Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç
Radar Türkiye

Bursa İpeğinin İzinde, Kozadan Hana

Bursa'nın tarihi çarşısında yürürken adı ipekle anılan bir handan, kuyumcuların doldurduğu bir bedestenden ve vitrinlerinde ipek eşarplar asılı dükkanlardan geçersiniz. Bu manzara bir tesadüf değil.

Radar TürkiyeRadar Türkiye30 Eylül 2026
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Bursa İpeğinin İzinde, Kozadan Hana

Bursa'nın tarihi çarşısında yürürken adı ipekle anılan bir handan, kuyumcuların doldurduğu bir bedestenden ve vitrinlerinde ipek eşarplar asılı dükkanlardan geçersiniz. Bu manzara bir tesadüf değil. Şehrin beş yüz yıllık zenginliği büyük ölçüde minicik bir tırtılın ördüğü kozaya ve o kozadan çekilen ipliğe dayanır. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Bursa maddesinde tarihçi Halil İnalcık bunu açıkça söyler; ipek ticareti ve endüstrisi Bursa'da refahın ana kaynağıydı. Bu yazıda ipekböceğinin dut yaprağıyla başlayan yolculuğunu, İran'dan gelen kervanları, Koza Han'ın avlusunda kurulan koza piyasasını ve bugün Bursa ipeğini nerede görebileceğinizi sırayla anlatıyoruz.

Dut yaprağından kozaya

İpek, Bombyx mori adlı ipekböceğinin tırtıl döneminde salgıladığı ve üstü zamkla kaplı iki ince lifin birleşmesinden oluşan doğal bir liftir. DergiPark'ta yayımlanan bir çalışmaya göre tek bir kozadan çözülen kesintisiz iplik 3000 metreye kadar uzayabilir. Bu tırtılın tek besini dut yaprağıdır; Ticaret Bakanlığı'nın 2019 tarihli İpekböceği Raporu da dutu ipekböceğinin tek besin kaynağı olarak anar. Bu yüzden kozanın olduğu her yerde önce bir dut bahçesi gerekir.

Aynı rapor bugünkü üretimin takvimini de verir. Türkiye'de ipekböceği yılda iki kez beslenebilir ama daha verimli olduğu için yalnızca ilkbahar beslemesi yapılır. Kuluçkadan çıkarılan böcekler Ege ve Akdeniz'de nisan başında, diğer bölgelerde nisan sonu ile mayıs başı arasında üreticilere teslim edilir. Yaklaşık bir aylık besleme ve on günlük koza örme dönemiyle birlikte toplam kırk günlük bir emek söz konusudur. Yumurtalar her birinde yirmi bin canlı yumurta bulunan kutular halinde hazırlanır ve bir kutudan 40-44 kilograma kadar koza alınabilir.

Bursa'nın kendine ait ipekböceği ırkları da var. Tarım ve Orman Bakanlığı Bursa İl Müdürlüğü'nün 2019 tarihli haberine göre müdürlüğe bağlı İpekböceği Üretim Merkezi'nde 1992'de başlatılan İpekböceği Genetik Kaynaklarının Korunması projesi, aralarında Bursa Beyazı ve Bursa Beyazı Desenli'nin de bulunduğu sekiz hattı yaşatıyor. Aynı haberde bu merkezde mevsimlik olarak yaklaşık 150 kadının çalıştığı ve yılda 8000 civarında ipekböceği yumurtası kutusu üretildiği anlatılır.

Tebriz'den gelen kervanlar

Bursa'yı ipek şehri yapan ilk şey aslında kendi kozası değil, uzaktan gelen hammaddeydi. TDV İslam Ansiklopedisi'nin ipek maddesine göre Bursa'da ipekçilik başlangıçtan beri daha çok İran kaynaklıydı. Hazar Denizi'nin güneyindeki Gilan, Esterabad ve Sari bölgelerinde üretilen değerli ham ipek Tebriz'den yola çıkan kervanlarla Anadolu'ya taşınırdı. Ansiklopedinin verdiği ölçüler etkileyicidir; bir kervan 300-400 baş hayvandan oluşur ve ortalama 200 yük kadar ipek taşırdı, bir yük de yaklaşık 154 kilograma denk gelirdi.

DergiPark'taki çalışmaya göre kervanlar Tebriz ve Tokat üzerinden Bursa'ya ulaşıyordu. Bursa'ya gelen ipek burada el değiştiriyor, bir kısmı şehrin tezgahlarında dokunurken bir kısmı batıya satılıyordu. İnalcık'ın aktardığına göre 1479'da İran'dan ithal edilen ipeğin değeri 150.000 Venedik altınına ulaşmıştı. Bursa'da ticari temsilcileri bulunan Cenevizliler, Venedikliler ve Floransalılar birbirleriyle rekabet ederek ipek almaya çalışıyordu. 1501'de Floransalı Medici ailesinin Bursa'daki temsilcisi Maringhi, ipeğin bir yükünün 70-80 duka kar getirdiğini not etmişti.

Şehrin ticari ağırlığını gösteren başka sayılar da var. Aynı maddeye göre 1487'de Bursa'daki ithal mallardan alınan vergilerin yıllık toplamı 140.000 dukaya ulaşmıştı. Aynı çalışma, Bursa mallarının Braşov yolu üzerinden Macaristan'a ve oradan Doğu ve Orta Avrupa'ya ulaştığını da hatırlatır. Kısacası Bursa, İpek Yolu'nun batı ucunda doğu ile batıyı buluşturan bir pazar yeriydi.

Tezgahlardan saraylara

Bursa ipeği yalnızca alınıp satılmadı, şehirde dokundu da. İnalcık'a göre 1502'de Bursa'da binden fazla dokuma tezgahı bulunuyordu. Ansiklopedinin ipek maddesi, şehrin esnaf düzenlemelerinin ipekli kumaşları kadife, kemha, tafta ve atlas gibi gruplara ayırdığını anlatır. Bu kumaşlar kullanılan iplik sayısına, inceliğine, altın ve gümüş telle dokunup dokunmadığına göre ayrılırdı.

Bursa kemhası ve altın telli, yani müzehhep kadifesi dönemin en çok aranan ipeklileri arasındaydı ve Avrupa'da, Mısır'da ve İran'da geniş bir alıcı kitlesi buluyordu. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı, 15. ile 17. yüzyıllar arasında Bursa'nın ipek kumaşların merkezi haline geldiğini, Osmanlı sarayının gözetiminde üretilen bu kumaşların hem sarayın ihtiyaçlarını karşıladığını hem de Avrupa saraylarını süslediğini yazar.

Koza Han'ın doğuşu

Bu yoğun ticaretin bir binaya ihtiyacı vardı. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Koza Hanı maddesine göre yapıya Mart 1490'da başlandı ve 29 Eylül 1491'de açılış yapıldı. Hanı II. Bayezid yaptırdı. Kültür Portalı, amacın İstanbul'daki cami ve medresesine gelir sağlamak olduğunu, mimarın Abdül-Ula Bin Pulad Şah, inşaat ustasının ise Şuca Bin Karaca olduğunu belirtir. Han, Orhan Gazi Camii ile Ulu Cami arasındaki geniş alana kurulmuştur.

Bugün herkesin Koza Han dediği yapı eski kaynaklarda başka adlarla da geçer. TDV maddesinde Yeni Han, Simkeş ve İpek Hanı adları sayılır; Kültür Portalı ise Han-ı Cedid-i Evvel, Beylik Kervansarayı ve Yeni Kervansaray gibi adlar da ekler. İpek tüccarlarından gümrük alan ipek emininin makamı da bu handaydı. Yani burası yalnızca bir konaklama ve depo yeri değil, ipeğin vergilendirildiği resmi bir düğüm noktasıydı.

Plan açık ve düzenlidir. İki katlı bina, taş ayaklara oturan revaklarla çevrili geniş bir avlunun etrafında yükselir. Oda sayısı kaynaklara göre biraz değişir; Kültür Portalı 95 oda derken TDV alt katta elli, üst katta elli bir ya da elli iki mekandan söz eder. Türkçe Vikipedi'deki maddeye göre koza ticareti için Bursa'ya gelen ipek tüccarları iki katlı odaları kiralar, üst katı iş yeri ve yatak odası, alt katı ise mal deposu olarak kullanırdı. Doğudaki ikinci avlu ahır ve depolara ayrılmıştı.

Avlunun ortasındaki küçük yapı hanın simgesidir. Sekizgen planlı, kubbeli bir köşk mescit, altındaki havuzlu şadırvanın üzerinde yükselir ve merdivenle çıkılır. Anadolu Ajansı'nın 2024'te görüştüğü Bursa Uludağ Üniversitesi'nden tarihçi Prof. Dr. Hasan Basri Öcalan, bu yapıyı Türkiye'de özgünlüğünü koruyarak günümüze ulaşan iki köşk mescitten biri olarak anar. Han 1671-72 ve 1785'te onarıldı, 1950'lerde kapsamlı bir restorasyon geçirdi. Osmangazi Belediyesi'nin tanıtımında belirtildiği gibi burası yüzyıllarca koza piyasasının yönetildiği yerdi.

Bursa kendi kozasını örüyor

Zamanla hammadde de Bursa'nın kendisinden çıkmaya başladı. TDV'nin ipek maddesine göre 15. yüzyıl kayıtlarında Anadolu'da ipek üretimi görünmez, ama 17. yüzyıldan itibaren Bursa ipek üretilen önemli merkezlerden biri olarak ün kazanır. DergiPark'taki çalışma, 18. yüzyılda Anadolu ipeklilerinin İran malından daha üstün tutulduğunu ve Anadolu kozasına Avrupalı dokumacıların ilgisi arttıkça ülkenin ipek dokuyan bir yer olmaktan çıkıp ipek üreten bir yere dönüştüğünü anlatır.

19. yüzyıl makinenin yüzyılıydı. Ansiklopedi, 1838'den itibaren kozadan ipek çekmek için mancınık denen buharlı makinelerin ithal edildiğini yazar. Ticaret Bakanlığı raporuna göre ipek çekme sanayisi 1845'te Bursa'da kurulan 60 mancınıklı bir fabrikayla başladı. Ardından zor yıllar geldi. Türk Tarih Kurumu'nun Belleten dergisinde yayımlanan bir makale, 1860'tan sonra ipekböceklerinde görülen hastalıkların sektörü durma noktasına getirdiğini anlatır. Aynı makaleye göre ipek öşrünü toplama hakkını alan ve Osmanlı dış borçlarını yöneten Düyun-ı Umumiye İdaresi, sektörü yeniden canlandırma çabalarında belirleyici bir rol üstlendi.

Okuldan kooperatife

Çözüm arayışının en somut adımı bir okuldu. DergiPark'taki çalışmaya göre Düyun-ı Umumiye'nin desteklediği ilk ipekçilik okulu Harir Darüttalimi adıyla 1888'de Bursa'da açıldı ve 12 öğrenciyle eğitime başladı; benzer okullar sonra Antalya, Amasya, Beyrut ve Elazığ'da da kuruldu. Ticaret Bakanlığı raporu, yerli ipekböceği tohumu üretmek için Bursa'da bir İpekböcekçiliği Enstitüsü kurulduğunu ve ipekböcekçiliğinin ilk kez bilimsel yöntemlerle yapılmaya başlandığını not eder.

Cumhuriyet'ten sonra bu birikim yasal bir çerçeveye kavuştu. Rapora göre 1926'da çıkarılan 859 sayılı kanunla tohum üretimi ile ipekböceğinin bakım ve beslenmesi hukuki güvenceye alındı. 1940'ta Bursa, Bilecik ve Adapazarı'nda kurulan ilk kooperatifler 11 Mayıs 1940'ta birleşerek Bursa Koza Tarım Satış Kooperatifleri Birliği'ni oluşturdu. Birlik 1963'te kendi tohum üretim işletmesini kurdu ve rapor, Türkiye'nin bu sayede kendi ipekböceği yumurtasını üretebilen az sayıdaki ülkeden biri olduğunu vurgular.

Bugün ipeği nerede görebilirsiniz

İlk durak elbette Koza Han. Kültür Portalı, hanın bugün de ticari işlevini sürdürdüğünü ve avlusunun çay bahçesi olarak düzenlendiğini yazar. Osmangazi Belediyesi'nin tanıtımına göre üst kattaki dükkanlarda ipek kumaşlar, eşarplar, şallar ve el işleri satılıyor. Yerli kozadan dokunmuş bir ipek arıyorsanız ürünün nereden geldiğini satıcıya sorabilirsiniz.

Hanın birkaç adım ötesinde Yıldırım Bayezid'in 14. yüzyılın sonunda yaptırdığı Bedesten durur. Kültür Portalı onu Osmanlı döneminde yapılan ilk bedesten olarak tanıtır; bir zamanlar şehrin en değerli malları burada alınıp satılır ve saklanırdı. Bugün kuyumcular çarşısı olarak kullanılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın dünya mirası sayfası, Orhan Gazi Külliyesi ve çevresindeki Hanlar Bölgesi'ni büyük hanları, bedesteni ve çarşılarıyla 14. yüzyıldan beri şehrin ticaret kalbi olarak tanımlar. Türkçe Vikipedi'deki listeye göre Koza Han'ın yanında İpek Han da bu dünya mirası bileşeninin içinde sayılır.

Kozadan kumaşa uzanan yolu adım adım görmek istiyorsanız iki yer daha var. Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin Kent Müzesi'nde eski esnaf dükkanlarının canlandırıldığı alt kat galerisinin yanında ayrı tasarlanmış bir ipek bölümü bulunuyor ve belediye bu bölümü müzenin en dikkat çeken alanlarından biri olarak tanıtıyor. Belediyenin eski bir dokuma fabrikasını onararak yaşayan müze anlayışıyla kurduğu Umurbey İpek Üretim ve Tasarım Merkezi'nde ise Milli Eğitim Bakanlığı'nın okul dışı öğrenme rehberine göre kozadan ipliğe, iplikten kumaşa uzanan süreç ve dokuma tezgahları rehber eşliğinde gösteriliyor.

Pratik notlar

Hanlar Bölgesi şehir merkezinde, Ulu Cami ile Orhan Gazi Camii arasında yer alır ve hepsini yürüyerek gezebilirsiniz. Koza Han'ın avlusunda oturmak için sabah saatleri daha sakindir. Kent Müzesi ve ipek merkezinin açık olduğu gün ve saatler, grup ziyareti koşulları ve varsa ücretler değişebildiği için güncel bilgiyi kurumların resmi sitelerinden kontrol edin. Koza mevsimini merak ediyorsanız ilkbahar sonunu hedefleyin; Marmara'da besleme nisan sonu ile mayıs başında başlar ve kozalar yaklaşık kırk gün sonra toplanır. Alışverişte ipeği tanımanın en güvenilir yolu satıcıya içeriğini ve üretim yerini sormaktır.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz