Çatalhöyük, Konya Ovasında Dokuz Bin Yıllık Bir Kent
Konya Ovasının düzlüğünde, uzaktan bakınca iki alçak tepeden başka bir şey görünmez. Oysa bu tepelerin altında, insanlığın yerleşik yaşama geçişinin en yoğun izlerinden biri yatar.
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Konya Ovasının düzlüğünde, uzaktan bakınca iki alçak tepeden başka bir şey görünmez. Oysa bu tepelerin altında, insanlığın yerleşik yaşama geçişinin en yoğun izlerinden biri yatar. Çatalhöyük, Konya'nın Çumra ilçesi sınırları içinde bulunan bir Neolitik yerleşimdir ve bugün gezilebilen az sayıdaki Neolitik alandan biri olarak ziyaretçisini bekler. Bu yazı, alanın nasıl bir yer olduğunu, evlerin nasıl kurulduğunu, günlük hayatın hangi izlerle anlaşıldığını ve oraya nasıl gidileceğini anlatıyor.
Konya Ovasında İki Höyük
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı, Çatalhöyük Neolitik Kenti'ni Güney Anadolu Platosu'nda yaklaşık 14 hektarlık bir alan üzerinde tarif eder. Alan Konya'nın Çumra ilçesi sınırları içindedir. Aynı sayfadaki ulaşım tarifine göre yerleşim, Konya'nın 52 kilometre güneydoğusunda ve Çumra ilçe merkezinin 11 kilometre kuzeyindedir. Kazı heyetinin sayfası yüzeyde yalnızca iki höyüğün göründüğünü belirtir. Batıdaki höyük daha küçük ve daha yenidir, doğudaki höyük ise daha büyük ve daha eskidir. Bu ayrım yazının geri kalanında sık sık karşımıza çıkacak, çünkü iki höyük farklı dönemlerin hikayesini taşır.
Çevre bugün de düz bir tarım ovasıdır. Höyüğün yükselmesi, aynı noktada binlerce yıl boyunca insanların evlerini yeniden kurmasının sonucudur. Ziyaretçi için bu, sıradan bir tepeye bakarken altında yüzlerce yıllık yapı katmanlarının bulunduğunu bilmek demektir. Alana varmadan önce bunu aklınızda tutmak, kazı alanlarındaki koruma yapılarını ve açılmış duvar kesitlerini çok daha anlamlı kılar.
Katman Katman Bir Yerleşim
Kültür Portalı'na göre Doğu Höyük, MÖ 7400 ile 6200 yılları arasına tarihlenen 18 Neolitik yerleşim katmanından oluşur. Bu katmanlarda duvar resimleri, rölyefler, heykeller ve başka sanatsal öğeler bulunmuştur. Daha kısa olan Batı Höyük ise MÖ 6200 ile 5200 arasına tarihlenen ve Kalkolitik Dönem'e ait kültürel özellikler gösterir. Aynı sayfa, Çatalhöyük'ün aynı coğrafyada iki bin yıldan fazla süren bir yerleşim sürekliliğine tanıklık ettiğini ve köylerden kentsel yaşama geçişin önemli bir kanıtı olduğunu söyler.
Bu sürekliliği hayal etmek için bir ölçü işe yarar. On sekiz katman, aynı yerde defalarca yeniden inşa edilmiş yaşam demektir. Kazı heyeti, 1960'lardan beri yürüyen kazıların yaklaşık 9000 yıllık yoğun bir Neolitik yerleşimi ortaya çıkardığını anlatır. Alanın ilk kazıları 1961 ile 1965 arasında yapılmış, 1993'ten itibaren yeni bir uluslararası ekip çalışmaya başlamıştır. Ziyaret sırasında hangi höyüğün hangi döneme ait olduğunu hatırlamak, rehberin anlattıklarını yerine oturtmanıza yardım eder.
Sokağı Olmayan Kent
Çatalhöyük'ü başka yerleşimlerden ayıran en belirgin özellik mimarisidir. Kazı heyetinin mimari sayfasına göre evler kabaca dikdörtgendir ve aralarında sokak bırakılmadan birbirine bitişik yapılmıştır. İnsanlar çatılarda dolaşır, evlerine tavandaki bir açıklıktan ahşap bir merdivenle inerdi. Kültür Portalı da bu özelliği, içlerine çatılardan girilen bitişik evler ve sokağı olmayan yerleşim olarak öne çıkarır.
Duvarlar çamur tuğladandır. Kazı heyetine göre ıslak kil karışımı ya da güneşte kurutulmuş tuğla ve harç kullanılmış olabilir. Benzer yapım yöntemlerinin bölgede bugün de görüldüğü sayfada ayrıca belirtilir. Odanın ortasına dikilen kalın ahşap direkler yapıyı güçlendirmiş, iç mekanı bölmüş olabilir. İç yüzeylerde beyaz sıvalı duvarlar ve zeminler görülür. Bu sıvalı yüzeylerde av sahnelerini ve geometrik desenleri betimleyen resimler yapılmıştır.
Evler tarihin akışı içinde sürekli doldurulmuş, çoğu zaman yanmış ve aynı yerde yeniden kurulmuştur. Kazı heyeti, bugün görülen höyüğün işte bu yeniden inşa döngüsünden doğduğunu söyler. Yani höyük doğal bir tepe değil, yüzyıllara yayılmış bir yapı birikimidir.
Evin İçi ve Günlük Yaşam
Çoğu evde benzer bir düzen vardır, ama iki ev birbirinin aynısı değildir. Kazı heyetinin anlatımına göre ana odada merdivenin altında bir fırın bulunur ve yemek pişirme gibi günlük işler orada yapılırdı. Odalarda yükseltilmiş platformlar uyumak ve diğer ev işleri için kullanılırdı. Ana odaya açılan yan odalar ise depo olarak hizmet ederdi. Bu düzen, ev ziyaretinde nereye bakacağınızı da belirler. Merdiven, ocak, platform ve depo odası, kopya evde sırayla izlenebilir.
Günlük yaşam yerleşimin içinde olduğu kadar çevre arazide de geçerdi. İnsan iskeletleri üzerindeki incelemeler, kadınların ve erkeklerin genel olarak benzer beslendiğini gösterir. Beslenme çeşitliydi. Balık ve sığır eti gibi hayvansal ürünlerin yanında arpa ve buğday gibi bitkiler de tüketilirdi. Kazı heyeti genel olarak insanların sağlıklı ve hareketli bir yaşam sürdürdüğünü belirtir.
Alet yapımı da önemli bir yer tutar. İnsanlar obsidiyen ve kemikten aletler, bir de seramik malzemeler üretirdi. Obsidiyenin Kapadokya'dan ve Doğu Anadolu'dan getirildiği kaydedilir. Aynı malzemeden ve kil gibi maddelerden figürinler ve boncuklar da yapılmıştır. Kazı heyeti, birçok aletin güzel biçimde süslendiğini ve burada yaşayanların işçiliğe ve estetiğe değer verdiğini vurgular.
Kazıdan Dünya Mirasına
Çatalhöyük'ün ününü büyüten, kazılarda ortaya çıkan evlerin yoğunluğu ve duvar sanatıdır. Yerleşimin büyüklüğü ve yoğun iskanı, 1960'ların başındaki kazılardan itibaren alanı uluslararası düzeyde tanınır kılmıştır. Kültür Portalı, kalıntıların boyutunun, yaşayan toplumun yoğunluğunun, güçlü sanatsal ve kültürel geleneklerin ve zaman içindeki sürekliliğin birleşiminin alana olağanüstü bir evrensel değer kazandırdığını belirtir. Bu özelliklerin sonucu olarak Çatalhöyük Neolitik Kenti 2012 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınmıştır.
Bu tescil, alanın bugün korunma ve yorumlanma biçimini de etkiler. Kazı alanları koruma yapıları altındadır, ziyaretçi bir rehber eşliğinde gezer ve alan bilimsel çalışmanın bir parçası olarak ele alınır. Bu nedenle Çatalhöyük'e gitmek, klasik bir antik kent gezisinden farklı olarak, sürmekte olan bir araştırma alanını yakından görmek anlamına gelir.
Alanda Neler Görülür
Kazı heyetinin ziyaret sayfasına göre alanda küçük bir ziyaretçi merkezi vardır. Merkezde, proje görselleştirme ekibinin tasarladığı sergiler ve kopya buluntular yer alır. Alanın kendisinde ise rehber ya da alan görevlisi eşliğinde hem kuzey hem güney kazı alanlarına ve kopya bir Çatalhöyük evine girilir. Sağlık ve güvenlik gerekçesiyle alana rehbersiz girmek yasaktır.
Aynı sayfa alanın tekerlekli sandalyeyle erişilebilir olmadığını belirtir. Hareket kısıtı olan ziyaretçilerin gitmeden önce iletişime geçmesi önerilir. Bu bilgilerin güncelliği ve rehberli gezi düzeni değişebilir, bu yüzden güncel koşullar için Konya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne ve Kültür Portalı'na bakmak gerekir. Çalışma günleri ve saatler için de resmi kaynaklar esas alınmalıdır.
Gezide sırayı şöyle kurabilirsiniz. Önce ziyaretçi merkezinde evlerin düzenini kopyalar üzerinden görün, sonra kazı alanında gerçek duvarlara bakın, en sonda kopya evin içine girin. Böylece kopya, gördüklerinizi tamamlayan bir özet olur. Fotoğraf çekeceğiniz zaman, alçak ışıkta duvar dokuları ve höyüğün genel siluetinden daha iyi sonuç alırsınız. Ovanın açık yapısı nedeniyle yazın alanda gölge az olabilir, şapka ve su yanınızda olsun.
Konya'dan Nasıl Gidilir
Kültür Portalı Çatalhöyük'ü Konya'nın güneydoğusunda, Çumra'nın kuzeyinde gösterir. Kazı heyeti Konya'dan Karaman yönündeki yolu izleyip büyük bir kavşakta Çumra'ya dönmeyi, Çumra'dan sonra demiryolunu geçip sulama kanalını yanınıza alarak ilerlemeyi tarif eder. Aynı sayfa Konya'dan taksi ve otobüs ulaşımı bulunduğunu söyler. Kendi aracıyla gidecek olanlar için güncel bir yol haritası taşımak yararlıdır. En güvenilir yol, çıkıştan önce güncel navigasyon bilgisine bakmaktır.
Konya şehir merkezinden yarım gün ayırırsanız, yol ve gezi birlikte rahatça sığar. Çumra'da yakın çevreyi de görmek isterseniz bir gün planlayın. Çıkıştan önce güncel ziyaret koşullarını ve rehberli gezi bilgisini resmi kaynaklardan teyit edin.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Çatalhöyük Neolitik Kenti, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/konya/gezilecekyer/catalhoyuk-neolitik-kenti
- Çatalhöyük Araştırma Projesi, The Site, https://www.catalhoyuk.com/site
- Çatalhöyük Araştırma Projesi, Architecture, https://www.catalhoyuk.com/site/architecture
- Çatalhöyük Araştırma Projesi, Life at Çatalhöyük, https://www.catalhoyuk.com/site/life
- Çatalhöyük Araştırma Projesi, Visiting Us, https://www.catalhoyuk.com/visit
- Vikipedi, Çatalhöyük, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87atalh%C3%B6y%C3%BCk
Yorumlar
İlk yorumu sen yaz
