Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Diyarbakır Sofrası ve Coğrafi İşaretli Lezzetler

Diyarbakır'a gelen gezgin şehri önce surlarıyla, sonra sofrasıyla tanır. Tescil kayıtlarına bakınca bu kentin mutfağının yalnızca karın doyurmak olmadığını, kuşaklar boyunca aktarılan bir bilgi olduğunu görürsünüz.

Radar TürkiyeRadar Türkiye4 Kasım 20266
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Diyarbakır Sofrası ve Coğrafi İşaretli Lezzetler

Diyarbakır'a gelen gezgin şehri önce surlarıyla, sonra sofrasıyla tanır. Tescil kayıtlarına bakınca bu kentin mutfağının yalnızca karın doyurmak olmadığını, kuşaklar boyunca aktarılan bir bilgi olduğunu görürsünüz. Diyarbakır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, şehri cazip kılan değerlerden birinin zengin mutfak kültürü olduğunu yazar ve bu zenginliği kentin ev sahipliği yaptığı medeniyetlere ve İpek Yolu üzerindeki konumuna bağlar. Bu yazı o mutfağın belgeli tarafını, yani coğrafi işaretle tescil edilmiş lezzetleri ve onları şehirde nasıl arayacağınızı anlatıyor. İşletme önerisi yok; onun yerine ne istediğinizi bilerek masaya oturmanızı sağlayacak bir yol haritası var.

Coğrafi işaretin sofradaki anlamı

Coğrafi işaret, bir ürünün belirli bir yöreyle bağını resmi olarak kayda geçirir. Türk Patent ve Marka Kurumu bu kayıtları iki ana türde tutar. Menşe adı, ürünün bütün özelliklerini o yöreden aldığı durumlar içindir. Mahreç işareti ise ürünün ününün ya da üretim biçiminin yöreyle bağlantılı olduğu durumlarda verilir. Diyarbakır'ın yemek kayıtlarının neredeyse tamamı mahreç işaretidir, yani tarif ve ustalık bu kentin adıyla anılır.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün yöresel mutfak sayfası, Diyarbakır'ın coğrafi işaretle tescil edilmiş 55 gastronomi ürünü bulunduğunu belirtir. TÜRKPATENT'in Coğrafi İşaretler Portalı'nda Diyarbakır adıyla yapılan arama ise Kasım 2026 itibarıyla altmışı aşkın kayıt listeler; bunların çoğu tescilli, bir kısmı başvuru aşamasındadır. Bu listeye Karacadağ Pirinci ve Çermik Biberi gibi kentin adını taşımayan ama il sınırından çıkan ürünler de eklenir. Tescil başvurularının büyük bölümünü Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası yapmıştır.

Listeyi okumak başlı başına bir keşiftir. Çorbalar, aşlar, meftuneler, dolmalar, kebaplar, pilavlar ve tatlılar ayrı ayrı kayıt altına alınmıştır. Kenger boranisi, hırçikli meftune, gendüme aşı, simindirik çorbası, pencegoşt pilavı gibi adlar, il dışından gelen biri için yeni bir sözlük demektir. Bu adları bir deftere yazıp yanınızda taşımak, menüde göreceğiniz yemekleri tanımanızı kolaylaştırır.

Dicle kıyısının karpuzu

Diyarbakır mutfağının en eski tescilli ürünü bir yemek değil, bir meyvedir. Diyarbakır Karpuzu, il müdürlüğünün listesinde menşe adı olarak yer alır ve 2000'li yılların sonunda tescil edilmiştir. Tescil belgesine göre karpuz genel olarak Dicle Nehri kıyısındaki köylerde ve Bismil ile Çınar ilçelerinde yetiştirilir. Belge, eskiden Sürme, Pembe, Beyaz Kış, Kara Kış ve Ferik adlı tiplerin bilindiğini, bugün ise yalnız Sürme'nin üretildiğini yazar.

Bu karpuzu ünlü yapan iriliğidir. Belgede ortalama meyve ağırlığı 20 ile 30 kilogram arasında verilir. Geleneksel kuyu karpuzculuğu yöntemiyle çok daha iri meyveler elde edildiği de kaydedilmiştir. Bu yöntemde ilkbaharda sular çekildikten sonra Dicle kıyısının çakıllı ve milli toprağında çukurlar açılır, dipte kum bırakılır ve çukurlar güvercin gübresiyle beslenir. Belge, yörede yalnız bu gübreyi elde etmek için yapılmış borahane adlı yapılardan da söz eder.

Diyarbakır karpuzu geç olgunlaşan bir çeşittir. Tescil belgesine göre temmuz sonu ile ağustos başında hasada gelir ve kalın kabuğu sayesinde sonbahar aylarında bile pazarda bulunabilir. Belge ayrıca karpuz yarışmalarından, şenliklerden ve ürün üzerine yakılmış türkülerden söz eder. Yani karpuz burada yalnız bir meyve değil, bir tarım geleneğidir. Yaz sonunda gelirseniz pazarlarda bu iri karpuzları aramanızı öneririz.

Sabahın ve öğlenin kebapları

Diyarbakır Ciğer Kebabı 2022'de mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil belgesi kebabı kuzu ciğeri, kuzu kuyruk yağı, kırmızı toz biber, tuz, kurutulmuş kekik, kişniş ve dövülmüş sumakla tanımlar. Ciğer ve yağ sırayla uzun şişlere dizilir, baharat şişe geçirildikten sonra serpilir ve kebap harlı olmayan ateşte çevrilerek pişirilir. Belge, fazla pişirmenin kebabı kurutacağını özellikle not eder. Servis şişler çıkarılmadan lavaş üzerinde yapılır; yanına közlenmiş domates ve sivri biber eklenebilir.

Aynı aileden başka kayıtlar da vardır. Perdeli ciğer kebabı, kemikli kebap ve patlıcanlı kazan kebabı ayrı ayrı tescil edilmiştir. Diyarbakır Üsküre Kebabı ya da öbür adıyla Tas Kebabı ise ateşte değil kapta pişer. Tescil belgesine göre bu yemek kuzu eti, tereyağı ve Karacadağ Pirinci ile yapılır ve adını içinde piştiği üsküre adlı bakır taslardan alır. Kaburga dolması da listededir; belgesi onu kuzu kaburgasının et, pirinç ve bademle doldurulup pişirilmesi olarak tarif eder.

Karacadağ'ın soğuk suyunda yetişen pirinç

Karacadağ Pirinci, Diyarbakır'ın menşe adı taşıyan ürünlerinden biridir ve 2018'de tescil edilmiştir. Tescil belgesine göre çeltik Karacadağ havzasında, Çınar, Hazro, Çermik ve Kocaköy'de, ayrıca komşu illerin bazı ilçelerinde üretilir. Bu pirinci ayıran şey yetiştiği ortamdır. Belge, Karacadağ topraklarının volkanik kökenli, taşlı ve sığ olduğunu yazar.

En şaşırtıcı ayrıntı sudur. Kültür çeltikleri genellikle ılık suyla sulanırken Karacadağ çeltiği kışın yağan karın eriyip göletleri doldurduğu sularla ve kaynak suyuyla sulanır. Belgede bu suyun sıcaklığı 5 ile 10 derece arasında verilir. Pirinç pişerken dağılmaz, lapalaşmaz ve suyu iyi çeker. Belge pişen pirincin kendine özgü, nane ve kekiği andıran bir kokusu olduğunu da belirtir. Halk arasında sarı çeltik ve karakılçık adlarıyla da anıldığı kaydedilmiştir.

Bu pirinç Diyarbakır sofrasında pilavın ötesine geçer. Tas kebabının tescil belgesi Karacadağ Pirinci'ni doğrudan malzeme olarak anar. Duvaklı pilav, kengerli bulgur pilavı ve pencegoşt pilavı da ayrı tescillerdir. Bir sofrada pilavı tadarken hangi pirinçle yapıldığını sormak, yerel mutfağın bu katmanını görmenin en kolay yoludur.

Örgü peyniri ve köy sütü

Diyarbakır Örgü Peyniri 2013'te mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil belgesine göre peynir genellikle ilkbaharda çiğ koyun sütünden yapılır ve adını kadınların saç örgüsünü andıran biçiminden alır. Telemesi sıcak tuzlu suda haşlanır, yoğrulur, ip gibi uzatılır ve örülür. Belge, peynirin elle iplik iplik ayrılabildiğini ve beyaz peynirle kaşar arasında bir tada sahip olduğunu yazar.

Belge, peynire tadını veren sütün Karakaş, Karacadağ Zom ve İvesi koyunlarından geldiğini ve bu koyunların ilin meralarında otladığını belirtir. Eski bir saklama yönteminden de söz eder. Soğuk hava deposu olmayan yerlerde peynir ambalajıyla birlikte kuzeye bakan ağaçların altındaki nemli toprağa gömülür ve sonbaharda çıkarılır. Kahvaltı sofrasında örgü peyniri gördüğünüzde bu emeğin arkasındaki bilgiyi hatırlayın.

Aşlar, dolmalar ve özel gün yemekleri

Diyarbakır'ın ev mutfağı da tescil listesinde güçlü biçimde yer alır. Diyarbakır İçli Köftesi'nin belgesi, köftenin ince bulgur, simindirik denen dövme ufağı, kuzu eti ve baharatla hazırlanıp suda haşlandığını, dış harcında kişniş bulunduğunu yazar. Yoğurt üzerine konup üzerine salçalı ya da pul biberli tereyağı dökülerek de sunulabilir.

Nardan aşı ise sofranın ekşi ve canlı tadıdır. Tescil belgesi bu yemeği nar, ince bulgur, ceviz, soğan, salça, nohut ve etle tarif eder ve bayram, düğün gibi özel günlerde hazırlanan sofralarda yer aldığını belirtir. Listede ayrıca ekşili dolma, kuru dolma, dalak dolması, kabak ve patlıcan meftunesi gibi pek çok sebze ve et yemeği bulunur. Bu yemekler çoğu zaman evlerde pişer; şehirde yöresel mutfak sunan bir sofrada sorarak bulmanız gerekebilir.

İl sınırından çıkan bir ürün de Çermik Biberi'dir. Çermik Kaymakamlığı'nın başvurusuyla 2021'de menşe adı olarak tescil edilen bu biberin belgesi, tadının acı ama rahatsız etmeyecek düzeyde olduğunu yazar. Biber haziran ortasında turfanda olarak çıkar, temmuz ortasından itibaren pazarlarda daha sık görülür.

Burma kadayıf ve tatlı sofrası

Diyarbakır Burma Kadayıfı 2017'de mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil belgesine göre bu tatlının imalatına 19. yüzyılda Diyarbakır'da başlanmış ve yapım bilgisi ustadan çırağa aktarılmıştır. Kadayıf telleri dönen bakır bir tepside pişirilir, içine ceviz ya da Antep fıstığı konularak burma şeklinde sarılır. Belge, yapımda sadeyağ kullanıldığını ve tatlıya karamelize turuncu rengini üzüm pekmezinin verdiğini yazar. Kadayıf iki yüzü de pişirildikten sonra dinlendirilir ve üzerine şerbet dökülür.

Tatlı listesi bununla bitmez. Armut tatlısı, cimili tatlısı, badem ezmesi olarak da bilinen lebzüniye ve incaz hoşafı da tescillidir. Yemeğin sonunda bir tatlı seçmeniz istenirse bu adları sormaktan çekinmeyin.

Hevsel'den sofraya

Diyarbakır mutfağını kentin coğrafyasından ayırmak zordur. Diyarbakır Valiliği'nin dünya mirası sayfası, Hevsel Bahçeleri'ni binlerce yıldır tarımsal alan olarak var olan, Dicle Nehri kıyısında yer alan verimli bir vaha olarak tanımlar ve bu bahçelerin kentin tarım ve sulama geleneğinin kadim tarihini gösterdiğini yazar. Surlar ile Hevsel Bahçeleri 2015'te birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir. Surların üzerinden Dicle'ye bakan yeşil şeridi gördüğünüzde, sofradaki sebzenin ve meyvenin bu toprakla kurduğu bağı da görmüş olursunuz.

Pratik öneriler

Mevsime göre gezmek iyi bir yöntemdir. Tescil belgelerine göre karpuz temmuz sonu ile ağustos başında hasada gelir, Çermik Biberi haziran ortasından itibaren pazara çıkar, örgü peyniri ise genellikle ilkbaharda koyun sütünden yapılır. Hediyelik almak isterseniz Karacadağ Pirinci ve örgü peyniri iyi taşınan ürünlerdir; ambalajda coğrafi işaret ambleminin bulunup bulunmadığına bakabilirsiniz. Yemekleri tanımak için bu yazıdaki adları yanınızda tutun ve sofrada sormaktan çekinmeyin. Coğrafi işaretlerin tam listesini il müdürlüğünün sayfasında ve TÜRKPATENT'in portalında bulabilirsiniz.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz