Fırtına Vadisi Taş Kemer Köprüleri ve Zil Kale
Fırtına Deresi boyunca eski yol hattı Çamlıhemşin'in içinden akan Fırtına Deresi, Rize'nin iç kesimlerine uzanan vadinin hem su yolu hem de insan yoludur.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Fırtına Deresi boyunca eski yol hattı
Çamlıhemşin'in içinden akan Fırtına Deresi, Rize'nin iç kesimlerine uzanan vadinin hem su yolu hem de insan yoludur. Derenin kıyısını izleyen güzergah bugün Çamlıhemşin-Çat ve Çamlıhemşin-Ayder yönlerine ayrılır. Bu iki yolun üzerinde dereyi aşan taş kemer köprüler, vadinin eski ulaşım düzenini bugüne taşıyan sivil mimari örnekleridir. Vadinin yamaçlarında ise bu yolu gözleyen bir kale yükselir.
Kültür Portalı'nın Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne dayanan anlatımına göre Zil Kale, hem yöreyi hem de İspir'e ulaşan önemli bir ortaçağ kervan yolunu korumuştur. Aynı sayfa onu Kale-i Bala, Ciha Kale ve Kız Kaleleri gibi yapılarla birlikte anar. Yani köprüler ile kale ayrı hikayeler değildir. Biri geçişi mümkün kılan, öbürü geçişi güvenceye alan iki parçadır. Bu yazı, vadiyi o gözle okumanın yollarını anlatıyor.
Taş kemer köprü nedir
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri'nin (DOKAP) köprü kayıtlarında aynı tanım tekrar eder. Bu köprüler kagir yapıdır, tek gözlüdür ve iki mesnetli kemer köprü olarak sınıflandırılır. Tek göz, derenin üzerinde yalnızca bir kemer açıklığı bulunduğu anlamına gelir. Kemerin iki ucu, dere kenarındaki iki mesnede oturur. Böylece dere yatağının içine ara ayak basmak gerekmez. Taşkına açık, hızlı akan bir derede bu çözüm akla yatkındır.
Malzeme konusunda envanterler ayrıntılıdır. Köprülerde moloz taş ve kesme taş birlikte kullanılmıştır. Kemer kısmı kesme taştan, gövdenin geri kalanı moloz taştan örülmüştür. Kale Köprüsü ve Ortan Köprüsü kayıtları, korkuluğun da kesme taştan yapıldığını söyler. Köprünün önünde durduğunuzda bu farkı gözle görebilirsiniz. Kemerin altındaki düzgün, birbirine oturan taşlarla yanlardaki daha serbest örgüyü karşılaştırın.
Şenyuva Köprüsü
Şenyuva Köprüsü, Çamlıhemşin-Çat yolu üzerinde, Fırtına Deresi'ni aşar. DOKAP kaydına göre köprü tek gözlüdür ve bölgenin en eski köprülerinden biridir. Hicri 1107 yılında, yani Miladi 1696'da inşa edilmiştir. Uzunluğu 54 metre, genişliği 2 metredir. Bu ölçüler, köprünün geniş bir açıklığı dar bir tabliyeyle geçtiğini gösterir.
Kaydın verdiği tarih, yapıyı Osmanlı döneminin geç 17. yüzyılına yerleştirir. Köprünün hala köprü olarak kullanıldığı da envanterde yazılıdır. Yani bu yapı müzelik bir kalıntı değil, vadinin işleyen bir parçasıdır. Şenyuva Köyü'nün bulunduğu bölgede dere kıyısına inebilir, köprüyü yandan, kemerin bütün eğrisi görünecek biçimde izleyebilirsiniz. Köprünün üzerinde dururken yola ve geçen araçlara dikkat edin; fotoğraf için kenarlara yaklaşmayın.
Kale Köprüsü ve Ortan Köprüsü
Kale Köprüsü, Çamlıhemşin-Ayder Yaylası yolundadır ve doğu batı doğrultuludur. DOKAP envanterine göre tek gözlü, yuvarlak kemerli bir köprüdür. 18. yüzyılda Ballıoğlu Mehmet Usta tarafından inşa edilmiştir. Güney yönünden bir basamakla ve kavisle girilen köprünün giriş kısmında babalar bulunur, ayaklarında da nişler vardır. Uzunluğu yaklaşık 45 metre, genişliği yaklaşık 2 metredir.
Ortan Köprüsü ise Çamlıhemşin-Çat yolunun yaklaşık beşinci kilometresinde, Fırtına Deresi üzerindedir. O da tek gözlü, iki mesnetli ve yuvarlak kemerlidir. Uzunluğu yaklaşık 45 metre, genişliği 2,50 metredir. Envanter, mimari özelliklerine bakarak onu 19. yüzyıla tarihler. Dikkat edilirse bu cümlede kesin bir yıl yoktur; tarih yapının biçimine bakılarak verilmiştir.
Üç köprüyü yan yana düşününce ortak bir dil görürsünüz. Her biri tek kemerle dereyi atlar, her birinde kesme taş ve moloz taş birlikte çalışır. Yine de ölçüler farklıdır. Şenyuva en uzun olanıdır, Ortan biraz daha geniştir. Bu küçük farklar, aynı yapı geleneğinin farklı noktalarda farklı biçimde uygulandığını gösterir.
Zil Kale
Kültür Portalı'na göre Zil Kale, ilçe merkezinin 15 kilometre güneyinde, Fırtına Deresi'nin batı yamaçlarında bir kaya kütlesinin üzerinde yükselir. Kayanın denizden yüksekliği 750 metre, dere yatağından yüksekliği yaklaşık 100 metredir. Kale dış surlar, orta surlar ve iç kaleden oluşur. Dış kalenin kapısına kuzeybatı yönündeki bir patika yolla ulaşılır. DOKAP kaydı bu patikanın yaklaşık 50 metre uzunlukta olduğunu söyler.
Bir teras sizi orta surların seviyesine çıkarır. Orta kalede üç önemli yapı vardır: muhafız binası, plan terimiyle şapel ve baş kule. Baş kulenin dört ya da beş katlı olduğu, duvardaki hatıl izlerinden ve kiriş deliklerinden anlaşılmaktadır. Kaynaklar kat sayısında ayrılır, bu yüzden tek bir rakamda ısrar etmemek doğrudur. Kulenin doğu yönündeki duvarlarda kemerli pencereler, diğer yüzlerde mazgal delikleri görülür. DOKAP kulenin yüksekliğini yaklaşık 22 metre, surların yüksekliğini 16 ile 20 metre arasında verir. Kule 8 burç ve bir gözetleme kulesiyle birlikte düşünülür.
Yapım tarihi konusunda resmi kaynaklar farklı konuşur. Kültür Portalı envanteri yapım tarihini MS 527-565 olarak kaydeder. DOKAP ise kesin yapım tarihinin bilinmediğini, ilk inşanın 5.-6. yüzyıllarda yapıldığının tahmin edildiğini ve dış surların 3. yüzyıla ait olduğunu belirtir. Bu nedenle kalenin tarihini kesin bir yıla bağlamak yerine, kaynaklara göre erken ortaçağa uzanan bir yapı olarak anlamak daha sağlıklıdır. Osmanlı döneminde de kullanıldığı bilinir. Kültür Portalı, kalede bulunan iki el topunun bugün Trabzon Müzesi'nde sergilendiğini yazar.
Kale ile köprülerin birlikte okunuşu
DOKAP'a göre kale kervan yolu üzerinde önemli bir noktadadır. Bizans döneminde doğu yönünden gelebilecek tehlikelere karşı bir güvenlik noktası olmuş, Osmanlı döneminde ise hem ticari hem askeri açıdan önemli olan yolun güvenliğini sağlamıştır. Aynı kayıt, kervanların kale içine girmeden alt bahçede konakladığını düşündüren ayrıntılar verir. Dış kapıdan giren yolcuların yüklerini depoya bırakıp bu alanda kalmış olmaları muhtemeldir. Kale-i Bala, Ciha Kalesi, Kız Kalesi ve Rize Kalesi arasında stratejik bir noktadadır.
Kervan konaklayacaksa dereyi geçmesi gerekir. Taş köprüler tam burada anlam kazanır. Köprü yük hayvanlarının ve yolcuların suyu güvenle aşmasını sağlar, kale ise yolun gözetimini üstlenir. Elbette bu, her köprünün her kaleyle birebir ilişkili olduğu anlamına gelmez. Köprülerin yapım tarihleri farklıdır: biri 17. yüzyıl sonuna, biri 18. yüzyıla, biri 19. yüzyıla aittir. Kalenin ise çok daha eski bir çekirdeği vardır. Ama vadiyi bir yol olarak düşünürseniz, bütün bu yapıların aynı geçişin farklı dönemlerdeki parçaları olduğunu görürsünüz.
Nasıl gezilir
Rize merkezden Çamlıhemşin'e gitmek için karayoluna ihtiyaç vardır. Çamlıhemşin'den sonra yol Çat ve Ayder yönlerine ayrılır. Şenyuva ve Ortan Köprüsü Çat yolunda, Kale Köprüsü Ayder yolundadır. Her köprüyü ayrı bir durak olarak ele almak, günü rahat planlamanızı sağlar. Köprü başlarında kısa duruşlar yeterlidir; asıl zaman kalede harcanır.
Zil Kale'de patika, terasa çıkış ve avludan kuleye basamaklarla ulaşım vardır. Dar, merdivenli ve yüksek bir yapıdır; rahat, sağlam tabanlı ayakkabı giyin. Surların kenarlarında ve kulede dikkatli yürüyün. Vadiye bakan yönde fotoğraf çekerken kenarlara yaklaşmayın. Ziyaret koşulları, giriş ve çalışma düzeni için güncel bilgiyi Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden alın.
Mevsim ve yağış notu
Karadeniz iklimi hızlı değişir. Vadide sis, yağmur ve ıslak zemin sık görülebilir; patika ve taş basamaklar ıslakken kayganlaşır. Köprülerin üzerinden geçiş ve yol durumu yağıştan etkilenebilir. Yola çıkmadan önce güncel hava ve yol bilgisine bakın. Kale çevresinde ışığın en iyi olduğu saatler, doğuya bakan pencerelerin vadiye açıldığı sabah ve öğleden sonra saatleridir.
Bu yazıdaki asıl öneri ise şudur: vadiye bir mimarlık turu gibi çıkın. Önce bir köprünün kemerine bakın, sonra kayanın üzerindeki kaleyi seyredin, en sonunda ikisini aynı yolun parçası olarak birleştirin.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Zilkale, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/rize/gezilecekyer/zilkale
- Kültür Portalı, Zil Kale Kültür Envanteri, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/rize/kulturenvanteri/zil-kale
- DOKAP Kültür Envanteri, Zil Kale, https://karadeniz.gov.tr/zil-kale/
- DOKAP Kültür Envanteri, Şenyuva Köprüsü, https://karadeniz.gov.tr/senyuva-koprusu/
- DOKAP Kültür Envanteri, Kale Köprüsü, https://karadeniz.gov.tr/kale-koprusu/
- DOKAP Kültür Envanteri, Ortan Köprüsü, https://karadeniz.gov.tr/ortan-koprusu/
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
