Ana içeriğe atla
Radar Türkiye
Etkinlikleri uygulamada keşfet
Aç

Bir Nehrin Son Kilometreleri, Sakarya'nın Sakarya'daki Yolculuğu

Sakarya Nehri ile Sakarya ili aynı adı boşuna taşımaz. Nehir Eskişehir'in Çifteler ilçesi yakınlarından doğar, İç Anadolu'da büyük bir yay çizer ve kuzeye dönerek Karadeniz'e ulaşır.

Radar TürkiyeRadar Türkiye19 Ekim 202615
Henüz puan yok

Beğenmek ve puan vermek için giriş yap

Bir Nehrin Son Kilometreleri, Sakarya'nın Sakarya'daki Yolculuğu

Sakarya Nehri ile Sakarya ili aynı adı boşuna taşımaz. Nehir Eskişehir'in Çifteler ilçesi yakınlarından doğar, İç Anadolu'da büyük bir yay çizer ve kuzeye dönerek Karadeniz'e ulaşır. Kızılırmak ve Fırat'tan sonra Türkiye'nin üçüncü en uzun akarsuyu olan Sakarya, kaynaklarda 824 kilometre uzunluğuyla anılır ve adını Yunan mitolojisindeki nehir tanrısı Sangarius'tan alır. Sakarya Büyükşehir Belediyesi'nin 2025 turizm broşürüne göre bu yolun 159,5 kilometresi Sakarya il sınırları içindedir. Bu yazıda nehrin o son kilometrelerini güneyden kuzeye, Geyve'nin ayva bahçelerinden Karasu'daki ağzına kadar izliyoruz. Yol boyunca bir Osmanlı köprüsü, bir dağ boğazı, nehrin terk ettiği bir Bizans köprüsü, sınır kaleleri, nehrin set ettiği göller ve bir delta karşımıza çıkacak.

Geyve ovası ve II. Bayezid Köprüsü

Sakarya Nehri il topraklarına Pamukova ve Geyve ovalarından girer. Küre Ansiklopedisi bu iki ovanın mikroklima özelliği sayesinde narenciye dışında pek çok meyve ve sebzenin yetiştirilmesine elverdiğini yazar. Geyve Ayvası'nın menşe adı belgesi de ayvanın Alifuatpaşa'dan Bayat'a kadar nehrin doğusunda uzanan, bütünüyle nehirden sulanan ovada yetiştiğini kaydeder. Ekim ve Kasım'da bu bahçeler sarı meyveyle dolar.

Alifuatpaşa'da nehri ilk kez gerçekten görmek için en doğru yer II. Bayezid Köprüsü'dür. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre köprü Hicri 901, yani Miladi 1495 yılında II. Bayezid tarafından yaptırılmış, mimarı ve mühendisi Fakir Abdullah'tır. On dört ayak üzerinde yükselen kesme taş köprünün boyu 150 metre, genişliği 5,60 metredir. Kemerlerden ikisi sonradan yıkılmış ve demir malzemeyle tamamlanmıştır; kara tarafında dokuz küçük yuvarlak kemer sıralanır. Ayakların akıntıya bakan yüzünde üçgen, öbür yüzünde beşgen sel yaranları vardır. Köprünün Geyve tarafındaki küçük yapının arka cephesinde 1495 ile 1496 yıllarına tarihlenen kitabe durur ve çerçevesindeki hatayi üslubu süsleme, Müdürlüğün ifadesiyle 15. yüzyıl sonunda Türk süsleme sanatındaki tercihleri gösterir. Broşür, köprünün dönemin İstanbul ile Bağdat arasındaki yolun önemli kavşaklarından birinde durduğunu hatırlatır. Köprünün kuzeyindeki adacıkta Bizans dönemine ait yıkık bir köprünün kalıntıları da görülür. Köprü bugün trafiğe açıktır, bu yüzden yürürken kenarda kalın.

Geyve Boğazı, dağı yaran nehir

Alifuatpaşa'nın hemen kuzeyinde nehir, Samanlı Dağları'nı yararak Geyve Boğazı'nı açar. Vikipedi'deki madde boğazı yaklaşık 15 kilometrelik bir vadi olarak tanımlar ve kenarlarındaki tepelerin bin metreyi aştığını yazar. Karayolu ve demiryolu nehrin iki yanından kıvrılarak boğazı geçer; böylece Geyve Ovası ile Adapazarı Ovası en kısa yoldan birleşir. Aynı kayda göre tarihi İpek Yolu da Göynük, Taraklı ve Geyve'den geçtikten sonra bu boğazdan Sapanca'ya ulaşıyordu. Boğazın tabanındaki Şerefiye köyü yakınlarında geç Roma döneminden kalma Çoban Kale'nin kalıntıları bulunur. Alifuatpaşa kasabası adını Kurtuluş Savaşı yıllarında boğazda görev yapan Ali Fuat Paşa'dan alır. Boğazı yukarıdan görmek isteyenler için broşür, Geyve'ye bağlı Hırka Mahallesi'ndeki seyir terasını Geyve Boğazı'na kuşbakışı bir nokta olarak anar.

Beşköprü, nehrin terk ettiği köprü

Boğazdan çıkan nehir Adapazarı Ovası'na yayılır ve burada hikayenin en şaşırtıcı yapısı karşımıza çıkar. Serdivan'daki Justinianus Köprüsü, halk arasındaki adıyla Beşköprü, bugün Sakarya Nehri'nin değil Sapanca Gölü'nün sularını taşıyan küçük Çark Suyu'nun üzerindedir. İngilizce Vikipedi, nehrin bugünkü yatağının köprünün yaklaşık üç kilometre doğusundan geçtiğini yazar. Yani köprü yerinde durmuş, nehir yer değiştirmiştir. Küre Ansiklopedisi de nehir yatağının zaman içinde değiştiğini ve düzlüklerde menderesler çizmeye başladığını kaydeder.

Köprünün ölçüsü ve tarihi kaynaklarda farklı verilir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Kültür Portalı, Doğu Roma İmparatoru Justinianus'un köprüyü MS 558 ile 560 arasında yaptırdığını, 365 metre uzunluğunda, 9,85 metre genişliğinde ve toplam 12 kemerli olduğunu yazar. İngilizce Vikipedi ise iki uçtaki dayanaklarla birlikte uzunluğu 429 metre olarak verir; çağdaş iki şairin köprünün tamamlanmasını 562 yılında övdüğünü, bir tarihçinin yapımın 559 ile 560'ta başladığını kaydettiğini aktarır. Aynı kaynağa göre taş köprüden önce burada sık sık sele kapılan ahşap bir duba köprü vardı. Müdürlük, köprünün önce Latince köprü anlamına gelen pons diye anıldığını, bu sözcüğün zamanla Pontogephyra'ya, oradan da Pentegephyra'ya yani Beşköprü'ye dönüştüğünü anlatır; oysa köprünün beş kemeri yoktur. Köprü 1995'te onarılıp taşıt trafiğine kapatılmıştır ve 2018'de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne girmiştir. Kültür Portalı şehir merkezine uzaklığını 8 kilometre olarak verir.

Çark Suyu ve Bizans'ın sınır kaleleri

Köprünün altından geçen Çark Suyu, Vikipedi'ye göre Sapanca Gölü'nün doğu ucundan çıkan 45 kilometrelik bir akarsudur. Eski adı Melas'tır ve üzerine kurulan su çarkları yüzünden bugünkü adını almıştır. Elektrikli pompalardan önce Adapazarı'nın içme suyu bu çarklarla yükseltilirdi; kentteki parkta tamamen ahşaptan, 16,30 metre çapında bir çark yeniden yapılmıştır. Broşür, Sakarya Nehri'nin Adapazarı Ovası'nın kuzey kesiminde Çark Deresi ile birleştiğini, Küre Ansiklopedisi ise nehrin il içinde Mudurnu Çayı'nı da aldığını yazar.

İki suyun buluştuğu yer, Bizans'ın bu nehri bir sınır olarak gördüğü dönemin izlerini taşır. Küre Ansiklopedisi nehrin özellikle 13. yüzyılda bir sınır görevi üstlendiğini hatırlatır. Ferizli'deki Seyifler Kalesi, Kültür Portalı'na göre Sakarya Nehri ile Çark Suyu'nun yakınlaştığı noktada, olasılıkla iki akarsu üzerindeki köprülerin güvenliğini sağlamak için kurulmuş, yaklaşık 80 metreye 80 metrelik küçük bir kaledir; batı ve kuzeydeki iki yarım daire burcu ayaktadır. Biraz güneybatıdaki Harmantepe Kalesi ise İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Bizans'ın doğu sınırını korumak için 12. ya da 13. yüzyılda, nehrin batı yakası boyunca birbirini gören karakollar dizisinin bir parçası olarak yapılmıştır. Elips planlı kalenin duvarları 2 metre kalınlığında ve 8 ile 10 metre yüksekliğindedir; altı burcu ve beş kapısı vardır. Müdürlük, kalede 2023 itibarıyla kazı ve temizlik çalışmaları sürdüğünü ve ziyarete kapalı olduğunu belirtir; gitmeden önce güncel durumu kontrol edin.

Nehrin set ettiği göller

Nehrin taşıdığı alüvyon ova boyunca setler kurmuş ve arkalarında göller doğmuştur. Adapazarı'nın kuzeyindeki Poyrazlar Gölü Tabiat Parkı 67 hektarlık bir alanı ve 2.400 metrelik bir kıyıyı kapsar; göl 3 ile 8 metre derinliğindedir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü gölde 154 kuş türü saptandığını, bunların bir bölümünün yerli, bir bölümünün yaz ve kış göçmeni olduğunu yazar. Broşüre göre Ferizli'deki Büyük Akgöl de nehrin getirdiği alüvyonun set oluşturmasıyla meydana gelmiştir; 19 kilometrekarelik gölün büyük bölümü sazlık ve bataklıktır, besleyen bir dere yoktur ve yeraltı suyuyla beslenir. Kıyısında bir gözlem kulesi ve yürüyüş yolu vardır.

Delta, longoz ve ağız

Nehrin Karadeniz'e yaklaştığı yerde Sakarya Deltası başlar. Vikipedi'deki madde, bu deltanın Kızılırmak ve Yeşilırmak gibi denize doğru bir çıkıntı yapmadığını, denizin birden derinleşmesi ve güçlü akıntılar yüzünden kıyıya paralel geliştiğini anlatır. Delta subasar ormanları, tatlı su gölleri ve kumulları bir arada barındırır; ortalama 5 metre yüksekliğindeki kumullar, aynı kayda göre Türkiye'nin kesintisiz en uzun kumul habitatıdır. Deltanın göllerinden biri Acarlar Longozu'dur. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü longozun 1.562 hektarlık bir alanı kapsadığını, derinliğin 1,5 metreye kadar çıktığını ve çevresinin dişbudak ormanlarıyla sarıldığını yazar; ziyaretçiler için 1,5 kilometrelik bir yürüyüş yolu ve seyir iskeleleri vardır.

Yolculuğun sonu Karasu'nun Yenimahalle kesimidir. Müdürlük burayı tatlı suyun tuzlu suyla birleştiği nokta olarak tanıtır. Mahallenin girişinden denize kadar uzanan bir kilometrelik yol parke taşıyla döşenmiştir; balıkçı tekneleri ve asırlık çınarlar eşliğinde yürünür ve gün batımı izlenir. Broşür, belediyenin 2025'te bu kıyıyı yeniden düzenlediğini ve nehrin havyarı değerli mersin balığıyla ünlü olduğunu da not eder.

Nehri takip etmek için pratik notlar

Bu yolculuğu tek günde yapmak mümkün, ama nehri anlamak için iki güne yaymak daha iyidir. Bir gün Geyve, Alifuatpaşa ve Beşköprü'ye, ikinci gün Ferizli ile Karasu kıyısına ayrılabilir. Duraklar arasında mesafeler uzun olduğu için araçla gitmek en pratik yoldur; Kültür Portalı Seyifler Kalesi'nin şehir merkezine uzaklığını 30 kilometre olarak verir. Ayva bahçelerini ve sonbahar renklerini görmek için Ekim, göçmen kuşlar için kış ve ilkbahar, Yenimahalle'de gün batımı için yaz akşamları iyi bir seçimdir. Tabiat parkı ve longoz giriş koşulları işleten kurumlarca belirlendiği için gitmeden önce güncel bilgiyi resmi sitelerinden kontrol edin.

Kaynaklar

Yorumlar

0/1000

İlk yorumu sen yaz