Göllüdağ'ın Kara Camı Obsidyen ve Yarım Kalmış Şehir
Niğde'nin kuzeyinde, Melendiz Ovası ile Kapadokya'nın peribacalı vadileri arasında kalan yükseltiler ilk bakışta yalnızca çıplak tepelerdir.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Niğde'nin kuzeyinde, Melendiz Ovası ile Kapadokya'nın peribacalı vadileri arasında kalan yükseltiler ilk bakışta yalnızca çıplak tepelerdir. Oysa bu tepelerin içinde, insanlık tarihinin en eski hammaddelerinden biri saklıdır. Göllüdağ'ın yamaçlarında yer yer parlayan kara taş obsidyendir, yani yanardağın ürettiği doğal bir camdır. Bu yazıda Göllüdağ'ı zirvesindeki yarım kalmış şehirden çok, eteklerinde yüz binlerce yıl boyunca taş yontan insanların hikayesiyle anlatıyoruz. Resmi tanıtımların ve akademik yayınların ışığında obsidyenin nasıl oluştuğunu, kimlerin onu işlediğini ve bu camın hangi uzak yerleşimlere kadar ulaştığını izliyoruz.
Bir yanardağ kompleksinin doğuşu
Göllüdağ tek bir dağ değil, bir volkanik kompleksin adıdır. Sakarya Üniversitesi'nden araştırmacıların Türkiye Jeoloji Bülteni'nde yayımlanan çalışmasına göre kompleksin gelişimi Orta Pleyistosen'de, on iki kilometre çaplı dairesel bir kaldera ile sonuçlanan güçlü püskürmelerle başlamıştır. Geç Pleyistosen'e kadar geçen sürede ise tek başına ya da iç içe yükselen riyolitik domlar ve onlarla ilişkili obsidyen sokulumları yerleşmiştir. Kompleksin kuzeyinde Nar Maarı ile çok sayıda cüruf konisini barındıran Kayırlı koridoru bulunur. Aynı çalışma, obsidyenin çoğu zaman domların çevresinde halka biçiminde dizildiğini ve yanardağın ilk evrelerinde halka daykları halinde sokulduğu görüşünü desteklediğini anlatır.
Obsidyen, lavın kristalleşmeye fırsat bulamadan hızla soğumasıyla oluşan camsı bir kayaçtır. Göllüdağ'da genellikle kesintili bloklar ve tabakalar halinde yüzeye çıkar, büyük ve masif akıntılar seyrektir. Araştırmacılar bir yüzleğin alet yapımına elverişli sayılması için on ile elli santimetre arasında temiz bloklar vermesi ve içinde camı bozan küçük kristal kümeleri taşımaması gerektiğini belirtir. Türkiye Bilimler Akademisi'nin arkeoloji dergisinde yayımlanan bir başka çalışma ise Göllüdağ obsidyenlerinin farklı yöntemlerle yaklaşık bir ila bir buçuk milyon yıl öncesine tarihlendiğini aktarır. Bu cam, bölgenin tarih öncesinde neden bu kadar kalabalık olduğunun da temel açıklamasıdır.
Kaletepe Deresi ve en eski izler
Niğde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tanıtımına göre Kaletepe Deresi, Göllüdağ'ın eteklerinde denizden yaklaşık 1600 metre yüksekte uzanan bir vadidir. Buradaki Paleolitik Çağ tabakalanması 2000 yılında, Neolitik obsidyen atölyesinin kazıları sürerken fark edilmiştir. Ludovic Slimak ve Berkay Dinçer'in kazı raporuna göre alan 2006 yılına kadar yedi sezon boyunca kazılmış ve yaklaşık sekiz metre kalınlığında, en az on dokuz arkeolojik tabaka ortaya çıkarılmıştır. Otuz metrekareye yakın bir alandan beş binden fazla Paleolitik buluntu gün ışığına çıkmıştır.
Rapor, bu tabakaların Orta Anadolu'nun yerinde bulunmuş ilk tabakalı Paleolitik kaydı olduğunu ve büyük olasılıkla Anadolu'nun yerinde kazılmış en eski Aşöl endüstrisini içerdiğini vurgular. En alt tabakalarda el baltaları obsidyenden yapılmıştır, bazı tabakalarda ise yerel riyolit, andezit ve bazalt tercih edilmiştir. Üst tabakaları örten volkanik kül katmanları 160 bin yıldan daha eski bulunmuştur. İl müdürlüğü de bu dizinin günümüzden 600 bin yıl öncesine kadar uzandığını ve Anadolu'nun ilk iskanıyla ilgili sorulara yanıt verebilecek şimdilik bilinen tek buluntu yeri olduğunu belirtir. Kazılar İstanbul Üniversitesi Prehistorya Anabilim Dalı ile Fransız Dışişleri Bakanlığı'na bağlı Anadolu Prehistorya Misyonu'nun işbirliğinde yürütülmüştür.
Taş aletlerin yapım biçimi de zaman içinde değişir. Rapora göre yedinci tabaka ve üstündekilerde Levallois tekniğiyle, yani önceden hazırlanmış bir çekirdekten biçimi önceden kestirilen yongalar çıkarılarak üretilmiş parçalar görülür. Araştırmacılar bunu Alt Paleolitik Çağ'daki en eski Levallois kullanımlarından biri olarak değerlendirir. Aynı kazıda, 2000 yılındaki yüzey araştırması sırasında ikinci tabakaya ait bir at gilinin çene kemiği de bulunmuştur. Dişlerin incelenmesi bu hayvanın oldukça ilkel bir tür olduğunu ve diğer at gillerinden çok bugünkü eşeğe benzediğini göstermiştir.
Neolitik atölye ve uzmanlaşmış ustalar
Göllüdağ'da insan etkinliği Neolitik ve Kalkolitik dönemlerde bambaşka bir boyut kazanır. Türkiye Jeoloji Bülteni'ndeki çalışmaya göre bu dönemde alet üretimi sistemli, örgütlü ve uzmanlaşmış bir hal almış, kaynakların yakınında yüzlerce obsidyen işliği kurulmuştur. Uygun boyut ve nitelikte blok veren hemen her yüzleğin çevresinde Neolitik ya da Kalkolitik döneme tarihlenen bir işlik bulunur. Bunların en önemlisi Kömürcü köyündeki Kaletepe işliğidir.
Kaletepe atölyesi İstanbul Üniversitesi'nden Prof. Dr. Nur Balkan-Atlı tarafından araştırılmış ve bilim dünyasına tanıtılmıştır. İl müdürlüğü, kazının Niğde Müzesi başkanlığında ve Balkan-Atlı'nın bilimsel danışmanlığında sürdürüldüğünü yazar. Niğde Turizm Master Planı'na göre atölyede Paleolitik Çağ'dan Kalkolitik Çağ'a uzanan çeşitli aletler, dilgiler, çekirdekler ve yongalar bulunmuştur. Alan birinci derece arkeolojik sit olarak koruma altındadır. Plan, Kayırlı köyündeki Göllüdağ obsidyen işlikleri için de İstanbul Üniversitesi ile Niğde Müze Müdürlüğü'nün yürüttüğü ayrı bir kazıyı listeler.
Bir camın yolculuğu
Obsidyenin önemi yalnızca bolluğundan gelmez, kökeninin izlenebilmesinden de gelir. Her yanardağın camı kendine özgü bir kimyasal parmak izi taşır ve arkeologlar bir yerleşimde bulunan aletin hangi kaynaktan geldiğini bu sayede belirleyebilir. Jeoloji Bülteni'ndeki çalışma, Göllüdağ kaynaklarının ilk kez 1969'da Colin Renfrew tarafından tanımlandığını hatırlatır. Aynı çalışmaya göre Göllüdağ kaynaklı aletler, süs ve prestij eşyaları Tepecik-Çiftlik, Çatalhöyük ve Aşıklı Höyük gibi İç Anadolu'nun önemli tarih öncesi yerleşimlerinde yaygın olarak bulunur.
Dağılım İç Anadolu ile sınırlı kalmaz. Araştırmacılar, Göllüdağ obsidyeninin kendine özgü üretim teknolojileriyle birlikte yaklaşık MÖ 8000 ile 6000 arasında Kıbrıs'a ve Mezopotamya'daki önemli yerleşimlere kadar uzandığını aktarır. Ankara Üniversitesi'nin açık ders notları da Kaletepe ürünlerinin Neolitik dönemde Yakındoğu'nun pek çok kesimine, özellikle Kuzey Suriye'ye ve Kıbrıs'a dağıldığını ve bunun uzak mesafeleri kapsayan bir ticaret ağına işaret ettiğini belirtir. Aynı notlar, Aşıklı Höyük'ün silah ve aletlerinin Göllüdağ çevresindeki kaynaklardan getirilen hammaddeyle üretildiğini anlatır. Master Plan'daki bir bisiklet rotası tanıtımı da Tepecik-Çiftlik höyüğünü, dokuz bin beş yüz yıl önce Göllüdağ obsidyenini işleyen köy olarak anar.
Zirvedeki yarım kalmış şehir
Obsidyen hikayesinin binlerce yıl sonrasında Göllüdağ'ın zirvesine bambaşka bir yerleşim kurulmuştur. İl müdürlüğüne göre burası MÖ 8 ve 7. yüzyıllardan kalma, dıştan tamamen surla çevrilmiş bir Geç Hitit şehridir ve bölgedeki Tabal ülkesinin şehir devletlerinden biridir. Heykel çalışmalarının büyük bölümünün işlenmeden bırakılması, şehrin inşası bitmeden terk edildiğini gösterir. Kazıları 1934'te Remzi Oğuz Arık başlatmış, 1968 ve 1969'da Burhan Tezcan sürdürmüş, 1992 ile 1996 arasında ise Niğde Müze Müdürlüğü denetiminde Alman Arkeoloji Enstitüsü'nden Wulf Schirmer'in katılımıyla çalışılmıştır. Çiftlik ilçesinin tanıtım metnine göre kazılarda çıkarılan çift başlı aslan kabartması Kayseri Müzesi'ndedir.
Bugün Göllüdağ'da neler görülür
Göllüdağ ve çevresi bugün arkeolojik ve doğal sit olarak tescillidir, ama karşılayan bir ziyaretçi merkezi yoktur. Master Plan'a göre Kaletepe atölyelerine Kömürcü köyüne kadar asfalt, sonrasında yaklaşık bir kilometre toprak yolla ulaşılır ve alanda ziyaretçiye yönelik tesis ya da bilgi levhası bulunmaz. İl müdürlüğü Göllüdağ ören yerinin il merkezine altmış kilometre uzaklıkta olduğunu yazar. Plan, zirvedeki ören yerine de köyden sonra uzun bir toprak yolla çıkıldığını belirtir.
Jeoloji Bülteni'ndeki çalışma, dik yamaçlı volkanlardan oluşan bu alanın köyleri bağlayan karayolu dışında araç ulaşımına uygun olmadığını, buna karşılık farklı zorlukta yürüyüş rotaları sunduğunu anlatır. Bunlardan biri Gösterli köyünden başlayan ve iki kilometre kadar süren Gösterli Vadisi rotasıdır. Bu vadi boyunca farklı evrelerde gelişmiş volkanizmanın ürünleri yan yana görülür, dere tabanında riyolit blokları, obsidyen parçaları ve volkan bombaları birikmiştir. Araştırmacılar Gösterli Vadisi ile Kayırlı köyü arasındaki yaklaşık dört kilometrelik yolun da günübirlik yürünebileceğini belirtir.
Ziyaret için öneriler
Göllüdağ'a hazırlıklı gelin. Yollar köylerden sonra toprağa döner, yükseklik iki bin metreyi aşar ve hava kısa sürede değişebilir. Yürüyüşe çıkacaksanız güzergahı önceden planlayın, yeterli su ve kat kat giysi alın, mümkünse bölgeyi bilen bir rehberle yürüyün. Yaz başı ve sonbahar, yolların kurumuş, havanın serinlemiş olduğu dönemlerdir.
Alanın en önemli kuralı, yerde gördüğünüz taşları yerinde bırakmaktır. Bir yamaçta parlayan obsidyen yongası sıradan bir taş gibi görünebilir, ama tescilli bir sit alanının parçasıdır ve arkeologların okuduğu bağlamın bir halkasıdır. Jeoloji Bülteni'ndeki çalışma, perlit madenciliği, büyüyen altyapı çalışmaları ve kaçak kazıların bu alana zarar verdiğini vurgular ve bölgenin jeopark olarak korunmasını önerir. Göllüdağ'ı ziyaret etmek, yüz binlerce yıllık bir zanaat geleneğinin izinde yürümektir. Bu izi korumak da ziyaretçinin elindedir.
Kaynaklar
- Niğde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Ören Yerleri, https://nigde.ktb.gov.tr/TR-74408/oren-yerleri.html
- Niğde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Niğde İli Turizm Master Planı 2025-2029, https://nigde.ktb.gov.tr/Eklenti/139023,nigde-turizm-master-planipdf.pdf?0
- Niğde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Çiftlik İlçesi, https://nigde.ktb.gov.tr/Eklenti/48883,ciftlik-ilcesipdf.pdf?0
- Erturaç, M. K., Okur, H. ve Ersoy, B., Göllüdağ Volkanik Kompleksi İçerisinde Kültürel ve Jeolojik Miras Öğeleri, Türkiye Jeoloji Bülteni 60/1 (2017), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/283352
- Slimak, L. ve Dinçer, B., Kaletepe Deresi 3, Orta Anadolu'da Tabakalanma Veren Bir İlk Paleolitik Çağ Yerleşmesi, TÜBA-AR (2007), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1726154
- Ankara Üniversitesi Açık Ders, Orta Anadolu Neolitiği ders notu, https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=145392
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
