Kaleiçi'nde Surların İçinde Bir Liman Kentinin İzini Sürmek

Antalya'nın en eski semti, denize açılan bir kentin nasıl yüzyıllar boyunca aynı yerde yaşayabildiğini gösteren canlı bir örnek. Kaleiçi'nde yürürken önünüzde hem bir antik liman kentinin hem de Selçuklu ve Osmanlı döneminin yerleşim düzeninin izleri açılır. Bu yazı semti müze ya da gezi programı olarak değil, sur, kapı, liman ve ev mimarisi üzerinden okuyan bir rehber olarak kurulmuştur. Amaç, sokaklara girmeden önce neye bakacağınızı bilmenizi sağlamaktır.

Attaleia'dan Kaleiçi'ne, Bir Liman Kentinin Kısa Tarihi

Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün anlatısına göre kent, Bergama Kralı II. Attalos tarafından kurulmuştur ve adı "Attalos Yurdu" anlamına gelir. Bergama Krallığı'nın sona ermesiyle birlikte, yani MÖ 133'ten sonra, kent bir süre bağımsız kalmış, ardından korsanların eline geçmiştir. Antalya Valiliği'nin sayfası, kentin MÖ 77'de komutan Servilius Isauricus tarafından Roma topraklarına katıldığını ve MÖ 67'de Pompeius'un donanmasına üs olduğunu yazar. MS 130'da İmparator Hadrianus'un Attaleia'yı ziyaret etmesi, resmi kaynaklarda kentin gelişmesini sağlayan olay olarak anılır. Bizans egemenliği sırasında Attaleia bir piskoposluk merkeziydi ve Türklerin eline geçtikten sonra da büyük bir gelişme gösterdi.

Valilik sayfası ilginç bir ayrıntı daha verir. Attaleia kurulmadan önce bugünkü yat limanının bulunduğu yerde Korykos adıyla bir korsan limanı vardı. Ad, "kaya kovuğu" anlamına da gelir ve falezlerin hem doğal yapısına hem de sığınma limanı olmasına işaret eder. Liman ve gerisinde gelişen antik kent MÖ 2. yüzyıldan itibaren kesintisiz iskan görmüş ve bugüne kadar yaşamıştır. Kesintisiz yaşam, Kaleiçi'nin neden bir açık hava müzesinden çok yaşayan bir semt gibi okunması gerektiğini de açıklar.

Modern şehir antik yerleşimin üzerine kurulduğu için Antalya'da antik çağ kalıntılarına çok az rastlanır. Tapınak, agora ve tiyatro gibi yapıların bugün yerini saptamak mümkün değildir. Görülebilen kalıntıların başında liman mendireğinin bir kısmı ve limanı çevreleyen sur gelir.

At Nalı Biçimli Surlar ve Katman Katman Duvarlar

Kaleiçi, büyük bölümü yıkılmış olsa da içten ve dıştan, at nalı biçimli surlarla çevrilidir. Resmi kaynaklar surların Helenistik, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinin ortak eseri olduğunu belirtir. Valilik sayfasına göre surların 80 burcu vardır. Aynı sayfa, iki kalın duvardan birinin deniz kıyısındaki koyda, ötekinin kara tarafında olduğunu, dış duvarlarda yaklaşık elli adımda bir kule bulunduğunu anlatır.

Bu duvarların temelinin Romalılar tarafından atıldığı, Selçuklular döneminde genişletilip onarıldığı kaydedilir. Duvarların yapımında üzerinde antik yazıtlar bulunan çok sayıda taş blok kullanılmış ve bu bloklar 19. yüzyıla kadar iyi korunmuştur. Yani surlara bakarken yalnızca bir savunma yapısını değil, devşirme taşların taşıdığı eski yazıları ve çok katmanlı bir onarım tarihini de okuyorsunuz. Sur boyunca yürürken duvar örgüsünün farklı yerlerde farklı malzeme ve işçilik göstermesine dikkat edin; bu fark, farklı çağların yan yana durduğunu gösterir.

Hadrian Kapısı ve Üç Kemerin Anlattıkları

Surlar içinde bugün en çok tanınan açıklık, restorasyonu yapılmış Hadrian Kapısı'dır. Halk arasında Üç Kapılar olarak da bilinir ve Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü onu kentin en güzel antik eserlerinden biri olarak niteler. Kapı, adını imparatorun MS 130'daki ziyaretinden alır. Kaynaklar yapının tarihini bu ziyaretle ilişkilendirir, ama kesin yapım yılı konusunda ayrıntı vermediği için burada yalnızca resmi sayfalarda geçen bilgiyle yetiniyoruz.

Kapıya önce dışarıdan, sonra içeriden bakın. Üç kemerli cephe, kemerlerin oranını ve taş işçiliğini yakından görmek için iyi bir fırsattır. Kapıdan geçerken taş zeminin ve kemer altlarının nasıl aşındığına, kentin kaç yüzyıl boyunca aynı geçitten günlük yaşamını sürdürdüğüne düşünün. Öğleden sonra ışığı kapının cephesini daha sıcak gösterir; fotoğraf için bu saatler uygundur.

Kale Kapısı ve Saat Kulesi

Büyükşehir Belediyesi'nin Kaleiçi sayfası Kale Kapısı'nı semtin karaya açılan ana kapısı olarak tanıtır. Geçmişte doğu, batı ve kuzeyden kente gelen yollar bu kapıda son bulurdu. Kapıyı 1207 ve 1216 kuşatmaları nedeniyle İbn Bibi anmıştır. Pazar Kapısı, Çarşı Kapısı ve Asitane Kapısı gibi adlarla da geçer, Evliya Çelebi ise Varoş Kapısı demiştir. Kale Kapısı birçok kez onarılmış ve I. Dünya Savaşı yıllarında yıkılmıştır.

Saat Kulesi, Kale Kapısı burcunun üzerine oturur. Belediye sayfasına göre kule, İzmir'in işgali üzerine Antalya'ya göç eden İzmirlilerin girişimiyle Antalya Belediyesi tarafından 1921'de yaptırılmıştır. Valilik sayfası ise sur kalıntıları arasında Hıdırlık Kulesi, Hadrian Kapısı ve Saat Kulesi'ni sayar. Bu üç yapıyı birbirine bağlayan hatta yürümek, sur çizgisinin bugünkü şehir içindeki seyrini görmenin pratik bir yoludur. Bu kulelere mimari ve şehir silueti açısından bakmak yeterlidir; ayrıntı için resmi kurumların yayınlarına başvurabilirsiniz.

Dar Sokaklar ve Kiremit Çatılı Evler

Sur içinde yaklaşık 3 bin kiremit çatılı ev bulunduğu, hem İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü hem de Valilik sayfalarında yazılıdır. Resmi anlatı bu evlerin karakteristik yapısının yalnızca Antalya'nın mimari tarihi hakkında değil, bölgedeki yaşam tarzı, gelenek ve görenekler hakkında da fikir verdiğini vurgular. Sur içindeki dar sokaklar limandan yukarıya, duvar boyunca uzanır. Bu yüzden semtte yönünüzü bulmanın en kolay yolu, yokuş aşağı denize, yokuş yukarı karaya gitmektir.

Sokakları gezerken çatı kiremitlerinin rengine, avlu duvarlarının yüksekliğine ve kapı ahşaplarına bakın. Bunlar yerel yapı geleneğinin görünen izleridir. Pek çok tarihi bina bugün otel, pansiyon, restoran ve bar gibi konaklama, yeme içme ve eğlence işlevlerine dönüşmüştür. Bu dönüşüm semtin canlı kalmasını sağlamış, ama aynı zamanda tarihi dokunun korunması için dikkatli bir denge gerektirmiştir. Dar sokaklarda sessiz olmak ve konut kapılarının önünü kapatmamak, semtin yaşayan yönüne saygıdır.

Semtin silüetinde Yivli Minare öne çıkar. Belediye sayfasına göre minare otuz sekiz metre yüksekliktedir, şerefesine doksan basamakla çıkılır ve mavi renkli çinilerle süslüdür. Resmi kaynaklar sur içindeki önemli tarihi yapılar arasında Karatay Medresesi, Gıyaseddin Keyhüsrev Medresesi ve İskele Camii gibi yapıları da sayar. Biz bu yazıda onlara yalnızca mimari ve silüet çerçevesinde değiniyoruz.

Eski Liman ve Falezlerin Kıyısı

Kaleiçi'nin batısında deniz yer alır. Antik liman bugün modern bir yat limanı olarak kullanılır ve liman mendireğinin bir bölümü hala antik kalıntılar arasında sayılır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yat limanı ile antik kentin birlikte pek çok ressama, yazara ve şaire ilham veren bir manzara oluşturduğunu yazar. Liman kıyısına inen sokaklardan biri boyunca yürüyüp aşağıya vardığınızda, kaya kovuğu anlamına gelen Korykos adının neden verildiğini daha iyi anlarsınız; çünkü kıyı, sarp kayalıkların arasına sokulmuş bir sığınak gibi görünür.

Liman çevresi, kentin deniz bağlantısını hatırlatan en açık yerdir. Surların deniz tarafındaki bölümü ile limanın birlikte düşünülmesi gerekir. Günbatımına yakın saatlerde kıyıdan semte bakmak, kiremit çatıların ve sur burçlarının silüetini bir arada görmenizi sağlar.

SİT Alanı, Restorasyon ve 1984 Altın Elma Ödülü

Valilik sayfası, 1972'de Antalya iç limanı ve Kaleiçi semtinin özgün dokusu nedeniyle Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından SİT bölgesi olarak koruma altına alındığını yazar. Aynı sayfa, Turizm Bakanlığı'na Antalya Kaleiçi Kompleksi restorasyon çalışmasından dolayı 28 Nisan 1984'te FIJET tarafından Altın Elma ödülünün verildiğini kaydeder. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfası da ödülü 1984 tarihli bir restorasyon projesiyle ilişkilendirir. Resmi sayfalarda ödülün benzetme yoluyla turizmin Oscar'ı diye anıldığı da geçer, ama bu bir benzetmedir ve ödülün ne olduğunu en doğru anlatan ifade, uluslararası bir turizm yazarları birliğinin verdiği Altın Elma ödülü olmasıdır.

Koruma kararı ve restorasyon, Kaleiçi'nin bugünkü yapısının ardındaki asıl hikayedir. Gördüğünüz tarihi evlerin ve sokak dokusunun önemli bir kısmı bu bilinçli koruma sürecinin sonucudur. Sit alanlarında yapılaşma ve kullanım koşulları belirlidir; ayrıntı için Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları bölümüne bakılabilir.

Kaleiçi'nde Nasıl Gezilir

Semt yaya gezisine uygundur. Dar sokaklarda araç kullanımı sınırlıdır, bu yüzden araçla gelenler için şehir merkezinden yürümek en rahat seçenektir. Sabah saatleri sokakların sakin olduğu, fotoğraf için ışığın yumuşak olduğu zamandır. Akşam saatlerinde ise günbatımı ışığı çatılara ve sur burçlarına değer. Yaz sıcağında gölgeli sokakları ve deniz tarafındaki kıyı kesimini tercih edin; rahat ayakkabı giymek önemlidir, çünkü sokaklar taş döşemelidir ve limana doğru eğimlidir.

Antalya Büyükşehir Belediyesi'nin Kaleiçi sayfası, semt içindeki önemli noktaları numaralı bir liste halinde sunar. Bu listede Atatürk anıtı, Attalos heykeli, medreseler, Kale Kapısı ve Saat Kulesi gibi duraklar yer alır. Belediyenin Kent Tarihi ve Tanıtımı Dairesi Başkanlığı'nın hazırladığı Kaleiçi Kültür ve Turizm Haritası ise yürüyüşünüzü sıraya koymak için kullanılabilir. Harita ve sayfa bilgisini ziyaretten önce kontrol etmek faydalıdır.

Pratik notlar da şunlardır. Açılış saatleri, ücretler ve etkinlik programları değişkendir; güncel bilgiyi Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile belediyenin resmi sitelerinden kontrol edin. Semt içinde konut ve işletmeler iç içedir; fotoğraf çekerken sakinlerin mahremiyetine dikkat edin. Tarihi duvarlara ve taşlara tırmanmayın, taş bloklar üzerindeki yazıtlara dokunmamaya özen gösterin. Toplu taşımayla şehir merkezine gelip Kaleiçi'ne yürüyerek girmek en kolay ulaşım yoludur; güncel hat bilgisi için şehir ulaşım kurumunun sayfalarına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• T.C. Antalya Valiliği, Kaleiçi, https://www.antalya.gov.tr/kaleici
• Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Kaleiçi, https://antalya.ktb.gov.tr/TR-67575/kaleici.html
• Antalya Büyükşehir Belediyesi, Kaleiçi, https://www.antalya.bel.tr/tr/kaleici
• Vikipedi, Kaleiçi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kaleiçi,_Muratpaşa