Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Kaymak, Sucuk, Lokum, Afyonkarahisar'ın Sofrası

Afyonkarahisar'ı yolu düşen herkes önce ağzındaki tatla hatırlar.

Radar TürkiyeRadar Türkiye19 Ekim 202615
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Kaymak, Sucuk, Lokum, Afyonkarahisar'ın Sofrası

Afyonkarahisar'ı yolu düşen herkes önce ağzındaki tatla hatırlar. Kentin adı kimine kara kayanın üstündeki kaleyi, kimine kaplıcaları çağrıştırır; ama otobüs molasında alınan bir kutu kaymaklı lokum ya da tavada cızırdayan bir dilim sucuk, çoğu insan için kentle kurulan ilk bağdır. Bu yazıda o tanıdık tatların arkasındaki mutfağı, il kültür ve turizm müdürlüğünün, belediyenin ve UNESCO'nun kayıtlarına dayanarak anlatıyor, sonra kente geldiğinizde bu sofrayı nasıl tanıyabileceğinizi öneriyoruz.

Bir kavşağın sofrası

Afyonkarahisar, İç Anadolu ile Ege'nin buluştuğu yerde, kuzeyi ve batıyı güneye ve doğuya bağlayan yolların kesiştiği bir kenttir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün gastronomi sayfası, ilin ekonomisinin tarım ve hayvancılığa dayanmasını yemek kültürünün temel belirleyicisi olarak görür. Çorbalar, et ve sebze yemekleri, pilavlar, hamur işleri ve tatlılar bu mutfağın ana gövdesini kurar; bölgede yetişen bazı ürünlerin yemeklerde yoğun kullanılması da çeşidi zenginleştirir. Kent, gastronomi alanında Gaziantep ve Hatay'ın ardından 31 Ekim 2019'da UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'na katıldı.

UNESCO'nun kent sayfası bu kararın ekonomik zeminini de gösterir. Sayfaya göre gıda üretimi sektörü sekiz yüzü aşkın firmayla bölgenin en büyük işverenlerinden biridir ve kentin ihracatının yüzde yirmi altısını sağlayarak ikinci büyük ekonomik alan konumundadır. Aynı metin hayvancılığın ekonominin merkezinde durduğunu, bu yüzden şarküteri ürünlerinin kentin gastronomi kültüründe temel bir yer tuttuğunu belirtir. UNESCO'nun gözünde Afyonkarahisar'ı öne çıkaran iki ürün ise lokum ve kaymaktır.

Coğrafi işaret listesi de aynı hikayeyi anlatır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sayfası Afyon kaymağını, Afyon pastırmasını, Afyon sucuğunu, kaymaklı ekmek kadayıfını, patatesli ev ekmeğini, Çay ilçesinin vişnesini ve Şuhut keşkeğini tescilli ürünler arasında sayar. Vikipedi'deki bükme maddesine göre Afyon bükmesi de 29 Nisan 2021'de Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiştir.

Manda sütünden gelen kaymak

Bu sofranın merkezinde kaymak durur. Afyonkarahisar Belediyesi'nin yemek kültürü sayfası kaymağın manda ve inek sütünden elde edilebildiğini, ama manda sütünden yapılanın daha lezzetli, daha beyaz ve daha dayanıklı olduğu için tercih edildiğini anlatır. Sade yenebildiği gibi bal ve reçelle kahvaltıya girer, meyve tatlılarına ve ekmek kadayıfına eklenir. Kaymağın kentte ne kadar yaygın kullanıldığını görmek için davet sofralarına bakmak yeter; belediyenin kayıtlarına göre doğumdan sonra lohusanın evine gönderilen yemek takımında bile kaymaklı palize bulunur.

Kaymaklı ekmek kadayıfı

Kentin en çok aranan tatlısı kaymaklı ekmek kadayıfıdır. Vikipedi, bu tatlının Afyonkarahisar kökenli olduğunu ve Osmanlı mutfağında ilk olarak mirahor ekmeği ile yapıldığını yazar; basılı ilk Osmanlı yemek kitabı Melceü't-Tabbahin'de de tarifi yer alır. Kültür Portalı'ndaki tarif, il müdürlüğünün yöresel lezzetler yayınına dayanır ve işin inceliğini gösterir. Önce şeker, limon suyu ve sudan şerbet kaynatılır. Ekmek kadayıfı tepsinin içinde ılık suyla ıslatılıp kabartılır, suyu süzüldükten sonra ocağa konur ve üzerine sıcak şerbet dökülür. Pişerken tepsinin kenarında biriken şerbet kepçeyle tekrar tekrar kadayıfın üzerinde gezdirilir, ta ki kadayıf şerbetin tamamını çekene kadar. Sonra ters çevrilip daha küçük bir tepsiye alınır, soğuyunca üzerine kaymak konur. Yani tatlının dokusunu belirleyen şey sabırla emdirilen şerbettir; kaymak en son, serinlemiş hamurun üstüne gelir.

Kaymaklı şeker ve lokum

Kentin tren garında ve yol kenarlarında satılan kaymaklı lokumun öyküsü yüz yılı biraz aşar. Belediyenin anlatımına göre kaymaklı şeker ilk kez 1901'de kentteki bir şekerleme ustası tarafından üretildi ve kısa sürede Afyon'un simgelerinden biri haline geldi. Yapımı da aynı sayfada anlatılır: koyu şeker şurubu çırpılarak beyazlatılır, içine kaymak ve vanilya katılıp yoğrulur. Ürünün bütün ülkeye yayılmasında kentin coğrafyası belirleyici oldu. Belediye, Afyonkarahisar'ın hem karayollarının hem demiryollarının kavşağında olmasının, trenlerin kentin istasyonundan geçmesinin ve batıdan güneye, doğudan kuzeye giden yolcuların kente uğramak zorunda kalmasının her gün büyük miktarda kaymaklı şekerin tüketilmesini sağladığını yazar.

Lokumun kendisi daha eski bir tattır. Aynı kaynak lokumun adını Osmanlıca boğazı rahatlatan anlamındaki bir deyimden aldığını, on beşinci yüzyıldan beri Anadolu'da bilindiğini ve on yedinci yüzyılda imparatorluk içinde yaygınlaştığını anlatır. Önceleri bal ya da pekmezle ve unla yapılan lokumun yapımı ve tadı, rafine şekerin ve nişastanın gelmesiyle değişmiştir. Afyonkarahisar bu tatlının yaygın olarak üretildiği illerden biridir ve kaymaklı lokum, kentin iki ünlü ürününü tek bir lokmada birleştirir.

Sucuk ve pastırma

Hayvancılığın kentin ekonomisinde tuttuğu yer, et ürünlerinde kendini gösterir. Belediye, sucuğun pastırma ve kavurmayla birlikte Orta Asya'dan beri tüketilen et ürünlerinden olduğunu ve Afyon iliyle özdeşleştiğini anlatır. Sucuk yapımının esası çiğ etin tuz ve baharatla olgunlaştırılmasıdır. Aynı kaynağa göre yapımı için en uygun dönem Ekim ve Kasım aylarıdır ve sucuğa çoğunlukla pastırmaya elverişli olmayan küçük et parçaları ayrılır. Sucuk kış aylarında en çok tüketilen et ürünlerinin başında gelir. Bugün kentteki sucuk üretimi entegre tesislere ulaşmış ve ulusal ölçekte tanınan bir ada dönüşmüştür.

Evdeki et yemekleri de aynı bolluğu taşır. Bütüm et, Afyon kebabı, dana tandır, kavurma, paça ve hindi ya da kazla yapılan duvaklı, belediyenin saydığı yöresel et yemeklerinin başındadır. Etler yağlı olduğu için yemeklere ayrıca yağ eklenmez, yemek etin kendi yağıyla pişer. Keşkek, bütün et ve tas kebabı gibi yemeklerin dört ila altı saat süren uzun pişirilmesi de belediyeye göre bu mutfağa ayrı bir lezzet katar.

Haşhaş, bükme ve patatesli ekmek

Afyonkarahisar mutfağını komşularından ayıran en belirgin malzeme haşhaş tohumudur. Belediye, haşhaşın bu mutfağın vazgeçilmez öğesi olduğunu ve özellikle hamur işlerinde bol kullanıldığını vurgular. Haşhaşlı pide, bükme, ağzı açık ve katmer bunların başında gelir. İlde haşhaş tohumu sarı, beyaz ve siyah olmak üzere üç renkte yetişir; renk farkı kullanımda bir ayrım yaratmaz. Ekim ayında ekilen haşhaşa güzlük, Mart ve Nisan'da ekilene yazlık denir ve hasat Haziran'ın son haftasından itibaren başlar. Tohumlar ayrılıp haşhaş yağı ve ezmesi yapılır ya da hiç işlenmeden hamura serpilir.

Hamur işleri bu tohumla birlikte anılır. Belediyeye göre bükme, ağzı açık, katmer, ekşi mayalı ekmek ve patatesli ekmek en çok yapılanlardır; içlerinde başta mercimek olmak üzere peynir, patates ve kıyma kullanılır. Bükmede iç yağının lezzete önemli katkısı vardır ve bu mutfakta margarin tercih edilmez. Patatesli ekmeğin hammaddesi de ilin kendi topraklarından gelir. Belediyenin kayıtlarına göre Şuhut'ta sarı, Sandıklı'da beyaz patates yetiştirilir ve bu patatesler ülkenin pek çok yerinde aranır.

Meydan sofrası ve sıra yemeği

Afyonkarahisar mutfağını yalnız tek tek yemeklerle anlatmak eksik kalır, çünkü bu mutfak bir sofra düzenidir. Özel günlerde kurulan meydan sofralarında toplu yemek yenir ve bu yemeğe sıra yemeği denir. Belediye ve il müdürlüğü, nişan ve düğünlerde on beş yirmi kişinin oturduğu bu sofralara on beş çeşide kadar yemek geldiğini, bunların arasında dört çeşit et yemeği ile dört çeşit tatlı bulunmasının kural haline geldiğini anlatır. Yemeklerin sofraya hangi sırayla geleceğini aşçı yardımcısı düzenler ve bu işe yemek kurtarma denir. El öpme ve çeyiz indirme davetlerinde yemek sayısı kırka kadar çıkabilir.

Sıra yemeğinin en bilinen ayrıntısı sonudur. Belediyenin yazdığına göre sofranın sonunda sindirimi kolaylaştırması için ekşili bamya verilmesi Afyonkarahisar'a özgüdür. Kentin sosyal hayatında önemli yeri olan gezekler de bir zamanlar bu sofrayla kurulurdu. Gezekler, toplanma biçimi, sohbeti, yemeği ve kuralları belli olan dayanışma buluşmalarıdır. İl müdürlüğü, 1930'lu ve 1940'lı yıllarda gezeklerde hindi kesildiğini ve pişmiş hindinin üzerine örtülen yufka yüzünden bu yemeğe duvaklı dendiğini aktarır; arabaşı ve tel helva da eski gezeklerin vazgeçilmezleriydi.

Patlıcan, pilav ve meyve

Sebze yemekleri de bu sofrada geniş yer tutar. Belediyeye göre patlıcanın bu mutfakta yirmiden fazla yemeği yapılır ve patlıcan böreği Afyonkarahisar'a özgüdür. Patlıcan, pırasa, maydanoz ve kabak musakkaları, ilibada dolması ve düğülü yaprak dolması da tadılması önerilen yemekler arasındadır. Nohut ve buğdaydan elde edilen göce ile ince çekilmiş bulgur olan düğü yemeklerde sıkça kullanılır. Kentte sade pilav pek yapılmaz; pilavlar domates, havuç ya da mercimek ve nohutla pişirilir, en bilineni Özbek pilavıdır.

Mevsim meyveleri de bu tabloyu tamamlar. Belediyenin kayıtlarına göre kiraz Sultandağı'nda, vişne Çay ilçesinde ve Erkmen'de yetişir; Sultandağı kirazının büyük bölümü Avrupa ülkelerine gönderilir. Çay vişnesi coğrafi işaretli ürünler arasında yer alır ve eski sıra yemeklerinde vişne hoşafı olarak sofraya gelirdi.

Kentte bu sofrayı nasıl tanırsınız

Afyonkarahisar mutfağını tanımanın en kolay yolu güne kaymakla başlamaktır. Manda kaymağını balla ya da sade olarak kahvaltıda denemek, kentin adını taşıyan ürünü en yalın haliyle tanımak demektir. Öğlen için hamur işlerini seçin; haşhaşlı bükme ya da ağzı açık, haşhaşın tadını ilk kez tanıyacak biri için iyi bir başlangıçtır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yöresel tatları bulmak için kentin tarihi Uzun Çarşı'sını ve Sandıklı'daki Bedesten'i işaret eder; tarihi çarşıda yürürken sucuk, pastırma ve lokum satan dükkanların yan yana dizildiğini görürsünüz.

Sucuk tadına bakmak için en iyi zaman sonbahar sonu ve kıştır, çünkü yapımı Ekim ve Kasım'da yoğunlaşır. Kaymaklı ekmek kadayıfını ise yemeğin sonuna bırakın ve şerbetin hamura nasıl işlediğine dikkat edin. UNESCO sayfası kentte yerel lezzetlere ayrılmış festivaller düzenlendiğini de anlatır; tarihleri her yıl değiştiği için gitmeden önce belediyenin ve il müdürlüğünün güncel duyurularına bakın. Dönüşte yanınıza alacağınız kaymaklı lokum ya da sucuk için soğuk zinciri düşünün; kaymaklı ürünler serin tutulmalıdır.

Son bir öneri, bu mutfağı tek bir öğüne sığdırmaya çalışmamaktır. Afyonkarahisar sofrası, uzun pişen etleri, sabırla şerbet emdirilen tatlıları ve sırayla gelen yemekleriyle acele etmeyenlere kendini açar. Kaleye çıkıp kentin damlarına baktıktan sonra oturacağınız bir sofra, burada geçirdiğiniz günün en iyi özeti olacaktır.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz