İznik, Bursa'nın ilçelerinden biridir ve antik adıyla Nicaea, bölgenin uzun yıllar önemli merkezlerinden olmuştur. Bu yazı kentin iki büyük antik yapısını, surları ve Roma Tiyatrosu'nu tek bir yürüyüş hattında toplar.

İznik'e Nasıl Gidilir, Kenti Nasıl Gezmeli

Bursa'dan İznik'e ulaşım seçenekleri, sefer saatleri ve ücretler zamanla değiştiği için güncel bilgiyi Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin ve ilgili işletmelerin resmi sitelerinden kontrol etmenizi öneririz. Kentin tarihi çekirdeği surların içinde kalır. Başlıca duraklar yürüyerek birbirine bağlanabilecek bir ölçektedir. Bu yüzden aracı bir yerde bırakıp günün büyük bölümünü yaya geçirmek en rahat yöntemdir.

Yazıdaki sıra kapılardan başlayıp tiyatroya, oradan müzeye uzanır. Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin 21.03.2024 tarihli bültenine göre Roma Tiyatrosu ile İstanbul Kapı ve Yenişehir Kapı, restorasyon çalışmalarının ardından yeniden ziyarete açıldı. Kazı ve restorasyon alanlarında düzenleme zamanla değişebilir. Yola çıkmadan önce güncel durumu İznik ilçe kültür turizm ve müze müdürlüğünden sormak akıllıca olur. Müzelerin açıklık durumu için de resmi sayfalara bakın.

Nicaea'nın Kuruluşu ve Bithynia'nın Başkenti Olarak Kent

Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin bülteni, kentin Büyük İskender'in komutanlarından Antigonos Monophthalmos tarafından M.Ö. 316 yılında kurulduğunu aktarır. Aynı bülten Bithynia, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinin izlerinin kentte hala belirgin olduğunu söyler. Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün Kaleler sayfası ise İznik Kalesi'nin geçmişini M.Ö. 258 dolaylarına bağlar. İki tarih arasındaki fark, kaynakların kentin ve surların başlangıcını farklı ölçütlerle ele almasından gelebilir. Biz de kaynaklara göre kentin M.Ö. 4. yüzyıl sonu ile 3. yüzyıl arasında şekillendiğini söylemekle yetiniyoruz.

Türk Tarih Kurumu'nun Höyük dergisinde yayımlanan makale, Nicaea'nın Helenistik Dönem'den Osmanlı Dönemi'ne kadar bölgenin önemli bir merkezi olduğunu belirtir. Aynı makaleye göre Roma Dönemi kalıntılarının büyük çoğunluğu ya zarar görmüş ya da geleneksel konut dokusunun altında kalmıştır. Bu yüzden bugün kentte Roma çağına tanıklık eden en anıtsal yapı tiyatrodur. Kente bu bilgiyle bakmak, surlarda ve tiyatroda gördüklerinizi birbirine bağlamanızı kolaylaştırır.

Surların Anatomisi

Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre İznik surlarının uzunluğu 4970 metredir ve yüksekliği 10 ile 13 metre arasında değişir. Surları güçlendirmek için 114 yuvarlak planlı burç yapılmıştır. Burçların eskileri yuvarlak, yenileri dörtgendir. Surların önündeki müdafaa hattında ayrıca 131 burç sayılır. Belediye bülteni ise surların yapımının yaklaşık 2300 yıl öncesine uzandığını söyler.

Kale sayfası kapıları İstanbul, Yenişehir, Lefke ve Göl kapıları olarak sıralar ve bunlara ek olarak 12 tali kapıdan söz eder. Aynı sayfa surların birçok kez onarım gördüğünü ve eski kent kalıntılarının büyük ölçüde surlarda kullanıldığını yazar. Lefke Kapısı ile İstanbul Kapısı surları üzerindeki üç kabartmanın M.Ö. 3. yüzyıla ait bir savaşı anlattığı da aynı sayfada geçer.

Uzunluk konusunda kaynaklar farklı rakamlar verir. Belediye bülteni, antik yazar Strabon'un aktardığına göre surun başlangıçta 2,5 kilometre uzunluğunda olduğunu yazar. Aynı bülten surların Got saldırıları sonrasında, 258 yılında güçlendirilip uzatıldığını ve bugünkü 4970 metreye ulaştığını söyler. Yani iki rakam birbirine karşıt değil, iki farklı dönemi anlatıyor olabilir. Kaynaklara göre bu ayrımı akılda tutmak, surun farklı bölümlerinde neden farklı yapım izleri gördüğünüzü açıklar.

İstanbul Kapı ve Yenişehir Kapı Çevresinde Yürüyüş

Kapıların sıralanışı İstanbul, Yenişehir, Lefke ve Göl kapıları biçimindedir. İstanbul Kapı ile Yenişehir Kapı, belediye bültenine göre Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın izniyle İznik Müzesi başkanlığında Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından restore edildi. Bülten ikisinin de restorasyonun ardından yeniden ziyarete açıldığını duyurur. Surlarda gezerken kabartmaların olduğu kapılara dikkatle bakın. Taş yüzeylerdeki farklı yapım katmanları, surun yüzyıllar boyunca onarıldığını gösterir.

Yürüyüşte sur yüzeyine yaklaşıp burçların biçimine bakmak iyi bir alıştırmadır. Eski burçların yuvarlak, yenilerin dörtgen olduğu bilgisi, gözünüzü iki ayrı yapım dönemine alıştırır. Taşların arasında devşirme malzeme aramak da ilginç bir oyundur, çünkü kale sayfasına göre eski kent kalıntıları surlarda büyük ölçüde yeniden kullanılmıştır. Fotoğraf çekmek için sabahın erken ya da öğleden sonranın geç saatleri uygundur. Alçak ışık taş dokusunu daha belirgin gösterir. Kapı çevresinde taşlı zeminler olabilir. Rahat yürüyüş ayakkabısı giymeniz yararlı olur.

Roma Tiyatrosu'nun Mimarisi

Belediye bülteni tiyatronun MS 2. yüzyılda yaptırıldığını yazar. Aynı bülten, arkeolojik kazılarda bölgedeki yaşam izlerinin M.Ö. 6. yüzyıla kadar uzandığının belirlendiğini de söyler. Höyük makalesine göre yapım aşamasına dair ilk güvenilir bilgiler, Bithynia valisi olarak atanan Genç Plinius ile İmparator Traianus arasında geçen mektuplardan gelir. Makale, mektuplardaki ayrıntıların ve yapım sırasındaki değişikliklerin son yıllardaki kazılarla doğrulandığını belirtir.

Mimarinin en dikkat çekici yanı yükseltilme biçimidir. Makalede alt oturma sıraları, yani ima cavea, tonoz ve kemer teknolojisiyle tamamen ayağa kaldırılmış olarak anılır. Alt caveayı trapezoidal tonozlar, orta caveayı beşik tonozlar, üst caveayı ise paye ayakları taşır. Makale bu düzenin inşaatı yükseltmenin yanında dolaşımı da kolaylaştırdığını söyler. Tiyatro makalede hibrit planı ve Anadolu tiyatrolarında sık rastlanmayan bazilika mekanıyla da öne çıkarılır. Makalede bu özellik Türkiye sınırları içinde tek örnek olarak anılıyor, belediye bülteni de benzer bir değerlendirme yapıyor. Biz bu iddiayı yalnız bu iki kaynağa atfederek aktarıyoruz.

Bülten, tiyatronun 358, 362 ve 368 yıllarındaki depremlerde zarar görüp onarıldığını yazar. Daha sonra kentin savunulması için tiyatrodan sökülen parçaların surların güçlendirilmesinde kullanıldığını da ekler. Kazılar bültene göre 1980 yılında başlamış, 2015'ten itibaren Dokuz Eylül Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nün başkanlığındaki ekip tarafından sürdürülmüştür. Höyük makalesi ise tiyatroya yönelik rölöve, restitüsyon ve restorasyon projesinin 2024 yılında uygulandığını yazar. Kazı sürdüğü için alan düzeni değişebilir. Görevlilerin yönlendirmelerine uyun.

Tiyatrodan Müzeye, Nilüfer Hatun İmareti

Yürüyüşün son durağı Nilüfer Hatun İmareti Türk İslam Eserleri Müzesi'dir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasına göre yapı 1388 yılında Sultan I. Murat'ın annesi Nilüfer Hatun'un anısına imarethane olarak inşa edilmiştir. Cumhuriyet döneminde depo olarak kullanılan bina onarım gördükten sonra 1960 yılında müze olarak ziyarete açılmıştır.

Bakanlık sayfası yapının 14. yüzyıl Osmanlı mimarisinin en güzel örneklerinden biri olduğunu söyler. Aynı sayfaya göre Osmanlı mimarisinde T planı ilk kez bu yapıda görülür. Bu bilgi yalnız Bakanlık sayfasına aittir. Yapı kubbe ve tonoz kemerlerin örttüğü bir revakla başlar, giriş kapısında kitabe bulunur ve kubbeyle örtülü ana bölümden yan mekanlara geçilir. Sayfa, yapıda Bizans'a özgü renkli taş ve tuğla işçiliği kullanıldığını da belirtir. Müze koleksiyonunun İznik ve çevresine ait, prehistorik dönemden Osmanlı dönemine uzanan eserleri kapsadığı yazılıdır. Müzenin ziyaret koşulları ve açıklık durumu için resmi sitesine bakın.

Gezi Önerileri ve Dikkat Edilecekler

Önerdiğimiz sıra şöyledir. Önce İstanbul Kapı ve Yenişehir Kapı çevresinde surlara bakın. Sonra tiyatroya geçin. Gün sonunda müzeyi ve imaret yapısını görün. Bu sıra, yapım dönemlerini kabaca eskiden yeniye okumanıza imkan verir.

Yürüyüş ayakkabısı giyin. Taşlı ve düzensiz zeminlerde yürümek gerekebilir. Su ve güneş koruması yanınızda olsun. Kazı ve restorasyon alanlarında tabela ve görevli yönlendirmelerine uyun. Duvarlara ve kemerlere tırmanmayın. Ziyaret saatleri ve müze koşulları değişebildiği için yola çıkmadan resmi kaynaklara bakın. Surların ve tiyatronun anlattığı katmanları sakin bir tempoyla okumak için gününüzü acele etmeden planlayın.

Kaynaklar

Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Kaleler, https://bursa.ktb.gov.tr/TR-70243/kaleler.html
Bursa Büyükşehir Belediyesi, 1800 yıllık İznik Roma Tiyatrosu turizme kazandırıldı, 21.03.2024, https://www.bursa.bel.tr/haber/1800-yillik-iznik-roma-tiyatrosu-turizme-kazandirildi-34152
Türk Tarih Kurumu, Höyük 15 (2025), İznik (Nicaea) Roma Tiyatrosu Mimarisine Dair Bazı Gözlemler, https://hoyuk.gov.tr/ozet/125/tur
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Bursa İznik Müze Müdürlüğü, https://kvmgm.ktb.gov.tr/tr-44077/bursa-iznik-muze-mudurlugu.html

İznik'te Surların ve Antik Tiyatronun Peşinde Bir Yürüyüş