Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Hamsilos Neden Fiyort Değil

Sinop'tan Ayancık yoluna sapıp Akliman'a doğru indiğinizde orman bir noktada açılır ve aşağıda denizin dar, kıvrımlı bir kolu görünür.

Radar TürkiyeRadar Türkiye4 Kasım 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Hamsilos Neden Fiyort Değil

Sinop'tan Ayancık yoluna sapıp Akliman'a doğru indiğinizde orman bir noktada açılır ve aşağıda denizin dar, kıvrımlı bir kolu görünür. Su, iki yanı ağaçlıklı yamaçların arasından karaya doğru sokulur ve birkaç yüz metre sonra yeşilin içinde kaybolur. Bu görüntü pek çok yayında Hamsilos'u fiyort diye anmaya yetmiştir. Oysa Doğa Koruma ve Milli Parklar 10. Bölge Müdürlüğü de, Kültür Portalı da aynı şeyi söyler: Hamsilos görünüşüyle bir fiyorda benzer, ama bir fiyort değildir. Bu yazı o farkın nereden geldiğini, koyun nasıl oluştuğunu ve yerinde baktığınızda bu oluşumun izlerini nasıl okuyabileceğinizi anlatıyor.

Bir koyun adı ve yeri

Hamsilos, Sinop Yarımadası'nın iki uzantısından biri olan İnceburun kolunda yer alır. Öbür uzantı, şehir merkezinin bulunduğu Boztepe'dir ve halk oraya kısaca Ada der. Koyu halk arasında Hamsaroz diye anıldığını da Kültür Portalı yazar. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın Sinop'taki tescilli doğal varlıklar notuna göre Hamsilos, Deveci Deresi adlı küçük bir akarsuyun ağzında yer alan 300 ile 400 metrelik bir deniz girintisidir. Koy il merkezine yaklaşık 14 kilometre uzaklıktadır ve güneyindeki Akliman Koyu ile birlikte tek bir korunan alanın parçasıdır.

Sinop İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Karadeniz kıyılarının Hopa'dan İstanbul Boğazı'na kadar hiçbir yerinde Sinop'taki kadar koy ve körfezle korunmuş limana rastlanmadığını belirtir. Müdürlüğün saydığı en önemli koylar İçliman, Dışliman, Akliman ve Hamsilos'tur. Yani Hamsilos, aslında oldukça düz uzanan bir kıyının içinde sıra dışı bir girintidir. Onu bu kadar dikkat çekici yapan da biraz bu karşıtlıktır.

Fiyort nasıl oluşur

Farkı anlamak için önce fiyordun ne olduğuna bakmak gerekir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) haliç eğitim metnine göre fiyortlar, ilerleyen buzulların oyduğu uzun, dar ve dik yamaçlı vadilerdir. Buzul, karayı derin bir kanal halinde kazır ve denize yakın yerde sığ, dar bir eşik bırakır. Buzul çekildiğinde deniz suyu bu derin vadiyi doldurur. NOAA, eşiğin açık denizin derin ve tuzlu sularının fiyordun dibine karışmasını engellediğini de anlatır. Bu yüzden pek çok fiyordun tabanında oksijeni az, durgun bir su birikir.

Kısacası fiyort bir buzul eseridir. NOAA'nın saydığı örnekler de bu yüzden bir zamanlar buzla örtülmüş yerlerdir: Norveç, Grönland, Kanada, Şili, Yeni Zelanda, İskoçya ve Alaska. Bir koyun fiyort sayılabilmesi için oyulduğu vadide bir zamanlar denize kadar inen bir buzul bulunmuş olması gerekir. Hamsilos'u bu tanımdan ayıran soru tam olarak budur.

Türkiye'de buzul çağının izleri yüksek dağlarda aranır. İstanbul Üniversitesi'nden Cihan Bayrakdar'ın Tekeli Dağı üzerine yayımladığı çalışmaya göre Türkiye'de buzullaşma en geniş boyutuna yaklaşık 21 bin yıl önceki Son Buzul Maksimumu sırasında ulaştı. Aynı çalışma, Doğu ve Orta Karadeniz'de Pleyistosen daimi kar sınırının en alçak indiği dağın Tekeli Dağı olduğunu ve bu sınırın 2250 metrede bulunduğunu yazar. Kaçkar Dağları'ndaki vadilerde bu sınır 2670 ile 2780 metre arasındadır.

Ria, boğulmuş bir dere vadisi

Hamsilos'un adı resmi metinlerde ria tipi kıyı olarak geçer. Ria, deniz suyunun bir akarsu vadisini basmasıyla oluşan kıyı tipidir. NOAA aynı yapıyı boğulmuş akarsu vadisi diye adlandırır ve yükselen deniz seviyesinin var olan dere vadilerini su altında bırakmasıyla oluştuğunu söyler. Burada vadiyi oyan buz değil, akan sudur. Deniz sonradan gelip o vadiye yerleşmiştir.

Bunun için önce deniz seviyesinin düşmesi gerekir. Marmara Üniversitesi'nden Yusuf Mert Üstün'ün Sinop Yarımadası üzerine yayımladığı makale, son buzul dönemi olan Würm'de deniz seviyesinin yaklaşık 100 metre alçaldığını hatırlatır. Aynı çalışmaya göre deniz seviyesinin çok düştüğü dönemlerde Karadeniz bir göl haline gelmiştir. Su seviyesi aşağıdayken dereler yataklarını daha aşağıya, daha derine kazdı. Buzullar eriyip deniz yükselince bu kazılmış vadilerin alt kesimleri suyla doldu.

Doğa Koruma ve Milli Parklar 10. Bölge Müdürlüğü, Hamsilos'u Deveci Deresi Vadisi'nin daha derin kazılmış bölümlerinin denizin yükselmesiyle boğularak limana dönüşmesi diye tanımlar. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın tescil notunda ise vadinin aşağı kesiminin karada oluşan çöküntüler sonucunda su altında kaldığı yazar. İki anlatımın vurgusu farklıdır, ama ortak noktaları açıktır: Hamsilos, denizin bir akarsu vadisine girmesiyle doğmuştur. Ria kıyılar hem deniz seviyesinin yükselmesiyle hem de kıyının çökmesiyle oluşabildiği için bu iki açıklama birbirini dışlamaz.

Üstün'ün makalesi yarımadanın genel görünümünü de anlatır. Güneydeki Küre Dağları'nın kuzeye bakan yamaçları, akarsuların açtığı derin ve dar vadilerle doludur. Kıyıya yakın yerlerde yükseklik az olduğu halde arazi bu yüzden engebelidir. Deveci Deresi de bu kısa ve dar vadili akarsulardan biridir. Hamsilos, böyle bir vadinin ağzının denizle buluştuğu yerde, suyun vadi boyunca karaya doğru ilerlemesiyle bugünkü şeklini almıştır.

Yarımadanın şekli de bir kıyı hikayesi

Hamsilos'u anlamak Sinop'un kendisini anlamaya da yardım eder, çünkü yarımada baştan sona kıyı süreçlerinin eseridir. Marmara Üniversitesi'nden Mehmet Akif Ceylan, Sinop'u Türkiye'nin en tipik berzah şehri olarak tanımlar. Şehrin kurulduğu yer, uzunluğu 1,5 kilometreyi bulan, en dar yerinde genişliği 300 metreyi geçmeyen ve denizden 15 ile 20 metre yüksekteki eski bir tombolodur. Tombolo, bir adayı karaya bağlayan kum ve çakıl şerididir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de Sinop Körfezi'nin karayla önündeki bir adanın birleşmesiyle oluştuğunu yazar.

Bu iki şekil, tombolo ve ria, Sinop kıyısının iki farklı yüzünü gösterir. Tombolo denizin taşıdığı malzemeyle kurulmuş bir yer şeklidir. Ria ise karanın oyduğu bir vadiye denizin yerleşmesidir. Biri karayı denize doğru uzatır, öbürü denizi karanın içine sokar. Aynı gün içinde şehir merkezinin dar boynunu ve Hamsilos'un dar koyunu görmek, kıyının bu iki yönlü hikayesini yerinde izlemenin en kolay yoludur.

Koruma altındaki bir yer şekli

Hamsilos'un özel değeri resmi kayıtlarla da güvence altındadır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın Sinop sit alanları listesine göre Trabzon Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 21.11.1991 tarihli kararıyla Hamsilos'un bulunduğu alanı 1. derece doğal sit, Akliman mevkiini 2. derece doğal sit olarak belirledi. Alan 24.08.2007'de tabiat parkı ilan edildi. Doğa Koruma ve Milli Parklar 10. Bölge Müdürlüğü'ne göre park 67,9 hektardır ve Türkiye'nin 22. tabiat parkıdır.

Kültür Portalı, alanda Sinop çiğdemi ve Kastamonu soğanı gibi altı endemik bitki türü bulunduğunu, alanın 150 kadar kuş türünce kullanıldığını belirtir. Bu zenginliğin bir kısmı da yer şeklinden gelir. Dar ve korunaklı koy, dalgaya açık kıyıdan farklı bir ortam yaratır. Orman denize kadar iner ve vadi boyunca kara ile deniz iç içe geçer.

Hamsilos'ta yer şeklini okumak

Koya vardığınızda önce suyun biçimine bakın. Hamsilos ağzından içeriye doğru daralır ve bir dere yatağı gibi kıvrılarak ilerler. Bu kıvrımlar, suyun bastığı vadinin bir zamanlar akan bir derenin vadisi olduğunu ele verir. Koyun en iç ucunda deniz biter ve vadi ormanlık bir dere yatağı olarak karada sürer. Bir fiyortta olduğu gibi suyun içinden yükselen yüzlerce metrelik kaya duvarları burada yoktur. Yamaçlar alçak ve ormanlıdır.

İkinci olarak çevredeki tepelerin yüksekliğine dikkat edin. Koyu çevreleyen sırtlar alçaktır ve çam ile yapraklı ağaçlarla kaplıdır. Buzulun aşındırdığı vadilerde görülen düz tabanlı, U biçimli kesit yerine burada dere aşındırmasının bıraktığı daha dar bir vadi vardır. Akliman'ın uzun kumsalına doğru yürürken kıyının yeniden düzleştiğini ve girintinin ne kadar ani başladığını da görebilirsiniz.

Ne zaman ve nasıl gidilir

Hamsilos'a Sinop şehir merkezinden kalkan Sinop ile Akliman arasındaki dolmuşlarla ulaşılabilir. Araçla gidenler Samsun ile Sinop arasındaki karayolundan Sinop ile Ayancık yoluna, oradan da Akliman yoluna bağlanır. Akliman'da otopark, yürüyüş yolları, yağmur barınakları ve seyir terasları bulunan bir günübirlik kullanım alanı vardır. Doğa Koruma ve Milli Parklar 10. Bölge Müdürlüğü'ne göre alanda doğa yürüyüşü, manzara seyri, sportif balıkçılık ve piknik yapılabilir.

Koyun biçimini en iyi okuyacağınız an, suyun durgun olduğu sakin havalardır. Yüksekçe bir seyir noktasından bakmak koyun dere yatağı gibi kıvrılan şeklini daha iyi gösterir. Park bir koruma alanıdır. Alandaki bilgilendirme ve uyarı levhalarına uyun, patikalardan ayrılmayın ve bitki toplamayın. Giriş koşullarını ve güncel kullanım kurallarını gitmeden önce Bölge Müdürlüğü'nün sitesinden kontrol edin.

Hamsilos'a fiyort demek kötü niyetli bir yanılgı değildir, çünkü göz gerçekten öyle görür. Ama koyun asıl hikayesi bir buzulun değil, bir derenin ve yükselen bir denizin hikayesidir. Bunu bilerek bakınca, o dar su kolu Karadeniz'in son buzul çağından bu yana nasıl değiştiğini anlatan küçük bir haritaya dönüşür.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz