Karahisar Kalesi'nden Bedesten'e, Kaya Üstündeki Kentin Hikayesi
Kaya üstünde bir kent Afyonkarahisar'a ilk kez gelen biri kenti kaleden tanır. Şehir merkezinin üzerinde, eski evlerin arasından dik bir kaya kütlesi yükselir ve ilin adındaki Karahisar sözü bu kayaya işaret eder.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Kaya üstünde bir kent
Afyonkarahisar'a ilk kez gelen biri kenti kaleden tanır. Şehir merkezinin üzerinde, eski evlerin arasından dik bir kaya kütlesi yükselir ve ilin adındaki Karahisar sözü bu kayaya işaret eder. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı, kalenin volkanik özellikli doğal bir kaya kütlesi olduğunu ve 226 metre yüksekliğe ulaştığını yazar. Afyonkarahisar Belediyesi'nin tarihi yerler sayfası da aynı yüksekliği verir. Yani burada insan eliyle yapılmış bir tepe değil, doğanın bıraktığı bir kayanın üzerine yüzyıllar boyunca eklenen surlar, odalar ve sarnıçlar vardır. Bu yazı kaleyi tek başına bir manzara noktası olarak değil, eteğindeki evler ve çarşıyla birlikte okunacak bir kent hikayesi olarak ele alıyor. Önerdiğimiz sıra kayadan başlayıp aşağıya, Kentsel Sit evlerine ve oradan Bedesten ile Taşhan'a iniyor. Güncel durum için Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne bakmanızı öneririz.
Hapanuva'dan Karahisar'a, kalenin katmanları
Kalenin tarihi tek bir döneme ait değildir, üst üste binmiş katmanlardan oluşur. Kültür Portalı'ndaki bilgiye göre kale, MÖ 1350 yılında Hitit İmparatoru II. Murşil zamanında Arzava seferinde müstahkem bir mevki olarak kullanılmış ve Hapanuva adını almıştır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün kent rehberi ise aynı olayı daha temkinli anlatır ve Hitit kralının Arzava seferi sırasında bu kayaya sığındığının sanıldığını söyler. Kaynaklarda II. Murşil'in hükümdarlık tarihi farklı verilebildiği için, biz bu bölümü MÖ 14. yüzyıl ve sanılmaktadır diye okumayı doğru buluyoruz. Zirvede MÖ 1200 ile 700 arasında Anadolu'da yaşamış Frigler dönemine ait kültür izleri vardır. Aynı resmi sayfa, burada dört büyük sarnıç bulunduğunu da kaydeder. Roma ve Bizans döneminde kaya kütlesinin üzerine surlar yapılmış, yüksek tepe böylece kale görünümüne kavuşmuştur.
Kalenin Türklerin eline geçmesi Selçuklular zamanında olmuştur ve bu dönemde önemli çarpışmalara sahne olmuştur. Kültür Portalı, surların 1235 yılında Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat zamanında kale dizdarı olan Mimar Bedrettin Gevhertaş tarafından onarıldığını yazar. Aynı kaynağa göre bu onarımda kaleye küçük bir mescit ile yanına bir saray da yaptırılmıştır. Selçuklu egemenliğinden sonra kale Karahisar diye anılmaya başlamış ve bu ad bugüne kadar sürmüştür. Osmanlı döneminde kale, devletin hazinesinin ve halkın mallarının korunduğu bir yer olduğu kadar suçlular için bir hapishane olarak da kullanılmıştır. Bu işlevi sayesinde önemini korumuş, ancak Tanzimat döneminden sonra eski ağırlığını yitirmeye başlamıştır. Yine Kültür Portalı'na göre burçlar, sarnıçlar ve kule 1573'te II. Selim'in emriyle Mahmut Bey tarafından yeniden onarılmıştır.
Aşağı, Orta ve Yukarı Kale
Kaleyi okumanın en kolay yolu onu üç bölüme ayırmaktır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün anlatımına göre kale Aşağı, Orta ve Yukarı Kale olmak üzere üç bölüm halinde kullanılmıştır. Aşağı Kale güney ve batı eteklerini kapsar, Orta Kale surların bulunduğu bölümdür, Yukarı Kale ise Kız Kulesi'nin yükseldiği zirve kısmıdır. Selçuklular döneminde yapılan saray, mescit, erzak ambarı, su sarnıçları, cephanelik ve mahzenler bu bölümlerin içine dağılmıştır. Mahzenlerde halkın değerli eşyalarının saklandığı da aynı kaynakta yazılıdır. Yani kale, yalnızca bir savunma yapısı değil, kentin ortak depolama ve saklanma yeriydi.
Bu üç bölümlü okumayı akademik bir çalışma da destekler. Seda Şimşek Tolacı ve Büşra Köker'in 2021'de AKRA dergisinde yayımlanan makalesi, toplumsal bellekte yalnızca Yukarı Kale'nin yer aldığını, oysa çalışmanın Orta ve Aşağı Kale'yi de içine aldığını belirtir. Yazarlar farklı dönemlerde yapılmış yapı ve eklerin tek tek saptanıp tarihlendirilmesini hedefler. Yine de özetten çıkan fikir bellidir. Kale bugün gördüğümüz hali ile tek seferde kurulmuş bir bütün değil, her dönemin kendi ihtiyacına göre değiştirdiği canlı bir yapıdır. Gezerken bu yüzden yalnızca zirvede durmayın, orta ve alt kademelerde de yürüyüp duvar dokusunun nasıl değiştiğine bakın.
Merdivenlerden zirveye
Kaleye şehir merkezinden yürüyerek çıkılır. Belediyenin tarihi yerler sayfası mesafenin kısa olduğunu, yön tabelaları ve işaretli yollar bulunduğunu belirtir. Kale Çavuşbaş Mahallesi'nden yükselir ve eski Afyonkarahisar evlerinin arasından başlayan yaklaşım, kentsel sit alanının içinden geçer. Oldukça yıpranmış olan merdivenler Afyonkarahisar Valiliği tarafından aslına uygun biçimde restore edilmiştir ve bu sayede tırmanış çok daha kolaylaşmıştır. Yine de bu bir kaya tırmanışıdır, bu yüzden düzgün tabanlı, kaymayan bir ayakkabı giyin. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, özellikle yaz aylarında yanınızda su bulundurmanızı tavsiye eder ve ben de aynısını söylüyorum, çünkü kayanın üzerinde gölge azdır.
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yalnızca burçların olduğu yerle yetinmeyip Kız Kulesi'nin bulunduğu Yukarı Kale'ye de mutlaka çıkılmasını önerir. Kalenin arka kısımlarındaki düzlükler de görmeye değer bulunur. Kültür Portalı, kalenin her yönünden şehir manzarasının izlenebildiğini söyler. Fotoğraf için sabahın erken saatlerini ya da gün batımına yakın ışığı deneyin, çünkü öğle güneşinde volkanik kaya düz ve sert görünür. Çalışma saati ve giriş koşulları zaman zaman değişebilir. Gitmeden önce güncel bilgiyi Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden kontrol edin.
Kale eteğinde Kentsel Sit
Kaleden inerken sokaklara bakmayı unutmayın. Kültür Portalı, Afyonkarahisar'da tescilli ve dış cephe korumalı yaklaşık 400 tarihi ev bulunduğunu yazar. Bu evlerin kentsel sit alanı içinde korunduğu ve şehrin kale çevresindeki ilk yerleşim yerleri olduğu da aynı sayfada yer alır. Kentsel sit içinde 18 mahalle vardır. Bu alanda 214 konut, 14 çeşme, 3 hamam, bir han ve bir bedesten bulunduğu kaydedilmiştir. Yani sit alanı yalnızca evlerden oluşmaz, günlük kent hayatının bütün parçalarını, su, yıkanma, alışveriş ve konaklamayı birlikte barındırır.
Korumanın nasıl yürüdüğü de resmi kaynaktan öğrenilebilir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün gönderdiği ödeneklerle, koruma amaçlı imar planı doğrultusunda sokak sağlıklaştırma uygulaması ve restorasyon çalışmaları yapılmıştır. Kültür Portalı'na göre 2002 yılından beri toplam 253 konut ve işyerinin sokağa ve caddeye bakan dış cepheleri ile çatıları onarılmıştır. Bu yaklaşım, sokağın bütününü görünür kılan bir koruma anlayışıdır. Gezerken pencere düzenlerine, cephe oranlarına ve çatı çizgisine dikkat edin. Birkaç evin turizme açıldığı bilgisi resmi sayfada geçse de biz tek tek işletme adı anmıyoruz, bu bölümde amaç mimariye ve korumaya bakmaktır.
Bedesten ve Taşhan, çarşının dokusu
Kale ve evlerin ardından kentin ticaret hafızasına geçebilirsiniz. Afyonkarahisar Belediyesi, Bedesten'in 1914 yılında Hacı Bekir Tiryaki tarafından inşa ettirildiğini yazar. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise çarşının 1914'te yeniden inşa edildiğini ve yan yana dizilmiş 71 dükkandan oluştuğunu belirtir. Bedesten sözcüğü, kumaş ve mücevher gibi değerli eşyaların satıldığı kapalı çarşı anlamına gelir. Bu çarşı kültürü Osmanlı'dan günümüze ulaşmıştır ve Afyonkarahisar bedestenli şehirlerden biridir. Yapı Köprübaşı Caddesi üzerindedir ve belediyeye göre 2005'te Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından tescillenmiştir. Bakımından Vakıflar Genel Müdürlüğü sorumludur.
Bedesten'in en değerli yanı, hala asıl işlevini sürdürmesidir. Dükkanların çoğu tuhafiyecilik üzerine çalışır. Yün ip, dantel ipi, yazma, tülbent, kumaş ve dikiş nakış malzemeleri burada bulunur. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yöreye ait iğne oyalarının, patiklerin, oyaların, dantel ve nakış eserlerinin burada görülebildiğini de kaydeder. Düğünlerde kullanılan yöresel kıyafetler, kına torbaları ve örtüler de aynı çarşıda yer alır. Acele etmeden dolaşın, vitrinlere ve el emeğine bakın.
Çarşının içinde ikinci durağınız Taşhan'dır. Hoca Üveys Hanı olarak da anılan yapı Umurbey Mahallesi'nde, Yemeniciler Çarşısı'ndadır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, hanın 17. yüzyılın ortalarında Kadı Abdullah Efendi tarafından, yemenici esnafının da katkısıyla yaptırıldığını yazar. Plan kareye yakındır, yapı iki katlıdır ve moloz taştan yapılmıştır. Taş sıraları arasında tuğla dizileri kullanılmıştır, tuğla kemer kaburgalarında ve saçaklarda kirpi biçimli çıkmalar görülür. Büyük kemerli ana giriş güney köşededir, yapının ortasında üstü açık bir avlu bulunur ve odalar avluya açılır. İkinci katta dört yönde sivri kemerli revaklar sıralanır. Kütahya Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün restorasyonu tamamlanan Taşhan, Mart 2018'de kültür ve turizm hizmetine sunulmuştur.
Bir günlük yürüyüş önerisi
Bu hattı yarım gün ya da biraz daha uzun bir yürüyüş olarak kurabilirsiniz. Kaleye sabah serinliğinde çıkıp Yukarı Kale'ye kadar gitmek, ardından Orta ve Aşağı Kale'nin düzlüklerinden inmek mantıklı bir sıradır. Aşağıda Kentsel Sit sokaklarında cephelere, çeşmelere ve avlu duvarlarına bakarak yürüyün. Öğleye doğru Bedesten'in dükkanlarına, sonra Taşhan'ın avlusuna ve revaklarına geçin. Kayanın tepesinden başlayıp çarşının avlusunda bitirdiğinizde kentin hem savunma hem ticaret yüzünü görmüş olursunuz. Kayıt altına alınmış bilgiler ve ziyaret koşulları değişebilir. Güncel durum için Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sayfalarına, belediyenin tarihi yerler sayfalarına ve Kültür Portalı'na bakın.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Afyonkarahisar Kalesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/afyonkarahisar/gezilecekyer/afyonkarahisar-kalesi
- Afyonkarahisar Belediyesi, Afyonkarahisar Kalesi, https://www.afyon.bel.tr/afyonkarahisar/tarihi-yerler/afyonkarahisar-kalesi
- Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Karahisar Kalesi, https://www.afyondayiz.gov.tr/sayfa-karahisar-kalesi/
- Kültür Portalı, Tarihi Afyon Evi (Kentsel Sit), https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/afyonkarahisar/gezilecekyer/kentsel-sit
- Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Çarşılar ve Bedestenler, https://afyon.ktb.gov.tr/TR-63493/carsilar-bedestenler.html
- Afyonkarahisar Belediyesi, Bedesten, https://www.afyon.bel.tr/afyonkarahisar/tarihi-yerler/bedesten
- Şimşek Tolacı ve Köker (2021), AKRA Dergisi, https://dergipark.org.tr/en/pub/akrajournal/article/895406
- Kapak görseli, Afyonkarahisar Kalesi havadan, Nabbegat, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, File:Afyonkarahisar Kalesi havadan.jpg
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
