakmayın, yemeğin en çok emek isteyen kısmı belki de onlardır. Tirit ve bamya çorbası ise Valilik sayfasının da anlattığı gibi daha çok ev ve davet sofrasının yemekleridir. Bamya çorbasını bir davet menüsünde görürseniz, onun tatlıdan sonra gelmesine şaşırmayın; Konya'da sofranın düzeni böyledir.
Hangi yemeği seçerseniz seçin, yanına ayran ya da kızılcık şerbeti isteyin. Konya sofrası gösterişli değildir ama her lokması ovanın buğdayını, sürülerin kuzusunu ve sabrı anlatır.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Etliekmek, Konya, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/konya/neyenir/etliekmek
- Kültür Portalı, Fırın Kebabı, Konya, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/konya/neyenir/firin-kebabi
- Konya Valiliği, Tirit, https://www.konya.gov.tr/tirit
- Konya Valiliği, Bamya Çorbası, https://www.konya.gov.tr/bamya-corbasi
- DHA, Coğrafi işaret tescilli Konya tiridinin tarihi Selçuklu saraylarına dayanıyor, https://www.dha.com.tr/foto-galeri/cografi-isaret-tescilli-konya-tiridinin-tarihi-selcuklu-saraylarina-dayaniyor-2663407
- Hürriyet, Etli ekmek 800 yıldır Konya'da üretiliyor, https://www.hurriyet.com.tr/lezizz/galeri-etli-ekmek-800-yildir-konyada-uretiliyor-41043881/1
- Vikipedi, Konya Ovası, https://tr.wikipedia.org/wiki/Konya_Ovası
- Vikipedi, Etli ekmek, https://tr.wikipedia.org/wiki/Etli_ekmek
- Vikipedi, Fırın kebabı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Fırın_kebabı
- Vikipedi, Tirit, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tirit
- Vikipedi, Bamya çorbası, https://tr.wikipedia.org/wiki/Bamya_çorbası
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
