Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Çekirge'nin Sıcak Suları ve Bursa'nın Kaplıca Geleneği

Bursa'nın ipeği ve kebabı kadar tanınan bir özelliği daha var; Uludağ'ın eteğinden kaynayan sıcak sular. Şehrin batısındaki Çekirge semtinde yüzyıllardır aynı suyun üzerine kurulmuş hamamlar sıralanır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye30 Eylül 202629
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Çekirge'nin Sıcak Suları ve Bursa'nın Kaplıca Geleneği

Bursa'nın ipeği ve kebabı kadar tanınan bir özelliği daha var; Uludağ'ın eteğinden kaynayan sıcak sular. Şehrin batısındaki Çekirge semtinde yüzyıllardır aynı suyun üzerine kurulmuş hamamlar sıralanır. TDV İslam Ansiklopedisi'nin kaplıca maddesi bunu tek cümleyle özetler; Anadolu'da Osmanlı kaplıca mimarisinin en tipik örnekleri Bursa'dadır. Bu yazı sıcak suyun tıbbi yönüyle değil, tarihi, mimarisi ve gündelik hayattaki yeriyle ilgileniyor. Roma'dan bugüne Bursa'nın hamam kültürünü, Eski Kaplıca ile Yeni Kaplıca'nın kubbelerinin altında neye bakacağınızı ve bir kaplıcaya giderken hangi görgü kurallarını bilmeniz gerektiğini anlatıyoruz.

Roma'dan Bizans'a sıcak su

Bursa'nın hamamla ilişkisi yazılı kaynaklarda çok erken görünür. Roma döneminde Bithynia eyaletinin valisi olan Genç Plinius, İmparator Traianus'a yazdığı mektuplardan birinde Prusa'nın kamu hamamının eskiyip harap olduğunu ve halkın yenisini çok istediğini bildirir. Traianus'un cevabı da günümüze ulaşmıştır; yeni hamamın yapılmasına, kentin maliyesini sarsmaması, yeni bir vergi konmaması ve zorunlu harcamalara ayrılan paraya dokunulmaması şartıyla izin verir. Bu yazışma, yıkanma kültürünün kentin gündeminde neredeyse iki bin yıldır yer aldığını gösterir.

Çekirge ise uzun süre şehirden ayrı bir yerdi. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Bursa maddesi, ünlü kaplıca semtinin Bizans döneminde şehirden tamamen ayrı durduğunu yazar. Eski Kaplıca'nın içinde bu dönemin izi hala görülebilir. Kültür Portalı, yapıdaki sütunların, sütun başlıklarının ve havuz kenarında ağzından sıcak su akan aslan başının Bizans döneminden kaldığını belirtir.

Semtin adı da tartışmalıdır. Aynı Vikipedi maddesi üç açıklama sıralar. Araştırmacı Vasileios Kandes adın Roma döneminde Bursa yakınındaki Kaisareia yerleşiminden geldiğini öne sürer. Halk arasında anlatılan bir hikaye adı I. Murad döneminde yaşadığı söylenen ve türbesi Hüdavendigar Türbesi'nin yakınında bulunan Çekirge Sultan adlı birine bağlar. Bir başka anlatıya göre ise ad, Osmanlı döneminde yaşanan bir çekirge istilasından kalmıştır.

Osmanlı Çekirge'yi yeniden kuruyor

Osmanlıların Bursa'ya yerleşmesiyle sıcak sular yeni bir düzene kavuştu. 14. yüzyılın ilk yarısında şehre gelen gezgin İbn Battuta, Orhan Bey'in hüküm sürdüğü Bursa'yı güzel çarşıları ve geniş yolları olan, bahçelerle ve akan pınarlarla çevrili büyük bir şehir olarak anlatır. Aynı satırlarda şehrin dışında biri erkekler, diğeri kadınlar için iki sıcak su yapısı bulunduğunu ve buraya çok uzaklardan insanların geldiğini not eder.

Çekirge'nin bugünkü dokusunu ise büyük ölçüde I. Murad kurdu. TDV İslam Ansiklopedisi, I. Murad Hüdavendigar'ın yaptırdığı Çekirge'deki külliyenin 1367-1385 yılları arasında inşa edildiğinin kabul edilmesi gerektiğini yazar. Külliyenin ana binası, alt katı cami, üst katı medrese olarak tasarlanmış iki katlı alışılmadık bir yapıdır. Kaplıca maddesine göre semtteki Çekirge Kaplıcası, yani Adak Hamamı da 1365-1370 yıllarında yapılmıştır. Yol seviyesinin altında kalan bu yapıya birkaç basamakla inilir.

Aynı dönemin bir başka örneği Kükürtlü Kaplıcası'dır. Çifte hamam düzeninde kurulan yapının erkekler kısmını I. Murad, kadınlar kısmını ise II. Bayezid yaptırmıştır. Bu mirasın bugünkü önemini dünya mirası listesi de gösterir. Türkçe Vikipedi'deki bileşen listesine göre Eski Kaplıca, 2014'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren Bursa ve Cumalıkızık alanında Hüdavendigar Külliyesi'ne bağlı ayrı bir parça olarak yer alır.

Eski Kaplıca'yı okumak

Çekirge'nin en eski ve en önemli kaplıcası, Armutlu Hamamı diye de anılan Eski Kaplıca'dır. Kesin yapım tarihi bilinmiyor. Kaynaklar yapıyı I. Murad dönemine bağlar; TDV İslam Ansiklopedisi ise yapının büyük olasılıkla Osmanlı mimarisinin ilk döneminde, bol miktarda devşirme malzeme kullanılarak eski bir Bizans kaplıcasından Türk hamamına dönüştürüldüğünü yazar. Ana kapının üzerindeki manzum kitabeye göre bina 1511'de onarılmış ve soyunmalık bölümü bu sırada eklenmiştir. Kültür Portalı bu eklemeyi II. Bayezid'e bağlar ve sonraki onarımları 1612, 1629-1630, 1882 ve 1988 olarak sıralar.

İçeride üç bölümü sırayla izleyin. Soyunmalık, kapı ekseni üzerinde yer alan ve çapları on metreyi aşan iki kubbe ile mukarnaslı bir yarım kubbenin örttüğü iki mekandan oluşur; ortasında şadırvanlı bir havuz vardır. Ilıklık, kalın duvarlar ve sekiz sütun üzerinde kemerlerle oturan büyük bir kubbenin örttüğü, şadırvanlı bir ana holdür. Asıl sahne sıcaklıktır. Yine sekiz sütuna dayanan kemerlerin taşıdığı kubbenin altında, dört köşesi yarım daire nişlerle oyulmuş sekizgen bir mekan ve tam ortasında yedi metre çapında yuvarlak bir havuz bulunur.

Bu havuzun kenarında durduğunuzda farklı çağların üst üste bindiğini görürsünüz. Sütunlar ve başlıklar Bizans'tan kalmadır, kubbe ve kemer düzeni Osmanlı'nındır. Kültür Portalı, çatının önce kurşunla kaplı olduğunu ve 1612'de kiremitle örtüldüğünü de not eder. Kadınlar kısmı ılıklığa doğudan bitişik, küçük ve dikdörtgen planlı ayrı bir binadır. Kültür Portalı'nın envanter kaydına göre yapı bugün bir otelin parçası olarak kullanılıyor; tarihi hamama hangi koşullarla girilebildiğini gitmeden önce öğrenin.

Yeni Kaplıca ve Timurtaş Paşa'nın çinileri

Eski Kaplıca ile aynı mahallede, Kükürtlü'de duran Yeni Kaplıca, adına rağmen dört yüz yılı aşkın bir geçmişe sahiptir. Kültür Portalı'na göre burası önce küçük bir hamamdı ve Kanuni Sultan Süleyman döneminin sadrazamı Rüstem Paşa tarafından 1552'de bugünkü haliyle yaptırıldı. TDV İslam Ansiklopedisi onu Osmanlı hamam mimarisinin gelişmiş örneklerinden biri sayar.

Plan Eski Kaplıca'dan daha geniş ve daha düzenlidir. Kapı güneybatı cephesindedir. Yaklaşık 23 metreye 11 metre ölçülerindeki dikdörtgen soyunmalığın ortasında şadırvanlı bir havuz bulunur; mekan geniş bir kemerle ikiye ayrılır ve her yarının üzerinde büyük bir kubbe yükselir. Ilıklığı merkezi bir kubbe ile iki yanındaki yarım kubbeler örter. Sıcaklık ise yıldız biçimli bir plana sahiptir; ortasında dairesel bir havuz, dört köşesinde birer halvet, yani küçük özel yıkanma odası vardır.

Yeni Kaplıca'nın en ilginç ayrıntısı duvarlarındadır. Kültür Portalı'nın envanter kaydına göre yapıdaki çiniler ve kurnalar Timurtaş Paşa Hamamı'ndan satın alınarak burada kullanılmıştır. Yani duvarlarda gördüğünüz çiniler, Bursa'nın başka bir hamamından taşınmış bir mirasın parçasıdır. Aslan ağzı biçimindeki su çıkışı da mozaikle bezenmiştir. Envanter kaydı yapının bugün de hamam olarak kullanıldığını belirtir.

Kaplıca hamamdan nasıl ayrılır

Bursa'da hamam ile kaplıca sözcükleri sık sık birbirinin yerine kullanılsa da iki yapı farklıdır. TDV'nin hamam maddesine göre klasik bir Türk hamamında terlemek için ayrı bir kapalı oda değil, sıcaklık bölümünün ortasındaki göbek taşı denen yüksekçe seki tercih edilir; soyunmalık, yani camekan ise genellikle büyük ve gösterişli, üzeri kubbeyle örtülü bir mekandır. Kaplıca maddesi, kaplıcalarda göbek taşının yerini geniş çaplı bir havuzun aldığını anlatır. Birkaç basamakla inilen bu havuzlar yaklaşık bir insan boyu derinliğindedir.

Bu fark, Çekirge'deki yapıları okumanın anahtarıdır. Hamamın merkezinde sıcak bir taş, kaplıcanın merkezinde ise kaynaktan gelen suyla dolan bir havuz vardır. Eski Kaplıca'nın yedi metrelik havuzu da, Yeni Kaplıca'nın yıldız planlı sıcaklığının ortasındaki havuz da bu farkı en açık gösteren örneklerdir.

Hamamın kuralları ve gündelik hayatı

Osmanlı şehrinde hamam yazılı kurallarla düzenlenen bir hizmetti. Türk Tarih Kurumu'nun Belleten dergisinde yayımlanan Türk Hamamı makalesinde A. Süheyl Ünver, 16. yüzyılın sonuna tarihlenen bir kanunnameden hükümler aktarır. Bu hükümlere göre hamam taslarının kalaylı, peştemallerin temiz olması, tellakların da işlerini iyi yapması gerekiyordu. Bugün bir hamamda beklediğiniz temizlik ve hizmet düzeninin kökleri en az bu kadar eskidir.

Kadınlarla erkeklerin ayrı yıkanması da bu geleneğin parçasıdır. TDV'nin hamam maddesi, Türklerde erkekler ve kadınlar için birbirine bitişik iki binadan oluşan çifte hamamların yaygın olduğunu yazar. Çekirge'de bunu yapıların planında okuyabilirsiniz. Kükürtlü Kaplıcası bir çifte hamamdır, Eski Kaplıca'nın kadınlar kısmı ana yapıya bitişik ayrı bir bina olarak durur ve İbn Battuta'nın gördüğü iki sıcak su yapısı da biri erkeklere, öteki kadınlara ayrılmıştı.

Kaplıca semtine dönüşen Çekirge

19. yüzyılda Çekirge Avrupa'da da tanınmaya başladı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre İstanbul'da Batı usulü tıp eğitiminin kurucularından Avusturyalı hekim Karl Ambros Bernard, 1842'de Bursa'nın sıcak sularını anlatan Les bains de Brousse en Bithynie adlı kitabını yayımladı. Kitap, boş zamanlarda gezilebilecek tarihi yerleri de tanıtıyordu ve Türkçeye de çevrildi. Türkçe Vikipedi'ye göre büyük konaklar bu dönemde kaplıca otellerine dönüştü ve Vali Ahmet Vefik Paşa 1879-1882 yılları arasında Çekirge'yi şehir merkezine bağlayan yolu yaptırdı.

Cumhuriyet döneminde semtin rolü planlara da yazıldı. TDV'nin Bursa maddesine göre şehrin bu dönemdeki ilk planı 1941'de şehirci mimar Henri Prost'a hazırlatıldı ve planın önemli konularından biri Çekirge'nin bir kaplıca ve turizm bölgesi olarak geliştirilmesiydi. Bugün semtte yürürken gördüğünüz kaplıca otelleriyle tarihi hamamların yan yana durması bu uzun sürecin sonucudur.

Ziyaret adabı

Bir kaplıcaya ilk kez gidecekseniz birkaç kurala dikkat edin. Kadın ve erkek bölümleri ya da saatleri ayrıdır; hangi bölümün hangi gün ve saatte açık olduğunu önceden öğrenin. Soyunmalıkta peştemale sarınarak içeri geçin ve havuza girmeden önce kurnada ya da duşta yıkanın. Havuzda sabun ve şampuan kullanılmaz; keselenmek ve sabunlanmak için kurna başlarını kullanın. Sesinizi alçak tutun, başkalarının mahremiyetine saygı gösterin ve içeride fotoğraf çekmeyin. Su sıcaktır; görevlilerin uyarılarına uyun ve bir ara verip soyunmalıkta dinlenmekten çekinmeyin. Yüzyıllık çinilere ve mermer kurnalara özen gösterin, onları yıpratacak davranışlardan kaçının.

Oraya varmak

Eski Kaplıca ve Yeni Kaplıca, Osmangazi ilçesinin Kükürtlü Mahallesi'ndedir. Kültür Portalı, BursaRay'ın Kültürpark istasyonundan ya da şehir merkezinden kalkan otobüslerle Kükürtlü'ye ulaşılabildiğini belirtir. Yürüyüşünüzü Çekirge'deki Hüdavendigar Külliyesi'ne doğru uzatabilirsiniz; Türkçe Vikipedi'ye göre Karagöz ve Hacivat'ın sembolik mezarı da aynı semttedir. Hamamların açılış saatleri, kadın ve erkek bölümlerinin programı ve giriş ücretleri değişebildiği için güncel bilgiyi resmi kaynaklardan ya da doğrudan yapıların kendisinden kontrol edin.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz