Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Erzurum'un İki Medresesi, Taş Süslemenin Ustalık Dersi

Cumhuriyet Caddesi çevresinde iki medrese Erzurum'un tarihi merkezinde iki taş yapı, kentin kimliğini en iyi anlatan yapılar arasında sayılır: Çifte Minareli Medrese ve Yakutiye Medresesi.

Radar TürkiyeRadar Türkiye6 Kasım 20265
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Erzurum'un İki Medresesi, Taş Süslemenin Ustalık Dersi

Cumhuriyet Caddesi çevresinde iki medrese

Erzurum'un tarihi merkezinde iki taş yapı, kentin kimliğini en iyi anlatan yapılar arasında sayılır: Çifte Minareli Medrese ve Yakutiye Medresesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı iki yapı için de aynı yönlendirmeyi veriyor. Merkez Cumhuriyet Caddesi güzergahından yaya olarak gidilebiliyor, şehrin her noktasından da toplu taşıma araçlarıyla ulaşılabiliyor. Bu tarifte caddenin adı yalnızca adres bilgisidir. Asıl konu, caddenin çevresinde durup bakılacak iki ayrı mimari fikirdir. Çifte Minareli Medrese'nin adresi resmi sayfada Tebriz Kapı semti olarak, Yakutiye Medresesi'nin adresi ise Yakutiye olarak geçiyor. Çıkmadan önce harita uygulamasından yürüyüş süresine bakmak yeterli olur.

İki yapıyı aynı gün, arka arkaya gezmek mantıklıdır. Biri açık avlulu, diğeri kapalı avlulu bir plan sunar. Aynı kentte, aynı taş geleneğinde birbirinden çok farklı iki çözümü yan yana görmek, her birini ayrı ayrı gezmekten daha öğreticidir. Işık konusunda şunu söylemek yeterli: taç kapılardaki kabartmalar yan ışıkta daha okunaklı olur. Bu yüzden öğleye doğru ya da öğleden sonra cepheye açılı bakmak, süslemenin derinliğini görmenize yardım eder. Hangi yapıya hangi saatte girileceği ise güncel bilgidir. Çalışma düzenini yazıdan değil, aşağıda andığımız resmi sayfalardan öğrenin.

Medrese nedir

Medrese, Anadolu'da Selçuklu ve sonraki dönemlerde bir eğitim yapısı olarak kurulan, öğrenci ve öğretmen odalarını bir avlu çevresinde toplayan binadır. Plan şeması basittir ama uygulamada çok farklı sonuçlar verir. Avlunun üstü açıksa yapıya açık avlulu, üstü bir kubbe ya da tonozla örtülüyse kapalı avlulu medrese denir. Kültür Portalı'ndaki anlatım, Çifte Minareli'yi iki katlı, dört eyvanlı ve açık avlulu medreseler grubunun önemli bir örneği olarak tanıtıyor. TDV İslam Ansiklopedisi ise Yakutiye'nin avlusunun kapalı medreseler grubuna girdiğini yazıyor.

Kültür Portalı, Sivas, Konya, Kayseri, Erzurum ve Kırşehir'deki önemli Selçuklu medreseleri arasında bu iki yapıyı da sayıyor. Bu yüzden Erzurum'daki ikili, Anadolu medrese mimarisini tek şehirde karşılaştırmalı görmek için iyi bir fırsattır. Eyvan, avluya açılan üç tarafı kapalı, bir tarafı açık tonozlu bölümdür. Medrese planını okumanın en kolay yolu, avluyu ve eyvanları sayarak yapının eksenini bulmaktır. Unutmamak gerekir ki kaynaklar bazı ayrıntılarda farklı sayımlar verir. Örneğin Yakutiye için TDV üç eyvanlı, Kültür Portalı dört eyvanlı der. Biz bu yüzden rakamı kesin vermek yerine, kaynakların bu noktadaki farkını belirtmeyi tercih ediyoruz.

Çifte Minareli Medrese'nin planı ve ölçüleri

Kültür Portalı'na göre Çifte Minareli Medrese, Erzurum'un simgesi haline gelmiş bir Selçuklu eseridir. Genel kabul, yapının on üçüncü yüzyılın sonlarında yaptırıldığı yönündedir. Banisi konusunda kaynaklar kesin konuşmaz. Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat'ın kızı Hundi Hatun ya da İlhanlı hanedanından Padişah Hatun tarafından yaptırılmış olabileceği düşünülür, bu yüzden yapıya Hatuniye Medresesi de denir. Biz bu tartışmada taraf tutmuyor, yalnızca adın nereden geldiğini not ediyoruz.

Yaklaşık 35 x 46 metre boyutlarındaki medrese iki katlıdır. Avlusu 26 x 10 metre ölçülerindedir ve dört yönden revaklarla çevrilidir. Avlunun iki yanında öğrenci ve öğretmen odaları sıralanır. Zemin katta on dokuz, birinci katta on sekiz oda vardır. Güneyde, ana eyvanla birleşen on iki köşeli gövdeli bir kümbet yükselir. Dıştan külah, içten kubbe ile örtülü bu bölümü yalnızca bir mimari öğe olarak not edelim. Avluda oturup revakları, kemerleri ve oda kapılarını izlemek, yapının eğitim işlevini anlamanın en iyi yoludur.

Taç kapı ve minarelerde taş ve sırlı tuğla işçiliği

Çifte Minareli'nin en çok konuşulan yanı taç kapısıdır. Kültür Portalı, burada Selçuklu taş süslemesinin derinliğini ve estetik anlayışını gösteren seçkin örnekler olduğunu belirtiyor. Bezemelerde ağırlıklı olarak bitkisel öğeler kullanılmış. En çok palmet ve rumi motifine rastlanır ve ikisi birbiriyle uyum içinde yan yana yürür. Taç kapının batı tarafında çift başlı kartal, ağzı açık iki yılan ve dilimli yapraktan oluşan bir hayat ağacı işlenmiştir. Doğu tarafındaki simetrik bölümde ise yaprak ve kartal işlemesi yoktur. Bu fark, cepheye dikkatle bakınca fark edilen en ilginç ayrıntılardan biridir. İki tarafı karşılaştırmak için kapıdan biraz uzaklaşıp ikisini aynı kareye almak yeterlidir.

Taç kapının iki yanında yükselen minareler sırlı tuğla ve tuğla ile örülmüş, motiflerle bezenmiş gövdelere sahiptir. Boyları 26 metredir. Minarelerdeki yazı için yorum yapmıyoruz. Yalnız renk ve malzeme açısından, turkuaz sırın taşın sıcak tonuyla yarattığı karşıtlığı görmek yeterlidir. Taş ve sırlı tuğlanın birlikte kullanıldığı bu cephe, Erzurum'un kış aylarındaki kar ışığında bile ayrıntısını kaybetmeyen bir dokuya sahiptir. Fotoğraf çekecekseniz geniş açıyı taç kapının bütününe, yakın çekimi ise tek bir motife saklayın.

Yakutiye Medresesi'nin kapalı avlusu

Yakutiye Medresesi'nde plan daha farklıdır. Kültür Portalı, yapının İlhanlı hükümdarı Sultan Olcayto döneminde, Gazan Han ve Bolugan Hatun adına, Hoca Yakut Gazani tarafından 1310 yılında yaptırıldığını yazıyor. TDV İslam Ansiklopedisi ise taç kapı üzerindeki tek satırlık kitabeye dayanarak tarihi 1310-11 olarak veriyor. İki kaynak aynı yılları gösterdiği için, yapım tarihi konusunda temkinli ama rahat konuşabiliriz. Yapı kesme taştan, dikdörtgen planlı ve tek kat halindedir.

İç mekanın merkezinde dikdörtgen bir avlu vardır. Kültür Portalı'na göre avlunun orta bölümü mukarnaslı bir kubbeyle, diğer kısımları sivri kemerli beşik tonozlarla örtülüdür. TDV, orta mekanda dört kalın ayağa oturan revak kemerlerinin süslü mukarnaslı tonozu taşıdığını belirtir. Kubbenin altında durup başı geriye atmak, medresenin en etkili anlarından biridir. Mukarnas, taşın küçük küçük kademelerle ışığı yakalayan dilimlere bölündüğü bir süsleme tekniğidir. Avlunun iki yanında beşik tonozlu odalar sıralanır. Kültür Portalı'na göre öğrenci ve hocaların odaları sınıf ve derecelerine göre belirlendiği için her odanın girişinde farklı bir işleme dikkat çeker.

Taç kapı ve figürlü süslemeler

Yakutiye'nin cephesi dışa taşan bir taç kapıyla öne çıkar. TDV, kapıyı üç yönden saran mukarnaslı, geometrik ve bitkisel süslemeli yüksek kabartma bordürleri ayrıntılı biçimde anlatır. Palmet, rumi ve kıvrık dallar bordürlerin ana dilidir. Yan yüzlerde, silme kemerle çevrili nişlerde geometrik bir vazodan çıkan iri yapraklı bir ağaç görülür. Ağacın iki yanında birer aslan-pars figürü, üstünde ise çift başlı kartal işlenmiştir. TDV, parsların gövdelerinin spiral kıvrımlarla, yüzlerinin göz ve dişlerle işlendiğini söyler. Kültür Portalı bu bütünü Orta Asya Türklerinin önemli simgelerini bir araya getiren bir hayat ağacı olarak tanıtır.

Minare konusu da ilginçtir. Cephenin köşelerinde iki minare kaidesi vardır, ancak yalnızca güney yönündeki ayakta kalmıştır. TDV, bu gövdede firuze ve mor sırlı tuğlalarla örgülü geometrik bir süsleme olduğunu, yıkılan üst kısmın ise kurşun bir kapakla kapatıldığını yazar. Diğer minarenin yapıldıktan sonra mı yıkıldığı, yoksa hiç yapılmadığı mı konusunda görüş ayrılığı vardır. Kültür Portalı da aynı ihtimali anar. Dolayısıyla cephedeki asimetri bir eksiklik değil, yapının tarihinin açık bir sorusudur.

Yapıların sonraki yaşamı

İki medrese de yüzyıllar içinde yalnızca eğitim yapısı olarak kalmadı. Kültür Portalı, harap haldeyken Osmanlı padişahlarından IV. Murad tarafından tamir ettirilen Çifte Minareli'nin bir süre tophane olarak kullanıldığını belirtiyor. Aynı kaynağa göre yapı 1942-1967 yılları arasında Erzurum Müzesi olarak hizmet verdi. Yakutiye için TDV, kaynaklara dayanarak, uzun süre 1877-1879'da yaptırılan yeni kışlanın içinde kaldığını yazar. Yapı uzun yıllar top dökümhanesi olarak kullanılmış, 1970'li yıllarda çevresinde askeri birlikler bulunmuştur. Bu dönemde yapı uzun süre atıl kalmıştır.

Yakutiye, Kültür Portalı'na göre 1995 yılında restore edildi. Bugün ikisi de müze işleviyle ziyaretçi karşılıyor. Bu uzun yaşam, medresenin plan olarak ne kadar esnek bir yapı olduğunu da gösterir. Büyük bir avlu, sağlam duvarlar ve kolay bölünebilir odalar, depo, atölye ya da sergi salonu gibi çok farklı işlevlere uyum sağlar. Bugün gezerken bu katmanları düşünmek, taş yüzeylere farklı bir gözle bakmanızı sağlar.

Bugün müze olarak gezmek

Yakutiye Medresesi bugün Türk İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi olarak kullanılıyor. Kültür Portalı, müzede sergilenen eserlerden birkaçını tanıtıyor. Bunlardan biri, akik taşlı bezemeli, 19. ve 20. yüzyıl olarak tarihlenen bir bilezik. Bir diğeri, tüm yüzeyi sedef kakmalı çiçek motifleriyle bezeli ahşap bir yazı takımı. Parlak yeşil sırlı, hayvan ve insan biçimli rython adlı kap ise Anadolu'da bilinen tek örnek olması bakımından önemli. Son olarak, 18. ve 19. yüzyıla tarihlenen, mavi, yeşil ve lacivert minelerle işlenmiş bir tombak leğen ibrik takımı da sergide yer alıyor. Bu parçalar, medresenin avlusunu bir de eser gözüyle gezmeniz için iyi başlangıçlardır.

VGM, el yazması, hat levha, şamdan, halı, kilim, saat gibi restorasyonu ve konservasyonu yapılmış 90 tarihi eserin sergilendiğini bildiriyor. Kültür Portalı ise yapının bugün hem müze hem resim sergi salonu olarak hizmet verdiğini söylüyor. Bu iki kaynak arasında kuşkusuz bir fark var, çünkü biri 2021'deki açılışı, diğeri genel işlevi anlatıyor. Bu yüzden gitmeden önce ziyaret durumunu resmi sayfalardan kontrol etmenizi öneririz. Açılış saatleri ve giriş koşulları için muze.gov.tr, vgm.gov.tr ve erzurum.ktb.gov.tr adreslerine bakın.

UNESCO Geçici Listesi ve koruma

İki medrese de Kültür Portalı'na göre 2014 yılında Anadolu Selçuklu Medreseleri başlığı altında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne dahil edildi. Geçici liste, bir yapının kalıcı listeye aday gösterilebilmesi için önce kaydedildiği ön aşamadır. Bu kayıt tek başına bir koruma garantisi değildir ama yapıların uluslararası ölçekte önemli sayıldığını gösterir. Aynı başlık altında Sivas, Konya, Kayseri ve Kırşehir'deki medreseler de yer alıyor. Bu yüzden Erzurum'daki iki yapıyı gezmek, aynı zamanda Anadolu'daki daha geniş bir medrese ağının doğu uçlarından birini görmek demektir.

Gezmeden önce kısa notlar

İki yapıyı birbirine bağlayan yürüyüşe rahat bir tempoyla yaklaşın. Taç kapılara yakından bakmak, avlularda ve odalarda oyalanmak zaman alır. Taşın üzerindeki kabartmalara dokunmayın, korkuluk ve yönlendirme levhalarına uyun. Bu yapıların tamamı korunan kültür varlıklarıdır. Ziyaret koşulları, açılış saatleri ve ücret gibi değişken bilgileri yalnızca resmi sayfalardan kontrol edin. Erzurum'un havası serttir. Kalın giyinmek ve taş zeminde kaymayan ayakkabı seçmek, özellikle soğuk dönemde iyi bir fikirdir.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz