Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Kızılırmak Çamurundan Testiye, Avanos Çömlekçiliği

Kızılırmak, Türkiye'nin en uzun nehri olarak Avanos'u doğudan batıya ortasından ikiye böler. Kasabanın adı da, ekmeğini kazandığı zanaat da bu suyun kıyısından gelir.

Radar TürkiyeRadar Türkiye19 Ekim 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Kızılırmak Çamurundan Testiye, Avanos Çömlekçiliği

Kızılırmak, Türkiye'nin en uzun nehri olarak Avanos'u doğudan batıya ortasından ikiye böler. Kasabanın adı da, ekmeğini kazandığı zanaat da bu suyun kıyısından gelir. Avanos Belediyesi'nin aktardığına göre pek çok tarihçi Selçuklu dönemindeki "Evenüz" adını "kap, kacak, mutfak eşyası" anlamındaki "evani" sözcüğüne bağlar ve adı "çanak çömlek yapan kasaba" diye okur. Bu yazıda Avanos çömleğinin nereden geldiğini, kilin nasıl çamura, çamurun nasıl testiye dönüştüğünü ve bugün kasabada bu zanaatı nerede ve nasıl izleyebileceğinizi anlatıyoruz. Atölyelerin adını vermiyoruz; kasabanın sokaklarında yürüdüğünüzde zaten her köşede bir işlikle karşılaşacaksınız.

Neolitikten bugüne bir zanaat

Avanos'ta toprak kap yapımı birkaç kuşaklık bir gelenek değildir. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun tescil belgesi, Nevşehir'de çanak çömlek yapımının Neolitik Çağ'dan beri sürdüğünü ve Avanos çevresinde yaygınlaştığını yazar. Belgeye göre İlk Tunç Çağı'nda da kil büyük olasılıkla bugünkü gibi Avanos'un dağlarından ve Kızılırmak'ın eski yataklarından alınıyordu. İlk kaplar sargı ve dolama yöntemiyle elde biçimlendiriliyor, açık ateşte pişiriliyordu. Çömlekçi çarkı İlk Tunç Çağı'nın sonlarına doğru ortaya çıkınca üretim çarka taşındı. Avanos'un Topaklı beldesindeki Topaklı Höyük kazılarında Tunç Çağı'ndan Bizans dönemine kadar sıralanan yirmi dört yapı katında seramik parçaları bulundu. Belediye bu kazıların 1967'de İtalyan bir ekip tarafından yapıldığını belirtir. Kısacası bugün işliklerde dönen çarkın arkasında binlerce yıllık bir süreklilik durur.

Kervanla Adana'ya giden testiler

Çömleğin yalnızca yapılışı değil, satılışı da kasabanın hafızasında yer eder. Tescil belgesi, Avanos'ta yapılan çömleklerin çuvallara konup eşeğe yüklendiğini ve çevre il ve ilçelerin pazarlarına götürüldüğünü anlatır. Bu satış biçimi Osmanlı döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında bir süre daha devam etmiş. Avanoslu erkeklerin uzun kervanlarla Adana'ya kadar çanak, çömlek ve halı satmaya gittiği biliniyor. Satış çoğunlukla takasla yapılır, alıcı çömleğin dolusu kadar bulgur, pirinç, tuz ya da peynir verirmiş. Katır ürkek olduğu için bu yolculuklarda tercih edilmezmiş. Yolda kırılan kaplar yol kenarına atıldığından, Avanos'u çevredeki merkezlere bağlayan yolların zamanla çömlek kırıklarıyla dolduğu anlatılır.

Kızıl çamurun sırrı

Avanos çömleğini başka seramiklerden ayıran en önemli şey kilin kendisidir. Tescil belgesi Avanos çamurunu Menemen, Konya, Kınık ve İznik çamurlarıyla karşılaştıran bir çalışmaya dayanır. Avanos kilinde illit ve mika, kuvars, feldspat, kalsit, dolomit ve hematit mineralleri saptanmıştır. Kırmızı rengi veren hematittir; oranına göre çömleğin rengi açık sarıdan açık ve koyu kırmızıya kadar değişir. Topraklar Kızılırmak'ın eski yataklarından ve çevredeki tepelerden alınır. Ustaların eskiden beri kullandığı yerler arasında Gedik, Burabayır, Cinderesi ve Kızılöz sayılır. Gedik'te kırmızı ve gök renkli, Burabayır'da çoğunlukla kırmızı, Cinderesi'nde kırmızı ve gök, Kızılöz'de ise kırmızı toprak bulunur. Nehrin adı da bu renkle ilgilidir. Vikipedi'deki Avanos maddesi, Kızılırmak'ın tüflü ve killi toprakları yüzünden bu çevrede eskiden adına yakışır bir kızıllığa büründüğünü, barajlardan sonra bu özelliğin büyük ölçüde kaybolduğunu yazar.

Topraktan çamura

Üretim, uygun toprakların "işlik" denen atölyeye getirilmesiyle başlar. Yapılacak işe göre farklı topraklar farklı oranlarda karıştırılır, bu adıma harmanlama denir. İri taneler çekiçle kırılıp inceltilir, ardından toprak elenir. Elle yapılan karıştırmaya yörede "çamur çıkartmak" denir ve çamura yaklaşık onda biri kadar su katılır. Ezilen çamur bir gün dinlendirilir. Bu bekleme atlanırsa çamur çatlar, çünkü su ve mineraller ancak dinlenirken çamurun içine eşit dağılır. Dinlenen çamur elle yoğrulur ve aynı gün şekillendirilmelidir, yoksa sertleşmeye başlar.

Ayakla dönen çark

Şekillendirme Avanos'ta "çıkrık" ya da çark denen tornada yapılır. Vikipedi'deki Avanos maddesi, ayakla döndürülen bu tezgahın üzerinde çamurun ustalıkla biçimlendirildiğini anlatır. Tornanın üzerine işin büyüklüğüne göre kalıplar takılır. Taban kalıbı, düz kalıp ve tabansız "ulak" kalıp olmak üzere üç tür kalıp vardır. Tek seferde çekilebilen kaplar için taban ve düz kalıp yeter. İki aşamada yapılan büyük kaplarda ise ulak kalıp da devreye girer. Ustanın yanında küçük bir su kovası durur ve usta çamur kurumasın diye bir keçe parçasıyla zaman zaman su verir. Çamur merkeze iyi oturtulmazsa yalpalar ve düzgün biçim almaz. Kaba biçim çıktıktan sonra ince işçiliğe geçilir. Kurumadan önce yüzeyin boyanmasına "zırhlama" denir. Kap deri sertliğine geldiğinde yüzeyi parlatılır ki buna da "perdahlama" denir. Vikipedi'ye göre kaplar önce güneşte, sonra gölgede kurutulur.

Kara fırının içi

Son aşama pişirimdir. Bugün gazlı ve elektrikli fırınlar da kullanılıyor, ancak Avanos'ta geçmişten bu yana yaygın olan fırınlar odun, talaş ve saman gibi katı yakıtlarla ısıtılır. Tescil belgesine göre neredeyse her işliğin kendi fırını vardır. Bu fırınlar iki bölümlüdür. Ürünlerin dizildiği üst bölüme "koyacak" ya da "kayacak", ateşin yandığı ve kısmen toprağın altında kalan bölüme "ocak" denir. İki bölümü ocağın kemerli tavanı ayırır. Isı bu tavandaki, fırının büyüklüğüne göre otuz ile otuz altı arasında değişen dikdörtgen deliklerden yukarı çıkar. Delikler gelişigüzel değil, merkeze göre simetrik dizilir. Fırınlar aldıkları testi sayısıyla ölçülür. En küçüğü sekiz yüz, ortancası bin iki yüz, en büyüğü bin altı yüz testi alır. Pişirim öncesinde kayacağın kapısı taş ve toprakla kapatılıp çamurla sıvanır. Belge pişirim sıcaklığını yedi yüz elli ile dokuz yüz elli derece arasında verir ve bu sınırın aşılmasının ürünü bozduğunu söyler. Vikipedi daha geniş bir aralık verir, bu yüzden tek bir rakama bağlanmamak doğru olur.

Süleyman Demirel Üniversitesi'nden Serap Ünal ve Erdem Aybar'ın Ankara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi'nde 2022'de yayımlanan makalesi, yörede "kara fırın" denen bu yapıyı ayrıntılı anlatır. Fırın dikdörtgen prizma görünümündedir ve yapımında "kisir taşı" kullanılır. Ateşin yandığı alt bölüme "cehennemlik" denir ve fırını izlemek için en üstte "yer tepesi" adı verilen bir bölüm bulunur. Fırın yakılmadan önce talaşla tütsülenip ısıtılır. Talaşla güçlendirilen ateş fırını dört ile sekiz saat arasında yakar. "Cıngı" denen kıvılcımların çıkması pişirimin bittiğini gösterir. Ardından fırın soğumaya bırakılır ve ürünler yavaş yavaş çıkarılır.

Siyah çömlek, karartma

Aynı makale Avanos'u, bugün Anadolu çömlekçiliğinde nadir görülen bir pişirim yönteminin yaşadığı merkez olarak tanıtır. Karartma ya da isli pişirim denen bu yöntemde çömlekler bir tenekeye yerleştirilir, aralarına kömür, talaş ve odun konur ve tenekenin ağzı bir taşla kapatılır. Teneke diğer ürünlerle birlikte kara fırına girer. Oksijeni az bu ortamda pişen kaplar içten dışa siyaha döner. Araştırmacıların yerinde izlediği pişirimde ısı sekiz yüz elli ile dokuz yüz derece arasına ulaşmış ve ürünlerin tüm yüzeyinde belirgin bir siyahlık elde edilmiştir. Karartmalı çömlekte sır kullanılmaz. Yüzeydeki doğal parlaklık perdahlamadan gelir. Makale bu tekniği Avanos'un kaybolmaya yüz tutmuş kültürel miraslarından biri sayar ve aynı zamanda ustaların onu hala başarıyla uyguladığını belirtir.

Yeni fırınlar, yeni arayışlar

Gelenek donup kalmış değil. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi açık arşivindeki 2021 tarihli bir bildiri, kara fırınların kasabanın seramik sanayi bölgesindeki geleneksel atölyelerde hala kullanıldığını yazar. Aynı çalışmaya göre Avanos'ta düzenlenen seramik sempozyumları ve çalıştaylarla soda fırını, tuz fırını ve Japon Noborigama ile Anagama fırınları inşa edilmiş, birçok kurumun desteğiyle bir seramik fırın müzesi kurulmuştur. Bazı ustalar kendi atölyelerine yüksek dereceli odun fırınları yaparak alternatif pişirimleri de denemeye başlamıştır. Vikipedi, Avanos'un geleneksel seramik üretimini yaşatmayı amaçlayan Avrupa Seramik Rotası'na üye olduğunu da not eder.

Coğrafi işaretli bir ürün

Avanos Çömleği, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında menşe adı olarak tescil edildi. Başvuru 5 Eylül 2017'de yapıldı, tescil tarihi 25 Aralık 2017'dir ve tescil ettiren Avanos Belediye Başkanlığı'dır. Coğrafi sınır Avanos ilçesidir. Belgeye göre "çömlek" sözcüğü günlük dilde toprak tencereler için kullanılsa da coğrafi işaret kilden yapılmış her türlü ürünü kapsar. Ürünün uygun yerinde coğrafi işaret amblemiyle birlikte "Avanos Çömleği" ibaresi bulunur. Denetim, Nevşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile esnaf ve sanatkarlar odasının koordinasyonunda, üniversiteden de bir uzmanın katıldığı bir komisyon tarafından yılda bir kez yapılır. Bir çömlek alırken bu ibareye bakmak, onun yörenin kiliyle ve tarif edilen yöntemle yapıldığını anlamanın en kolay yoludur.

Avanos'ta çömleği nerede görürsünüz

Kasabaya geldiğinizde önce nehrin kıyısına inin. Belediyeye göre iki yakayı ikisi çevre yolunda olmak üzere dört köprü bağlar. Taş köprünün yapımına 1898'de başlanmış ve köprü 1900'de açılmıştır, uzunluğu yüz elli bir metredir. Yalnız yayalar için yapılan tahta asma köprü ise 1973 tarihlidir, uzunluğu yüz seksen metredir ve nehrin üzerinde hafifçe sallanır. Köprüden kasabaya baktığınızda yamaca yaslanmış eski evlerin arasında işliklerin kapılarını görürsünüz. İngilizce Vikipedi, eski Avanos'un altının küçük yeraltı mekanlarıyla oyulduğunu ve bunların bugün büyük ölçüde çömlek işletmelerince kullanıldığını yazar. Pek çok işlikte çarkın başında çalışan ustayı izlemek mümkündür. Bir kabın çarkta yükselişini görmek için birkaç dakika durmanız yeter.

Pratik öneriler

  • Kil işini en iyi sabah saatlerinde, ustalar çarkın başındayken izlersiniz; pişirim günleri işlikten işliğe değişir.
  • Atölyelerdeki deneme çarkları ve kurslar işletmelere göre farklılık gösterir; koşulları yerinde sorun.
  • Yöreye özgü ürünler arasında yemek kapları, su testileri, kışlık yiyecek saklamaya yarayan çömlekler ve küpler sayılır.
  • Kırmızı, sırsız kaplarda rengin kaynağı kildeki hematittir; siyah ve parlak kaplar karartma yöntemiyle pişirilmiş olabilir.
  • Satın aldığınız üründe "Avanos Çömleği" ibaresini ve coğrafi işaret amblemini arayın.
  • Avanos, Özkonak Yeraltı Şehri ve Sarıhan Kervansarayı ile aynı gezide birleştirilebilir.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz