Kerkenes Dağı Antik Kenti ve Pteria Aramasında Yedi Kilometrelik Sur
Şahmuratlı Köyü'nden Dağa Bakış Kerkenes Dağı Antik Kenti, Yozgat'ın Sorgun ilçesine bağlı Şahmuratlı Köyü'nde yer alır. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı sayfası, ulaşımın karayoluyla yapıldığını belirtir.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Şahmuratlı Köyü'nden Dağa Bakış
Kerkenes Dağı Antik Kenti, Yozgat'ın Sorgun ilçesine bağlı Şahmuratlı Köyü'nde yer alır. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı sayfası, ulaşımın karayoluyla yapıldığını belirtir. Bu nedenle Yozgat ya da Sorgun'dan kendi aracınızla gitmeniz ya da yerel ulaşım seçeneklerini önceden araştırmanız gerekir. ODTÜ kazı heyetinin sitesi, antik kentin hemen altındaki yerleşim olarak Şahmuratlı Köyü'nü anar. Burası düzenli bir müze gibi değil, araştırma ve koruma çalışmalarının sürdüğü bir arkeolojik alan olarak düşünülmelidir. Ziyaret koşulları zamanla değişebilir. Bu yüzden yola çıkmadan önce Kültür Portalı'ndaki Kerkenes sayfasına, ODTÜ Kerkenes Projesi'nin sitesine ve Yozgat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne bakın. Bu yazının amacı, alana gitmeden önce neye bakacağınızı bilmenizi sağlamaktır.
Yedi Kilometrelik Sur ve İki Buçuk Kilometrekarelik Şehir
Kerkenes'i anlamanın en kısa yolu surlardan başlamaktır. Kültür Portalı'na göre kentin sur duvarları yaklaşık yedi kilometre uzunluğundadır. Bu duvarlar, 2,5 kilometrekarelik bir yerleşim alanını çevreler. ODTÜ kazı heyeti de kentin yedi kilometrelik taş savunmayla korunduğunu yazar. Bu iki ölçü, yazının geri kalanında dayanak noktamız olacak. Dağın eğimli arazisi üzerine kurulan şehir, rastgele büyümüş bir yerleşim gibi görünmez. Kültür Portalı, yerleşim alanında kamu yapıları ve sivil yapı adaları bulunduğunu söyler. Aynı sayfa, kentte gelişmiş bir su toplama ve kullanma sisteminin yer aldığını da belirtir. Kentin mimarisinde, ayrıca heykeltıraşlıkta ve yazıtlarda çabuk bozulabilen bir tür taş olan kumtaşının çok sık kullanıldığı kaydedilir. Bugün alanda yürürken gördüğünüz aşınmış taşların kimi zaman bu kırılgan malzemeye ait olduğunu aklınızda tutun. Kayalık yamaçta ilerlerken, surun sadece bir duvar olmadığını, bütün şehrin sınırını çizen bir yapı olduğunu fark edeceksiniz.
Kim Kurdu, Frigler mi Medler mi
Kentin kurucusu konusunda kaynaklar aynı şeyi söylemez, bu yüzden temkinli konuşmak gerekir. Kültür Portalı, şehrin Demir Çağı'nda yaklaşık M.Ö. 600 yıllarında Medler tarafından kurulduğunun tahmin edildiğini yazar. Aynı sayfa, 2003 kazı sezonunda bulunan Frigce yazıtların kentin bir Frig yerleşimi olabileceğini gösterdiğini de ekler. ODTÜ kazı heyetinin sitesi ise daha net bir tablo çizer. Heyetin anlatımına göre kent, batıdan gelen ve dilleri, mimari geleneği ve el sanatları Frig kültürüne ait olan topluluklarca kurulmuş yeni bir başkenttir. Yazıtlar ve duvar çizgileri de Frig dilindedir. Heyetin Ocak 2024 tarihli tarihsel arka plan özeti, kuruluşun altıncı yüzyılın eşiğinde, yani yaklaşık M.Ö. 600 civarında olduğunu arkeolojik kanıtlarla güçlü biçimde düşündürdüğünü söyler. Heyet, bu tarihin ağaç halkası analiziyle desteklendiğini, ancak kanıtlanmadığını da açıkça belirtir. Özetle, kuruluş tarihi konusunda iki kaynak birbirine yakındır. Kuran topluluk konusunda ise Kültür Portalı bir tahmin aktarır, kazı heyeti kazı bulgularına dayanan Frig kültürü yorumunu öne çıkarır. Bu yazıda kazı heyetinin bulgu temelli yorumunu esas alıyoruz.
Pteria Adı ve Herodot'un Anlattığı Savaşlar
Kerkenes'i meşhur eden ad Pteria'dır. Kültür Portalı, antik kaynaklarda Pteria olarak kaydedilen kentin burası olduğunun sanıldığını yazar. ODTÜ heyeti bu özdeşleştirmeyi daha güçlü ifade eder. Heyete göre alan, Herodot'un Pteria'sıyla özdeşleştirilmelidir ve bu ad, kentin Frigce adının Yunanca biçimidir. Herodot'a dayanan anlatıya göre Lidya Kralı Krezüs Kızılırmak'ı geçip doğuya yürür ve Pteria'yı ele geçirir. Kültür Portalı'nın aktardığı anlatıda bunun ardından Pers kralı Kiros'un öfkesi uyanır. M.Ö. 547 yılında Lidya ve Pers orduları Pteria yakınlarında karşılaşır, ancak kesin bir sonuç alamazlar. Krezüs başkenti Sart'a döner, Kiros peşinden gidip Sart'ı ele geçirir. Kazı heyeti, kentin yıkımının M.Ö. altıncı yüzyılın ortasına ait olduğunu arkeolojik kanıtlara göre kesin sayar. Kentin yakılmasından büyük olasılıkla Lidya kralının sorumlu olduğunu da düşünür. Kültür Portalı'ndaki anlatıda ayrıca Medler ile Lidyalılar arasındaki savaşın bir muharebe sırasında gündüzün geceye dönmesiyle bilinen Güneş Tutulması Muharebesi'ne de yer verilir ve olay M.Ö. 585 yılının 28 Mayıs günü olarak yazılır. Bu muharebenin Kerkenes'te geçtiği söylenmiyor; sadece bölgenin tarihsel çerçevesi olarak anılıyor.
Kazı Heyeti Dağı Nasıl Okudu
Kerkenes, kazı kadar yüzey araştırmasıyla da tanınan bir alandır. Kültür Portalı'na göre ilk yüzey araştırmaları 1993 yılında başlamıştır. 1998-2000 yıllarında çalışma, müzeyle katılımlı bir araştırmaya dönüşmüştür. 2001 yılından itibaren kazı ve araştırmalar İngiliz arkeolog Dr. Geoffrey Summers başkanlığında sürmektedir. Portala göre kazı ekibi jeomanyetik yüzey araştırması, direnç yöntemiyle yüzey araştırması ve coğrafi bilgilendirme sistemi çalışmalarının bir bölümünü tamamlamıştır. ODTÜ sitesinin menüsü bu yaklaşımın genişliğini gösterir. Direnç, elektromanyetik indüksiyon ve jeomanyetik taramalar, GPS ölçümleri, uydu görüntüleri ve havadan fotoğraf başlıkları bu menüde ayrı ayrı yer alır. Sitede ayrıca sıcak hava balonu ve bağlı balon fotoğraflarına ayrılmış bölümler de görülür. Bu yöntemlerin ortak amacı, yer altındaki yapıları kazmadan haritalamaktır. Kültür Portalı, sur duvarlarının gerçek boyutlarının, Krezüs'ün kenti yakmasından sonra ilk kez 1999 yılında ortaya çıkarıldığını belirtir. Bu yüzden alanı gezerken gördüğünüz çizgilerin ardında yıllara yayılmış bir ölçüm ve okuma emeği olduğunu bilin.
Kale Tepesi Yerleşimi ve Sonraki Dönemler
Kerkenes'in hikayesi, kentin yıkılmasıyla bitmez. ODTÜ heyetinin tarihsel arka plan sayfası, Kale olarak adlandırılan tepede Akhaemenid, Helenistik ve Bizans dönemlerine ait yerleşim izleri bulunduğunu yazar. Heyet, bu kanıtların antik adla ilgili bir bilgi vermediğini de belirtir. Aynı sayfa, her iki dönemde de Kale'nin büyük olasılıkla bölgesel denetim sistemlerinin bir parçası olduğunu söyler. Sayfada ayrıca, Geç Tunç Çağı'nda Kerkenes Dağı'nın Daha Dağı adıyla anıldığı yazar. Komşu Uşaklı Höyük'ün Hititler'in Zippalanda kentiyle özdeşleştirildiği de belirtilir. Aynı sayfa, Kerkenes Dağı'nın kendisinde henüz Hitit buluntusu ele geçmediğini ekler. Bu bilgi sadece yer adı ve bölgenin eski tarihi açısından önemlidir. Demir Çağı kenti ise yeni bir kuruluştur. Dolayısıyla Kerkenes'e baktığınızda çok katmanlı bir yerleşim değil, kısa ömürlü bir başkent ve onun üzerinde sonradan oluşmuş seyrek izler görürsünüz. Bu fark, alanı yorumlarken size yol gösterecektir.
Müzede Yaşayan Parçalar
Kerkenes'in taşınabilir buluntuları az sayıdadır, çünkü Kültür Portalı'nın da belirttiği gibi antik kent yakılıp yağmalandığı için nitelikli kültür varlıklarına nadir rastlanır. Yine de bir istisna vardır. Kazı sırasında bulunan, bir mobilyaya ait fildişi süsleme parçası şu an Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenmektedir. Kerkenes'e gitmeden ya da döndükten sonra bu müzeyi ziyaret etmek, alanın neden çok az eşya verdiğini anlamak için iyi bir tamamlayıcıdır. Müzenin ziyaret düzeni ve sergi bilgileri için muze.gov.tr sayfasına bakmanız gerekir. Serginin güncel durumu değişebilir, bu yüzden gitmeden önce müzenin resmi sayfasından teyit edin. Kerkenes'in asıl kanıtı, bu küçük parçadan çok daha büyüktür; kentin planı, surları ve su sistemi buluntudan daha çok şey anlatır. Fildişi parça yine de, yakılmış bir şehrin bir odasındaki yaşamdan kalan nadir izlerden biri olarak durur.
Köyde Eko-Merkez ve Gezi Notları
Şahmuratlı Köyü'nde yer alan Eko-Merkez, ODTÜ heyetinin kurduğu ve alanın yanı başındaki köyle ilgili bir çalışma olarak tanıtılır. Heyetin ifadesiyle merkez, kırsal yaşam için yenilenebilir enerji kullanımını, su yönetimini, uygun yapı malzemelerini ve enerji verimli tasarımı teşvik eder. Bu yaklaşım, kültürel mirasın korunmasını köyün gelişmesiyle bir araya getirir. Köy halkı, yerel ve ulusal yetkililer, sivil toplum kuruluşları, öğrenciler ve akademisyenler bu çabanın ortaklarıdır. Gezide Kerkenes'e bir müze gezisi gibi gitmek doğru olmaz. Eğimli ve kayalık bir araziyle karşılaşacağınız için sağlam tabanlı ayakkabı giymeniz, yanınıza yeterli su almanız ve ışığa karşı şapka ya da güneş koruması bulundurmanız yerinde olur. Surların ve tepenin geniş bir alana yayıldığını hatırlayın; hepsini bir seferde görmeye çalışmak yerine bir bölümü seçip yavaş gezmek daha verimlidir. Alan korunması gereken bir arkeolojik mirastır, bu nedenle taşlara basmamaya ve hiçbir şey almamaya özen gösterin. Ziyaret koşulları için Kültür Portalı, ODTÜ Kerkenes sitesi ve Yozgat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü güncel kaynaklarınız olsun.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Kerkenes Harabeleri (Kayıp Şehir Pteria), https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/yozgat/gezilecekyer/kerkenes-harabeleri-kayip-sehir-pteria
- ODTÜ Kerkenes Projesi, Ana Sayfa, https://kerkenes.metu.edu.tr/
- ODTÜ Kerkenes Projesi, Historical Background (G. Summers, Ocak 2024), https://kerkenes.metu.edu.tr/index.php/en/03histo/histback
- Vikipedi, Kerkenes, https://en.wikipedia.org/wiki/Kerkenes
- Kapak görseli: Seraksin, Wikimedia Commons, File:Kerkenes.jpg, CC BY-SA 4.0
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
